Ziyosfera

Taliqon

Талиқон, Толиқон, Талқон — ўрта асрларда Шим. Афғонистондаги қад. шаҳар ва вилоят. Т. ўрта асрларда Тохаристоннинг пойтахти бўлсада, Балхдан 3 марта кичик эди. Т. Қундуздан шарқда, Қундуздарё ирмоғи Талиқон дарёси бўйида жойлашган. Т. мустаҳкам истеҳкомли, савдо йўллари кесишган ерда жойлашгани учун обод ва бой шаҳар ҳисобланган. Ўрта асрларда уни, шунингдек, „Хуросон Т.и“ деб ҳам аташган, чунки айни вақтда бу номдаги яна 2 шаҳар Қазвин ва Рей вилоятларида ҳам бўлган. Маҳмуд ибн Валмнинг ёзишича, Маймана вилоятидаги шаҳар ҳам Т. деб аталган.

Фирдавсийнинг "Шоҳнома"сида Т. шаҳри Афросиёб подшолиги даври воқеалари муносабати билан қайд этилган. Қадимда Т. атрофида чегара, тош минораси бўлган, уни сосонийлар шоҳи Варахран В (421—438 йилларда ҳукмронлик қилган) бунёд этган. Араблар истилоси арафасида Т. алоҳида бир мулк бўлиб, уни Саҳрак ёки Суҳроб номли шоҳ идора этган. Х асрда Т. шақри Гузганон вилояти шоҳига тобе бўлган. ХИИ асрда Т. манбаларда яна Хуросоннинг алоҳида вилояти тарзида қайд этилган ва унга бир қанча шаҳар ва қишлоқлар қараган. Т. қалъаси ўрта асрларда Мансуркўҳ ёки Нусраткўҳ деб номланган. У жуда мустаҳкам бўлиб, ХИИИ асрда Чингизхон қўшинлари уни куч билан эгаллай олмай, 7 ой қамал қилиб олишга мажбур бўлишган. Амир Темур ва темурийлар даврида Т. дастлаб Пирмуҳаммад ибн Жаҳонгир мулки, сўнгра Шоҳрух даврида унинг ўғли Иброҳим Султонга тегишли бўлган. ХВИ аср охирида Т.ни темурий Султон Махмуд Мирзо ва Хисравшоҳнинг ноиблари идора этишган. 1503—04 йилларда Тохаристон ва Бадахшоннинг катта қисмини Шайбонийхон қўшинлари босиб олганда бу вилоятлар Шайбонийхоннинг укаси Маҳмуд Султонга инъом этилган. Шайбонийхон ўлимидан сўнг (1510) Тохаристон ва Бадахшоннинг катта қисми яна темурийлар (Мирзахон ўғли Сулаймоншоҳ) тасарруфида бўлган. Бироқ унинг набираси ва вориси Шоҳрух Мирзо даврида Т. Бадахшон шоҳларидан Шоҳ Имод кулига ўтган. 1584 й. Т.га шайбонийлар қўшини келиб шаҳар Маҳмуд султон ибн Сулаймон султонга қараган. У, ўз навбатида, Шайбонийларнинг Балхдаги ноиби Абдулмўмин Султонга тобе бўлган. Т. вилоят маркази мақомини Аштархонийлар даврида ҳам сақлаб қолган. ХВИИИ асрнинг 1ярмида Т. ёрийлар сулоласидан Мир Султоншоҳ тасарруфига ўтган. ХВИИИ аср ўрталаридан Афғонистон таркибида.

Талоқан (форс, шунингдек, кўчирилган Талеқон ёки Талуқан) пойтахти Тахар вилояти, шимоли-Шарқда Афғонистон. Талуқан туманида жойлашган. 2006-йилда аҳолиси 196,400 та деб тахмин қилинган.

2021-йилда Толибон 2021-йилги Толибон ҳужуми пайтида вилоят устидан назоратни қўлга киритди[1].

Тарих

’Ала эд-Дин Моҳаммад ибн Текеш (1200–1220) давридаги танга пуллар

Дарё бўйидаги ғарбда жойлашган эски шаҳар томонидан тасвирланган Марко Поло милодий 1275-йилда:

„Таикҳан деб номланган қал’а, буюк маккажўхори-бозори бор. Унинг жанубида жойлашган тепаликлар катта ва баланддир. Уларнинг барчаси оқ туздан иборат бўлиб, ниҳоятда қаттиқ. Бу дунёда топилган энг пок ҳурматга сазовор жой деб ҳисоблашади.“[2]

1603-йилда Талоқан („Талхан“) га яна бир европалик кашфиётчи Бенто де Гóис ташриф буюриб, у карвон билан Кобулдан Ярқанд (кейин Қашқария пойтахти) га йўл олган.

Яқин тарих

Такҳар Ҳукумот биноси (Талоқан)

Аҳмад Шаҳ Массоуднинг мужоҳидлар штаб-квартираси Талоқонда Совет армияси ва Толибонга қарши кампанияси пайтида жойлашган эди. Талоқан 5-сентябр 2000-да юзлаб тинч аҳолининг ҳаётига Зомин бўлган қамалдан сўнг Толибонга тушган сўнгги йирик шаҳар эди. Толибон томонидан қонли қўлга олиниши, шунингдек, тинч аҳоли Имом Соҳиб ва Панжшир водийси томон қочиб, аҳолининг оммавий чиқишига сабаб бўлди. Нортҳерн Аллианcе аскарлари Толибоннинг шаҳарнинг шимолига ва шарқига ўтишини тўхтатишга муваффақ бўлишди, аммо уни қайтариб ололмадилар. Талоқан 2001-йил ноябр ойида Шимолий Иттифоқ аскарлари томонидан озод қилинган.

Шаҳарга 2021-йилги Талибан оффенсиве даврида ҳужум уюштирилган. (Америка қўшма Штатлари қўшинларини олиб чиқиш билан бир вақтга тўғри келди).

2021-йил 2-Май куни Такҳарда Толибонга қарши энг нуфузли арбоб Пирам Қул Зиайи Рустақ туманида ўлдирилди.

Иқлими

Талоқан Ўрта ер денгизи иқлимига эга. Қишда ёзга қараганда кўпроқ ёғингарчилик бўлади. Талоқанда ўртача йиллик ҳарорат 15,4 с (59,7 С) ни ташкил қилади. Ҳар йили тахминан 434 миллиметр (17,09 дюйм) ёғингарчилик тушади.

Қўшимча ҳаволалар

Манбалар

  1. ↑ „"Тāлоқāн". Wорлд Газеттеэр. Арчивед фром тҳе оригинал он 5 Жануарй 2013. Ретриэвед 19 Деcембер 2007.“.
  2. ↑ „Дупреэ, Нанcй Ҳатч (1977) [1ст Эдитион: 1970. Ан Ҳисториcал Гуиде то Афгҳанистан (2нд Эдитион, Ревисед анд Энларгед эд.). Афгҳан Тоурист Организатион.“].

Ад.:Ахмедов Б., История Балха, Т., 19С2; Камолиддинов Ш. С., Историческая география Южного Согда и Тохаристана по арабоязўчнўм источникам ИХ — начало ХИИИ вв., Т., 1996.

Шамсиддин Камолиддинов. 



"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Taliqon" dan olindi