Танклар тарихи — бу танк типидаги жанговар транспорт воситасининг пайдо бўлиши ва ишлатилишининг қисқача тарихидир.

1916-йилда, Биринчи жаҳон империалистик уруши пайтида, танклар биринчи марта жанговар ҳаракатларда ишлатилган. Танклар тарихи шу тариқа бошланди, ўша вақт учун янги қурол турининг биринчи намуналари яратилган бўлиб, уларнинг имкониятлари урушаётган томонлар томонидан тезда баҳоланади. Ўшандан бери танкларнинг дизайни ҳам, улардан фойдаланиш тактикаси ҳам фаол ишлаб чиқилди, бу борадаги қарашлар кўп марта ўзгарди. Биринчи жаҳон уруши тугагандан сўнг, танклар ҳар қандай муҳим қуролли кучларни ўз ичига олган деярли барча давлатларда аста-секин кенг тарқалди ва 20-асрнинг ўрталаридан бошлаб қуролли тўқнашувларнинг аксарият қисмида қўлланди. Ҳозирги вақтда танк қўшинлари деярли барча йирик армияларнинг қуруқликдаги кучларининг асосий зарба берувчи кучи ҳисобланади.

Тарихи

Ўрта асрларда дала жангларида вагенбурглар, карросиослар, лагерлар ва сайёҳлик шаҳарлари кенг қўлланган, қадимги даврлардан бери маълум бўлган қамал миноралари эса шаҳарлар ва қал’аларни бостиришда кенг қўлланган. Қадим замонлардан бери Хитой ва Кореяда дала жангларида қалқонлардан „зирҳ“ билан қопланган ва молберт арбалетлари билан жиҳозланган уруш аравалари худди шундай мақсадларда ишлатилган. Худди шундай, Рим империясининг таназзул даврида чаёнлар ва баллисталар билан аравалар ишлатилган.

Ва агар ҳуссит лагерлари ўзлари тўплар билан қуролланган бўлса ва самарали артиллерия ўқ отишган бўлса, кейинчалик артиллериянинг ривожланиши лагерлар ва уларнинг аналогларидан фойдаланишни маъносиз қилди. Дала артиллерияси, даҳшатли қамал бомбардимончиларидан фарқли ўлароқ, лагерларга шунчаки зарба бермади, бу фаол бўлмаган ёғоч „танклар“ ни осонгина йўқ қилди. Ва фақат Америкада „ёввойи ғарбда“ бундай тактикадан фойдаланиш давом этди ва фақат ҳиндларнинг артиллерияси йўқлиги сабабли.

Леонардо да Винчи томонидан танкни қайта қуриш. Амбоисе қал’аси (Франсия)

Тахминларга кўра, биринчи танкни Леонардо да Винчи ихтиро қилган, аммо у кенг қўлланилмаган ва тез орада унутилган. Бу тортишиш учун тешиклари бўлган ғилдираклардаги ёғоч „қути“ эди.

1914-йилда, Биринчи жаҳон уруши жанглари авжида, Россия империясининг асосий ҳарбий-техник бошқармаси томонидан зирҳли зирҳли транспорт воситаларининг иккита лойиҳаси дарҳол қабул қилинди. Биринчиси — россиялик ихтирочи Александр Александрович Пороховшчиковнинг „Умумий эр усти транспорти“.

Биринчи жаҳон уруши

Биринчи жаҳон уруши бошланишига келиб, ўзиюрар зирҳли ҳарбий машиналар энди янгилик эмас эди. 1900-йилларнинг бошларида пайдо бўлган зирҳли транспорт воситалари Буюк Британия, Франсия ва Германия қўшинларида чекланган бўлса-да, аллақачон тарқатилган. Аммо ўша пайтдаги зирҳли машиналар тижорат транспорти асосида қурилган бўлиб, улар ўтиш қобилияти жуда паст эди ва деярли йўлдан ташқарида ҳаракатлана олмадилар. Ғарбий фронт уруш бошланганидан кўп ўтмай ҳаракат қилган позицион урушнинг олдинги чизиғининг хандақлари ва артиллерия ўқлари билан ўралган „ой манзараси“ шароитида зирҳли транспорт воситалари камдан-кам ҳолларда жанг қилиш имкониятига эга эди. уларнинг бу жабҳадаги соф иккиламчи ролини белгилаб берди[1].

