Tanqidiy fikrlash

Танқидий фикрлаш бу — фикрлашнинг алоҳида тури бўлиб, фактларни таҳлил қилиш орқали хулосалар ҳосил қилади[1]. Ушбу консепсия мураккаб ва турли хил таърифларга эга, жумладан, рационаллик, скептицизм, холис таҳлил ва фактларни текшириш. Танқидий фикрлаш бу — ўз-ўзини бошқарадиган, ўзини-ўзи тарбиялайдиган, ўзини-ўзи назорат қиладиган ва ўзини ўзи тўғирлайдиган фикрлаш шаклидир. Унинг зарурий шарти онгни такомиллаштиришнинг қатъий меъёрларига рози бўлиш ва уларни ҳушёрлик билан қўллашдир. Танқидий фикрлаш самарали мулоқот ва муаммоларни ҳал қилиш кўникмаларини эгаллашни, шунингдек, табиатимизга хос эгосентризм[2][3] ва соцосентризмни енгиб ўтишни талаб қилади.
Танқидий фикрлашнинг этимологияси ва келиб чиқиши
Танқидий фикрлаш атамаси Халқаро терминология тизимида грек. фикрлашнинг „танқидий“ шакли сифатида юритилади. Критикос: "танқид", „баҳолаш“, „имтиҳон“ ва бошқалар. кўп маъноли сўздан келиб чиққан; бу ерда „танқид“ тушунчаси кундалик ҳаётда „айблаш“ маъносини англатмайди, балки ақлий қобилият маъносини билдиради ва „баҳолаш“, „аниқлаш“, „ҳукм қилиш“, „ажратиш қобилияти“ каби маъноларга эга[4]. Танқидий фикрлашнинг интеллектуал асослари[5], шунингдек, этимологияси ҳам жуда қадим замонларга бориб тақалади, яъни бундан 2500 йил аввал Суқротнинг ўқитиш амалиёти ва фикрларида бу тушунчага яқин мазмунни учратиш мумкин; Суқрот саволларни текширишнинг янги усулини ихтиро қилди, бу одамларнинг билимга бўлган ишончини оқилона аниқлашга қодир эмаслигининг заифлигини кўрсатди ва бунда Сократик киноя ҳам бор эди.
Тарихи
Танқидий фикрлаш билан боғлиқ энг қадимги ёзувлар Платон томонидан ёзилган Суқрот таълимотини тақдим этган диалоглардир. Улар Платоннинг биринчи диалоглари бўлиб, Суқрот бир ёки бир нечта суҳбатдошлари билан ахлоқий масалалар, масалан, Суқротнинг қамоқдан қочиши тўғри бўладими, деган мавзуда гаплашади. Файласуф бу масалани ўйлаб, мулоҳаза юритади ва шундай хулосага келади: қочиш унинг устида тутган барча нарсаларни (қадриятларни) бузади, масалан, Афина қонунлари ва Суқрот тинглайман, деган ички раҳбар овоз. Суқрот танқидий ҳақиқатни аниқлаб бердики, инсон билим ва ақлга „ҳокимият“ (обрў) асосида боғлиқ бўлмайди. У ҳокимият ва юқори лавозим эгалари жуда саросимали ва мантиқсиз бўлиши мумкинлигини исботлади. Суқротнинг фикрича, яхши ҳаёт кечириш ва ҳаётнинг қадрига етиш учун инсон танқидий савол берувчи, „суриштирувчи руҳ“га эга бўлиши керак. У ғояларни эътиқодга лойиқ деб қабул қилишдан олдин, уни чуқур ўйлашга ундайдиган чуқур саволлар бериш кераклигини англади.
Суқрот „далил излаш, ҳукм ва тахминларни синчиклаб текшириш, асосий тушунчаларни таҳлил қилиш, нафақат айтилган, балки амалга оширилаётган ишнинг моҳиятига ҳам кириб бориш“ муҳимлигини белгилаб берди. Унинг сўроқ қилиш усули ҳозир „Суқротча сўроқ“ деб номланади ва танқидий фикрлашни ўргатишнинг машҳур стратегияси ҳисобланади. Ўзининг сўров услубида Суқрот фикрнинг равшанлиги ва мантиқий изчилликни таъкидлади.У одамларга мантиқсиз фикрлашни фош қилиш ёки ишончли билим этишмаслигини кўрсатиш учун саволлар берди. Суқротнинг таъкидлашича, ҳокимиятга эга бўлиш ҳеч қандай ҳақиқий билимни бера олмайди. У тахминларни синчковлик билан текшириб чиқди ва далиллар ва асосли мулоҳазаларга асосланган ишончлиликка шубҳа қилиш усулини яратди. Платон Сократ таълимотини ёзиб қолдирди ва танқидий фикрлаш анъанасини давом эттирди. Арасту ва ундан кейинги юнон скептиклари Сократ таълимотини мукаммаллаштириб, тизимли тафаккур ва савол-жавоб орқали воқеликнинг ташқи кўринишини эмас, балки асл моҳиятини аниқлашга муваффақ бўлдилар[6].
Суқрот танқидий фикрлаш анъанаси учун кун тартибини белгилаб беради, яъни умумий эътиқод ва тахминларни акс эттириш ва оқилона ва мантиқий эътиқодларни изчил далиллар ёки мантиқий асосга эга бўлмаган эътиқодлардан ажратиш-улар бизнинг табиий эгосентризмимизга мурожаат қиладими ёки бизнинг манфаатимизга мос келадими. Улар қанчалик мос бўлишидан қатъи назар, қанчалик қулай ва қулай бўлишидан қатъи назар, уларни диққат билан ажратиб кўрсатиш керак.
Танқидий фикрлаш Ричард В.Пол томонидан икки тўлқинли ҳаракат сифатида тасвирланган (1994). Танқидий фикрлашнинг „биринчи тўлқини“ кўпинча „танқидий таҳлил“, танқидни ўз ичига олган соф, оқилона фикрлаш деб аталади.Унинг тафсилотлари унга мурожаат қилганлар орасида фарқ қилади. Барри К.Беер (1995) фикрига кўра, танқидий фикрлаш аниқ, асосли ҳукм чиқаришни англатади.Танқидий фикрлаш жараёнида ғоялар исботланиши, тўлиқ кўриб чиқилиши ва баҳоланиши керак[7]. Танқидий фикрлаш қобилиятлари бўйича АҚШ Миллий кенгаши[8]. танқидий фикрлашни қуйидагича таърифлайди: " кузатиш, тажриба, мулоҳаза юритиш, мулоҳазалар ёки мулоқот орқали тўпланган ёки ҳосил қилинган маълумотларни эътиқод ва ҳаракатни (концептуаллаштириш) бошқарадиган тушунчаларга фаол ва моҳирона айлантириш, қўллаш, таҳлил қилиш, синтез қилиш ёки баҳолашнинг интеллектуал, илғор жараёни сифатида аниқланади[9].

Қозоқ фалсафасида Абай Қунанбаюли танқидий фикрлашнинг янги уфқини очди.Абайнинг ҳокимиятга бўйсунмасликни тараннум этган, билим ва эътиқодда оқилона аниқлик ва далил талаб этган айрим шеър ва нутқларини танқидий фикрлашнинг ажойиб намунаси дейиш мумкин. