Taksonomiya

Кириш

Бу расмда таксономия изохланган

Таксономия (юнонча тахис — жойланиш, қатор ва номус — қонун) — систематиканинг организмларни тасниф қиладиган назарий ва амалий бўлими. Таксономия , кенг маънода таснифлаш фани, лекин аниқроғи тирик ва йўқ бўлиб кетган организмларнинг таснифи, яъни биологик тасниф. Бу атама юнонча такси („тартибга солиш“) ва номос („қонун“) сўзларидан олинган. Демак, таксономия систематик ботаника ва зоологиянинг методологияси ва тамойиллари бўлиб, ўсимликлар ва ҳайвонлар турларини юқори ва қуйи гуруҳлар иэрархиясида тартибга солади. Биологлар орасида 1750-йилларда швед табиацҳуноси Карл Линней томонидан яратилган Линней биномиал номенклатура тизими халқаро миқёсда қабул қилинган.

Оммабоп равишда, тирик организмларнинг таснифи эҳтиёжга қараб пайдо бўлади ва кўпинча юзаки бўлади. Чувалчанг ва балиқ каби англо-саксон атамалари мос равишда ҳар қандай судралувчи нарсага — илон, ёмғир қурти, ичак паразити ёки аждаҳо — ва ҳар қандай сузувчи ёки сувда яшовчи нарсага нисбатан ишлатилган . Балиқ атамаси қисқичбақасимонлар , қисқичбақалар ва денгиз юлдузлари номлари учун умумий бўлса-да, моллюскалар ва денгиз юлдузлари ўртасида суякли балиқ ва одам ўртасидагидан кўра кўпроқ анатомик фарқлар мавжуд . Халқ тилидаги номлар жуда хилма-хилдир. Масалан, америкалик робин (Турдус миграториус), инглиз робин эмас (Эритҳаcус рубеcула) ва тог 'кули (Сорбус) ҳақиқий кулга фақат юзаки ўхшашликка эга.

Бироқ, биологлар барча тирик организмларни бир хил синчковлик билан кўриб чиқишга ҳаракат қилишди ва шунинг учун расмий таснифни ишлаб чиқдилар. Расмий тасниф нисбатан бир хил ва халқаро миқёсда тушунилган номенклатура учун асос бўлиб хизмат қилади ва шу билан ўзаро ҳаволалар ва маълумотларни қидиришни соддалаштиради.

Биологик таснифга нисбатан таксономия ва систематика атамаларидан фойдаланиш жуда хилма-хилдир. Америкалик эволюционист Эрнст Майр „таксономия — бу организмларни таснифлаш назарияси ва амалиёти“, „систематика — бу организмларнинг хилма-хиллиги ҳақидаги фан“ деб таъкидлаган; иккинчиси шундай маънода эволюция, экология, генетика, хулқ-атвор ва қиёсий физиология билан сезиларли ўзаро боғлиқликларга эга бўлиб, таксономия бўлиши шарт эмас.

Тарихи

Табиатга яқин яшайдиган одамлар одатда ўзлари учун муҳим бўлган маҳаллий фауна ва флоранинг элементлари ҳақида мукаммал билимга эга, шунингдек, кўпинча тирик мавжудотларнинг кўплаб йирик гуруҳларини (масалан, балиқлар, қушлар ва сутемизувчилар) танийдилар. Бироқ, уларнинг билимлари эҳтиёжга боғлиқ ва бундай одамлар камдан-кам ҳолларда умумлаштирадилар.

Бироқ, расмий, аммо чекланган таснифлаш бўйича энг дастлабки қадамларнинг баъзилари қадимги Хитой ва қадимги мисрликлар томонидан амалга оширилган. Хитойда 365 турдаги доривор ўсимликларнинг каталоги кейинги гидрологик тадқиқотлар учун асос бўлди. Каталог милоддан аввалги 2700- йилларда яшаган афсонавий Хитой императори Шеннонгга тегишли бўлса ҳам, каталог милодий биринчи минг йилликнинг бошларида ёзилган бўлиши мумкин . Худди шундай, милоддан аввалги 1700 йилдан 1600 йилгача бўлган қадимги Миср тиббий папирусларида турли хил доривор ўсимликларнинг тавсифи, шунингдек, касаллик ва жароҳатларни даволашда қандай фойдаланиш мумкинлиги ҳақида кўрсатмалар берилган.