Тıртıлнинг якуний синови, 1916-йил 21-феврал, 25-да Счнеидер CА1 танкининг оммавий буюртмасидан олдин.

Шу билан бирга, урушнинг биринчи йили позициявий урушда анъанавий ҳужум тактикаси инқирозини аниқ кўрсатди. Ҳатто узоқ давом этган артиллерия тайёргарлиги ҳам душманга катта йўқотишлар этказа олмади ва унинг ўқ отиш нуқталарини бостира олмади, ҳатто ундан ҳам кўпроқ уни ўз позицияларидан қувиб чиқара олмади ва пиёдалар душманнинг мустаҳкамланган позицияларига ҳужум қилишга мажбур бўлиб, биринчи навбатда пулемётдан катта йўқотишларга дуч келишди. олов. Бу йўлда эришилган муваффақиятлар унчалик катта бўлмаган ва 1915-йилга келиб, мавжуд шароитда бир хил воситалар билан стратегик ютуқга эришиш мумкин эмаслиги маълум бўлди.

Кузатиладиган жанговар транспорт воситаларининг лойиҳалари турли мамлакатларда уруш бошланишидан олдин ҳам илгари сурилган, аммо Буюк Британия танкларни яратишда кашшоф бўлди. 1914-йилдан бери кўплаб британиялик муҳандислар ва ҳарбийлар томонидан, хусусан, трактор шассисидан фойдаланган ҳолда жанговар транспорт воситаларининг турли лойиҳалари илгари сурилди, аммо улар Уруш департаментининг жиддий қаршиликларига дуч келди[2]. Буни фақат 1915-йилга келиб, раҳбарлигида энгиб ўтиш мумкин эди. Сwинтон томонидан трактор шассисида зирҳли жанговар транспорт воситаларининг қуролсиз прототиплари яратилди ва синовдан ўтказилди. Синовлар муваффақиятли ўтган бўлса-да, ҳарбийлар бўлажак автомобилдан юқори крос қобилиятини, хусусан, трактор шассиси таъминламаган кенг ариқлар ва сезиларли вертикал тўсиқларни энгиб ўтиш қобилиятини талаб қилди. Ушбу муаммони ҳал қилиш учун трек корпус атрофида ўтказилди, бу эса рулман юзасининг узунлигини ҳам, уланиш баландлигини ҳам оширди[3].

Янги жанговар транспорт воситасининг биринчи прототипи 1916-йил январ ойида якунланди ва ўша йилнинг феврал ойида ўтказилган синовлар натижаларига кўра бир қатор ҳарбий хизматчилар, шу жумладан Франсиядаги Британия экспедиция кучлари қўмондони томонидан юқори баҳо олди. Тез орада Уруш вазирлиги 100 та танкнинг биринчи партиясини ишлаб чиқаришга буюртма берди[4]. Махфийликни сақлаш учун " сув идишлари " ниқоби остида янги машиналар ишлаб чиқарилди ва ташилди (инглизча: танк) ва кейинчалик бу ном кўплаб тилларга тарқалиб, умумий қабул қилинди[4].

Биринчи танк қалинлиги 5 дан 12 мм гача бўлган ўқ ўтказмайдиган зирҳли 28 тонналик изли транспорт воситаси бўлиб, қуролланиш жиҳатидан фарқ қилувчи иккита версияда ишлаб чиқарилган — мос равишда „Аёл“ деб номланган пулемёт ёки тўп (инглизча: Фемале) ва „Эркак“ (инглизча: Мале). Фуқаролик тракторидан олинган 105 от кучига эга карбüратöрлü двигател танкни максимал тезликни атиги 6,4 км / соат билан таъминлади. Биринчи танкларнинг дизайни жуда номукаммал эди. Танк ичидаги экипажнинг иш шароитлари инсон танасининг имкониятлари чегарасида эди, тез-тез бахциз ҳодисалар, баъзан ўлимга олиб келди. Танкларнинг дизайни, шунингдек, жуда паст ишончлилиги билан ажралиб турарди ва танкни лойиҳалашда унга эътибор қаратилаётганига қарамай, транспорт воситасининг оғирлигига нисбатан паст тортишиш нисбати ва нотўғри ҳисоб-китоблар туфайли маневр қобилияти паст бўлиб чиқди. дизайнерлар[5].

