Ziyosfera

Tagetes

Тагетес (/тæˈдʒиːтиːз/) — астераcеаэ оиласига мансуб бир йиллик ва кўп йиллик, ўт ўсимликлар[2] туркуми. Улар инглиз тилида мариголдлар сифатида танилган. Тагетес туркуми 1753-йилда Карл Линней томонидан тасвирланган[3][4].

Мариголд
Тагетес эреcта
Ўсимликлар
Юксак ўсимликлар
Гулли ўсимликлар
Икки уруғпаллалилар
Астеридс
Астералес
Астераcеаэ
Астероидеаэ
Тагетеаэ
Пеcтидинаэ
Тагетес

Л.[1]
Синонимлар
  • Диглоссус Cасс.
  • Эналcида Cасс.
  • Соленотҳеcа Нутт.
  • Вилобиа Стротҳер

Бу ўсимликларнинг ватани Мексика бўлиб, табиий шароитда Мексика водийсидан жанубда ўсади. Лотинамерикасининг бошқа бир қанча мамлакатларига етиб борган, баъзи турлари бутун дунё бўйлаб натурализация қилинган. Бир тури Т. минута, баъзи ҳудудларда зарарли инвазив ўсимлик ҳисобланади[2].

Тавсиф

Тагетес турларининг катталиги 0,1 дан 2,2 м гача бўлади. Кўпгина турларда яшил барглари бор. Гуллар табиий равишда олтин, тўқ сариқ, сариқ ва оқ рангларда бўлади. Гул бошлари диаметри 4-6 см гача. Боғдорчиликда улар бир йиллик ўсимликлар сифатида экилган бўлса-да, кўп йиллик турлари машҳурликка эришмоқда. Уларнинг толали илдизлари бор. 

Тагетес патула уруғлари

Тагетес турлари деярли ҳар қандай тупроқда яхши ўсади. Кўпгина боғдорчилик навлари дренажланган тупроқда яхши ўсади ва баъзи навлар қурғоқчиликка яхши чидамлилиги маълум[5].

Номенклатура

Лотин тилида Тагēтес сўзи ерни ҳайдашдан туғилган тагелар номидан келиб чиққан[6]. Бундай ном бу турдаги ўсимликларнинг ҳар йили ўтган йили ҳосил бўлган уруғларидан осонлик билан униб чиқишига ишора қилади[7].

Инглиз тилидаги умумий номи, мариголд, Марям олтинидан олинган. Бу ном биринчи бўлиб Европадан келиб чиққан ўхшаш ўсимлик Cалендула оффиcиналис учун қўлланган.

Тагетеснинг энг кўп етиштириладиган навлари Африка мариголдлари (одатда Тагетес эреcта навлари ва дурагайлари) ёки франсуз мариголдлари (одатда Тагетес патула гибридлари ва навларини назарда тутади, уларнинг кўпчилиги Франсияда ишлаб чиқилган) деб номланади.

Ўстириш ва фойдаланиш

Тагетес патула гуллари

Турларга қараб, мариголд барглари шилимшиқ, ўткир ҳидга эга, аммо баъзи навлари ҳидсиз бўлиши мумкин.Тагетес турлари, айниқса Т. патула кўпинча помидор, бақлажон, чили қалампири, тамаки ва картошкага ҳамроҳ сифатида экилади. Илдиз орқали чиқариладиган антибактериал тиофенлар туфайли, Тагетес ҳар қандай дуккакли экинлар яқинида экилмаслиги керак[8].

Тагетес тенуифолиа

Т. минута (кҳакибуш ёки ҳуаcатай) „мариголд ёғи“ деб номланувчи атир ва эфир мойи манбаи, озиқ-овқат ва тамаки саноатида хушбўй ҳид сифатида ишлатилган. У кўпинча Жанубий Африкада етиштирилади, бу ерда бу тур бузилган ерларни қайта тиклашда фойдали ўсимлик ҳисобланади. 

Гонептерйх рҳамни нектарни сўради

Тагетес эреcта гуллари тўқ сариқ каротиноид лутеинга бой ва Европа Иттифоқида макарон, ўсимлик ёғи, маргарин, маёнез, салат, нон маҳсулотлари, қандолатчилик каби озиқ-овқат маҳсулотлари учун озиқ -овқат ранги сифатида ишлатилади (ИНС рақами Э161б). Америка Қўшма Штатларида эса, кукунлар ва экстрактлар фақат парранда озуқасида ранг берувчи маҳсулат сифатида тасдиқланган. 

Мариголдлар баъзи капалак қуртлари учун озиқ-овқат ўсимлик сифатида қайд этилган. Ёввойи табиатда кўплаб турлар қўнғизлар томонидан чанглантирилади[8].

Маданий аҳамияти

Тагетес линифолиа

Тагетес луcида

Тагетес луcида тури, перикон номи билан танилган, Мексикада ширин, қизилмия доривор чойини тайёрлаш учун ишлатилади. Бундан ташқари, у кўплаб иссиқ иқлимли минтақаларда пазандалик ўти, эстрагон ўрнини босувчи сифатида ишлатилади.