Юнонлардан Уйғониш давригача

Ғарб таснифидаги биринчи буюк умумлаштирувчи2000 йил давомида таснифлаш унинг бир қисми бўлган мантиқ фанини деярли ихтиро қилган Аристотел . Юнонлар денгиз ва денгиз ҳаёти билан доимий алоқада бўлишган ва Аристотел уни Лесбос оролида бўлганида интенсив ўрганганга ўхшайди . Ўз асарларида у жуда кўп сонларни тасвирлаб бергантабиий гуруҳлар ва уларни оддийдан мураккабгача тартиблаган бўлса-да, унинг тартиби эволюцион эмас эди. Бироқ, у умуртқасиз ҳайвонларни турли гуруҳларга ажратишда ўз давридан анча олдинда эди ва китлар, делфинлар ва чўчқалар сутемизувчилар характерига эга эканлигини (яъни организмнинг кузатиладиган хусусиятлари ёки белгилари) ва балиқ эмаслигини биларди . Микроскоп йўқлиги сабабли, у, албатта, ҳаётнинг энг кичик шакллари билан шуғуллана олмади .ХИХ асргача таснифда Аристотел услуби ҳукмронлик қилди . Унинг схемаси, аслида, тирик мавжудотни табиатига кўра таснифлаш, яъни унинг аслида нима эканлигини, юзаки ўхшашликларга қарши — кўплаб намуналарни текширишни, ўзгарувчан белгиларни йўқ қилишни (чунки улар тасодифий бўлиши керак, муҳим эмас) ва доимий белгиларни ўрнатишни талаб қилади. Кейинчалик булардан тирик мавжудотнинг моҳиятини ифодаловчи таърифни ишлаб чиқиш учун фойдаланиш мумкин — уни нима қилади ва шунинг учун уни ўзгартириб бўлмайди; моҳияти, албатта, ўзгармасдир. Ушбу процедуранинг моделини математикада, айниқса юнонларни ҳайратда қолдирган геометрияда кўриш керак . Математика уларга мукаммал билимнинг тури ва намунаси бўлиб туюлди, чунки унинг аксиомалардан чиқарилиши аниқ ва мукаммал геометрик фигурани чизиш мумкинми ёки йўқми, унинг таърифлари мукаммал эди. Аммо тирик мавжудотларга нисбатан қўлланиладиган Аристотел амалиёти баён қилинган ва маълум аксиомалардан чиқариб ташлаш йўли билан эмас; балки у кузатилган мисоллардан индуксия йўли билан бўлади ва шунинг учун ўзгармас моҳиятга эмас, балки лексик таърифга олиб келади. Гарчи у кўп асрлар давомида жонли мавжудотларни синчковлик билан таҳлил қилиш орқали аниқлашга ҳаракат қилиш тартибини тақдим этган бўлса-да, у тирик мавжудотларнинг хилма-хиллигини эътиборсиз қолдирди. ХИХ асрнинг ўрталарида Чарлз Дарвиннинг „ Турларнинг келиб чиқиши“ ни тушунган кам сонли одамлар ҳар бир шаклнинг моҳиятига ишонмайдиган эмпиристлар бўлганлиги қизиқ .

Аристотел ва унинг ботаникадаги шогирди Теофраст 1400 йил давомида ҳеч қандай муҳим ворис бўлмаган. Тахминан ХИИ асрда тиббиёт учун зарур бўлган ботаника асарлари ўсимликларнинг аниқ тасвирларини ўз ичига бошлади ва бир нечтаси шунга ўхшаш ўсимликларни бирлаштира бошлади. Энсиклопедиячилар ҳам мумтоз ҳикмат ва баъзи замонавий кузатишларни бирлаштира бошладилар. Биологияда Уйғониш даврининг биринчи гуллаши 1543 йилда Андреас Весалиуснинг инсон анатомияси ҳақидаги рисоласини ва 1545 йилда Италиянинг Падуа шаҳрида ташкил этилган биринчи университет ботаника боғини яратди. Бу вақтдан кейин ботаника ва зоологиядаги ишлар гуллаб-яшнади. Жон Рей ХВИИ аср охирида мавжуд тизимли билимларни фойдали таснифлар билан умумлаштирди. ни ажратиб кўрсатдидан бир паллали ўсимликлар 1703 йилда икки паллалилар китларнинг ҳақиқий яқинлигини тан олдилар ва биологик таснифлашнинг асосий бирлигига айланган тур тушунчасига амалий таъриф бердилар. У эмпирик кузатиш билан Аристотел таснифлаш мантиқини юмшатди.

Линней тизими

Одатда замонавий таксономия асосчиси ҳисобланган ва китоблари замонавий ботаника ва зоология фанининг бошланиши ҳисобланган Карл Линней номенклатура, ўсимликлар ва ҳайвонларга ном бериш қоидаларини ишлаб чиқди ва биринчи бўлиб биномиал номенклатурани изчил қўллади (1758). У синфнинг стандарт иэрархиясини киритган бўлса-да, тартиб, жинс ватурлари, унинг ўз давридаги асосий муваффақияти китобларидан ўсимликлар ва ҳайвонларни аниқлаш имконини берадиган ишлайдиган калитларни тақдим этиш эди. Ўсимликлар учун у гулнинг шу пайтгача эътибордан четда қолган кичик қисмларидан фойдаланган. Линней табиий таснифга ҳаракат қилди, аммо узоққа бормади. Унинг табиий тасниф ҳақидаги концепцияси Аристотелча эди; яъни Аристотелнинг жонли мавжудотларнинг муҳим хусусиятлари ҳақидаги ғояси ва унинг мантиғига асосланади. У ҳайвонларни таснифлашда, уларни сутемизувчилар, қушлар, судралувчилар, балиқлар, ҳашаротлар ва қуртларга бўлишда Аристотелдан камроқ аниқ эди . У таърифлаганидек, биринчи тўрттаси аниқ гуруҳлар ва умуман тан олинган; охирги иккита Аристотелнинг эттита гуруҳини ўз ичига олади. Шаклнинг стандарт Аристотел таърифи томонидан эдижинс ва фарқ. Жинс тасвирланган нарсанинг умумий турини белгилаб берди ва фарқлаш ўзига хос хусусиятни берди . Масалан, „Қуш“ ва „Сувда озиқланадиган“ тур ёки жинс „Ҳайвон“ ва „Қуш“ тури бўлиши мумкин. Иккаласи бирга исм сифатида ишлатилиши мумкин бўлган таърифни яратдилар. Афсуски, бир жинснинг кўплаб турлари маълум бўлгач, фарқ узоқроқ ва узоқроқ бўлди. Ўзининг баъзи китобларида Линней ҳошияга ўзига хос исмни, жинснинг номини ва фарқланиш ёки олдинги исмдан битта сўзни босган. Шу тарзда у биномиал ёки иккилик номенклатурани яратди. Шундай қилиб, замонавий одамлар — Ҳомо сапиэнс , Неандерталлар — Ҳомо неандерталенсис , горилла — Горилла горилла ва бошқалар.