Аммо буларнинг барчасига қарамай, биринчи марта 1916-йил 15-сентябрда Сомме жанги пайтида ишлатилган танклар, гарчи ушбу эпизодда ўзларининг камчиликларини тўлиқ кўрсатган бўлсалар ҳам, анъанавий усуллар билан ҳужум қилиш билан солиштирганда сезиларли муваффақиятларга эришдилар. Ўқ отиш қуролларига деярли дахлсиз бўлган танклар немис пиёдаларига жуда кучли психологик таъсир кўрсатди[6]. Сомме жангида танклардан фойдаланиш учун 1917-йилда Пулемётлар корпусининг оғир бўлими ташкил этилган. Танк корпуси номини ўзгартирди.

Мк. В

Биринчи жанглар натижаларига кўра, аниқланган камчиликларни ҳисобга олган ҳолда танкнинг дизайни якунланди ва такомиллаштирилган модификациялар ишлаб чиқаришга киритилди — дастлаб бир нечта Мк. ИИ ва Мк. ИИИ сериялари, кейин эса — сезиларли даражада ривожланган Мк . .ИВ, 1015 дона[7] миқдорида ишлаб чиқарилган. Қўшинлар 1917-йил май ойида Мк. ИВга киришди ва ўша йилнинг июн ойида биринчи марта жангга кириш имконига эга бўлдилар. Амалга оширилган яхшиланишларга қарамай, танкларнинг дизайни ҳали ҳам кўплаб камчиликларга эга эди, улар қўмондонликнинг нотўғри ҳисоб-китоблари ва янги турдаги қуроллардан фойдаланиш тажрибасининг камлиги туфайли оғирлашди ва улардан фойдаланиш ҳар доим ҳам муваффақиятли бўлмади[8]. 1917-йил декабр ойида яна бир танк модели ишлаб чиқарила бошланди — Мк. В, аввалгиларига нисбатан, айниқса двигател ва трансмиссия қурилмалари соҳасида яна сезиларли даражада қайта ишланган. Ушбу танкларнинг жами 1057 таси уруш охирига қадар бир нечта версияларда ишлаб чиқарилган[9].

Танкларнинг дизайни такомиллашгани ва улардан жанговар фойдаланиш тажрибаси ошгани сайин, шунингдек, уларнинг қўшинлари сони ортиб бораётгани сабабли, танклар тобора муваффақиятли қўлланила бошланди. 1917-йил баҳор ва ёз ойларида танкларнинг носозликлари Британия қўмондонлиги назарида янги турдаги қуролларнинг обрўсига путур этказганига қарамай, 1917-йил ноябр ойида Кембрай жангида танклардан жуда муваффақиятли фойдаланилган. Улар биринчи марта сезиларли массаларда ишлатилган — 400 дан ортиқ бирлик, пухта тайёргарлик кўрган ва уюштирилган ҳужум пайтида, операциянинг умумий муваффақияцизлигига қарамай, қўмондонликни танкларнинг фойдалилигига ишонтирди[10]. 1918-йилда танклар кўплаб операцияларда ишлатилган ва кўпинча сезиларли муваффақиятларга эришган. Танклар дизайнини такомиллаштириш ҳам давом этди ва Мк. ВИ ва Мк. ВИИ нинг серияли ишлаб чиқаришга кирмаган модификациялари пайдо бўлди. Британия оғир танклари қаторидаги сўнгги моделлар АҚШ билан ҳамкорликда ишлаб чиқилган Мк. ВИИИ бўлиб, 107 дона ҳажмда ишлаб чиқарилган ва Мк. ИХ нинг 36 нусхаси миқдорида чиқарилган. танк ёки зирҳли транспорт воситаси билан таъминланган, аммо уларнинг ҳеч бири уруш тугагунига қадар қўшинларга киришга улгурмаган[11].

Биринчи жаҳон империалистик уруши даврида танк қурилиши қуйидаги ўлчамларга етди, 1914-йилдан 1919-йилгача бўлган даврда танклар ишлаб чиқарилди:

Ва 1919-йилги кампанияни кутиб, инглизлар ўз заводларига 3000 танк, франсузлар — 3000 танк, немислар — 1000 танк ва АҚШ (шу жумладан франсуз ва инглизларнинг буйруғи билан) — 23,400 танкга буюртма беришди.

Биринчи жаҳон уруши йилларида қуйидаги тактик тамойиллар ишлаб чиқилган: 1) оғир танк пиёда аскарларга йўл очиши керак; энгил танкнинг иши — пиёдалар билан яқин алоқада жанг қилиш; 2) Танклар фақат этарлича кучли замин маневр қобилиятини кафолатлаган ҳолда жангга киритилиши керак; суюқ лой — танк ҳужумининг қабр қазувчиси) 3) танкларга аниқ топшириқ бериш ва бир неча юз метр масофада ёки тўғридан-тўғри битта таркибда транспорт воситаларини кузатиб бораётган пиёда қўшинлар билан тизимли ўзаро ҳамкорликни таъминлаш керак; 4) Танкларни темир йўл билан этказиб бериш, ҳужумдан олдин иккинчисининг бошланғич чизиғига яқинлашиши ва танклар гуруҳини жойлаштириш душманни сезмасдан ўтиши керак; 5) Дастлабки артиллерия тайёргарлиги йўқ — артиллерия ўқлари пиёдалар ҳужуми билан бир вақтда очилиши керак; 6) танкларнинг бошланғич чизиғидан душманнинг биринчи позициясига ўтишини артиллерия ўқлари ёки бошқа воситалар билан таъминлаш; 7. Танклардан оммавий фойдаланиш учун ҳужумнинг биринчи тўлқинида сезиларли миқдордаги транспорт воситалари, шунингдек, жанговар шаклланишнинг этарли чуқурлиги ва мўл захиралар талаб қилинади; 8) жанг пайтида танкларни мажбурий кенг ва ҳар томонлама артиллерия билан таъминлаш; 9) Махсус батареялар душман танкларига қарши курашади; 10) Душман кузатув пунктларида мажбурий ўқ отиш — иложи борича фронт чизиғи бўйлаб; 11) Танклар бир-бирини қўллаб-қувватлаши керак; 12) жанговар танкларнинг қўшнилар ва орқа томонлар билан алоқаси алоқа танклари, симсиз телеграф, сигнал дисклари, ташувчи каптарлар ва бошқа воситалар билан таъминланади; 13) Яхши кузатиш тизими керак (айниқса қўмондон учун) — кўриш жойлари, (қулфланадиган) зирҳли панжурлар, кўзгулар тизими, перископлар; 14) Аксиома — ўқ-дорилар, тутун ва қўл гранаталари, тўппончалар, газ маскалари ва бошқалар билан танкларнинг кўплиги[12].

Урушлараро давр

Иккинчи жаҳон уруши

Иккинчи Жаҳон урушида танклар ўзларининг кучли томонларини яъни тезлик, аниқлик, мудофаани парчалаш каби хусусиятларини аъло даражада кўрсатиб беришди.

Совет Иттифоқи

Германия

Полшадаги блицкриэг тактикаси пайтида (1939-йил сентябр) немис қўмондонлиги кучсиз Полша мудофаасига кириб, уни бир неча қуршаб олинган гуруҳларга бўлиш учун тезюрар танклардан фойдаланган, улар пиёда ва артиллерия томонидан тугатилган. Натижада, ғарбий ва жануби-ғарбий чегаралардаги Полша қўшинлари урушнинг дастлабки уч кунида йўқ қилинди. Скандинавияда, қийин эрлар туфайли, танк тузилмалари бундай сонларда ишлатилмади, аммо Норвегияда „танк қўниши“ тактикаси яратилган. 1940-йил баҳор-ёз кампаниясида Гудериан каби машҳур танк қўмондони ўзини кўрсатди. У танк тузилмаларининг барча афзалликлари ва камчиликларини тушунди.