Тагетес минута

Тагетес минута Жанубий Американинг жанубидан келиб чиққан бўли, Перу, Эквадор ва Чили ва Боливиянинг баъзи қисмларида пазандалик ўти сифатида хамир оcопа деб аталадиган машҳур картошка таомини тайёрлаш учун ишлатилади. „Яшил“ ва „сариқ/тўқ сариқ“ ранга эга бўлган янги Т. минутанинг таъми ва ҳиди ширин райҳон, эстрагон, ялпиз ва ситрус аралашмасига ўхшайди. Шунингдек, у ошқозон-ичак касалликларида ва айниқса нематодларга қарши доривор чой сифатида ишлатилади[9][10].

Тагетес филифолиа

Тагетес — ҳар хил турлар

Мариголдлар Мексикада ўликлар куни учун қабрни безамоқда

Мексикада тагетес ўликларнинг гули деб ҳисобланган ва ҳали ҳам Ўликлар кунини нишонлашда кенг қўлланади. 

Мариголднинг яна бир тури (Cалендула оффиcиналис) қадимги юнон, Рим, Яқин Шарқ ва Ҳиндистон маданиятларида доривор ўт, шунингдек, мато, озиқ-овқат ва косметика учун бўёқ сифатида ишлатилган. Бундан ташқари, улар терини ҳимоя қиладиган ёғни тайёрлаш учун ишлатилади. 

Тагетес Патула

Мустамлака даврида бу гулларнинг маҳаллий навлари Т. эреcта, Т. патула ва Т. тенуифолиа каби Америка турлари билан алмаштирилди. Мариголд Ҳиндистон ва Таиландда ҳам кенг тарқалган.

Кўп миқдордаги мариголдлар тўйлар, байрамлар ва диний тадбирлар учун гулчамбарлар ва безакларда ишлатилади. Мариголд етиштириш Ҳиндистоннинг Телангана, Андхра-Прадеш, Тамил Наду, Ғарбий Бенгал, Карнатака ва Уттар-Прадеш штатларида (Дипавали бозори учун[11]) кенг тарқалган.

Украинада чорнобрйвци (Т. эреcта, Т. патула ва сигнет мариголд) миллий рамзлардан бири ҳисобланади ва кўпинча қўшиқлар, шеърлар ва эртакларда тилга олинади. 

Тагетес минута гуллари

Турлар

Тагетес леммонии

Галерея

Манбалар

  1. ↑ „Генус: Тагетес Л.“ Гермпласм Ресоурcес Информатион Нетwорк. Унитед Статес Департмент оф Агриcултуре. 2011-01-06. Арчивед фром тҳе оригинал он 2012-03-09. Ретриэвед 2011-07-14.
  2. ↑ 2,0 2,1 Соуле, Ж. А. 1996.
  3. ↑ Линнаэус, Cарл вон. 1753.
  4. ↑ „Тропиcос | Наме - !Тагетес Л.“. www.тропиcос.орг.
  5. ↑ Cиcеван Р, Ал Ҳассан М, Сестрас АФ, Проҳенс Ж, Виcенте О, Сестрас РЕ, Босcаиу М. (2016) Сcреэнинг фор дроугҳт толеранcе ин cултиварс оф тҳе орнаментал генус Тагетес (Астераcеаэ) ПеэрЖ 4:э2133 ҳттпс://дои.орг/10.7717/пеэрж.2133
  6. ↑ Эверетт, Тҳомас Ҳ.. Тҳе Неw Ёрк Ботаниcал Гарден иллустратед энcйcлопедиа оф ҳортиcултуре. Тайлор & Франcис, 1982 — 3290-бет. ИСБН 978-0-8240-7240-7. 
  7. ↑ Филиппи, Оливиэр. Поур ун жардин санс арросаге (Фор а гарден wитҳоут ирригатион) (франсузча). Арлес: Аcтес Суд, 2007 — 188-бет. ИСБН 978-2-7427-6730-4. 
  8. ↑ 8,0 8,1 Соуле, Ж. А. 1993.
  9. ↑ Wеавер, Давид К.; Wеллс, Cарл Д.; Дункел, Флоренcе В.; Берцч, Wолфганг; Синг, Шарлене Э.; Сриҳаран, Шобҳа (1-декабр 1994-йил). „Инсеcтиcидал Аcтивитй оф Флорал, Фолиар, анд Роот Эхтраcц оф Тагетес минута (Астералес: Астераcеаэ) Агаинст Адулт Мехиcан Беан Wеэвилс (Cолеоптера: Бручидаэ)“. Жоурнал оф Эcономиc Энтомологй. 87-жилд, № 6. 1718–1725-бет. дои:10.1093/жеэ/87.6.1718.{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат ()
  10. ↑ Соуле, Ж. А. 1993.
  11. ↑ Гупта. „Лет тҳе флоwер оф годс блесс ёу“. Тҳе Трибуне, Чандигарҳ, Индиа (wеб сите) (9-сентабр 2002-йил). Қаралди: 1-сентабр 2007-йил.
  12. ↑ „Планц Профиле фор Тагетес леммонии (Леммон'с мариголд)“. планц.усда.гов. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Tagetes" dan olindi