АҚСҲ

танк М4А2 Шерман

Дастлаб, Қўшма Штатлар бетарафликни қўллаб-қувватлади ва очиқ қарама-қаршиликка киришмади, аммо Пеарл-Ҳарборга ҳужумдан сўнг, мамлакат СССР ва Буюк Британия томонида урушга киришди ва Анти -да иттифоқчиларни қурол билан таъминлай бошлади. - Гитлер коалицияси .

Танкни йўқ қилувчи М18 Ҳеллcат

М18 Ҳеллcат — Иккинчи Жаҳон уруши даврида Америка Қўшма Штатларининг ўзиюрар артиллерия мосламаси (расмий Америка таснифига кўра — " танк қирғинчиси "), зирҳ ҳимояси камайтирилган, аммо юқори ҳаракатчанликка эга танкга қарши ўзиюрар қуроллар синфи.

Яна қаранг

  • Иккинчи жаҳон уруши давридаги немис зирҳли транспорт воситаларининг таснифи

Манбалар

  1. ↑ Э. Бартҳоломеw. Эарлй Армоуред Cарс, Шире Албумс № 209. Эйлсбери: Шире Публиcатионс, 1988 — 30-бет. ИСБН 0-85263-908-2. 
  2. ↑ С. Федосеев. «Сухопутные корабли» (английские тяжёлые танки Первой мировой войны), 4000 экз, Бронеколлекция № 5 (32) / 2000, Москва: Моделист-конструктор, 2000 — 2-бет. 
  3. ↑ С. Федосеев. «Сухопутные корабли» (английские тяжёлые танки Первой мировой войны), 4000 экз, Бронеколлекция № 5 (32) / 2000, Москва: Моделист-конструктор, 2000 — 3-бет. 
  4. ↑ 4,0 4,1 С. Федосеев. «Сухопутные корабли» (английские тяжёлые танки Первой мировой войны), 4000 экз, Бронеколлекция № 5 (32) / 2000, Москва: Моделист-конструктор, 2000 — 4-бет. 
  5. ↑ С. Федосеев. «Сухопутные корабли» (английские тяжёлые танки Первой мировой войны), 4000 экз, Бронеколлекция № 5 (32) / 2000, Москва: Моделист-конструктор, 2000 — 7-бет. 
  6. ↑ С. Федосеев. «Сухопутные корабли» (английские тяжёлые танки Первой мировой войны), 4000 экз, Бронеколлекция № 5 (32) / 2000, Москва: Моделист-конструктор, 2000 — 20-бет. 
  7. ↑ С. Федосеев. «Сухопутные корабли» (английские тяжёлые танки Первой мировой войны), 4000 экз, Бронеколлекция № 5 (32) / 2000, Москва: Моделист-конструктор, 2000 — 10-бет. 
  8. ↑ С. Федосеев. «Сухопутные корабли» (английские тяжёлые танки Первой мировой войны), 4000 экз, Бронеколлекция № 5 (32) / 2000, Москва: Моделист-конструктор, 2000 — 21-бет. 
  9. ↑ С. Федосеев. «Сухопутные корабли» (английские тяжёлые танки Первой мировой войны), 4000 экз, Бронеколлекция № 5 (32) / 2000, Москва: Моделист-конструктор, 2000 — 14-бет. 
  10. ↑ С. Федосеев. «Сухопутные корабли» (английские тяжёлые танки Первой мировой войны), 4000 экз, Бронеколлекция № 5 (32) / 2000, Москва: Моделист-конструктор, 2000 — 22-бет. 
  11. ↑ С. Федосеев. «Сухопутные корабли» (английские тяжёлые танки Первой мировой войны), 4000 экз, Бронеколлекция № 5 (32) / 2000, Москва: Моделист-конструктор, 2000 — 16—17-бет. 
  12. ↑ „Танки в Первой мировой войне“. бтгв.ру. 2021-йил 10-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 11-феврал.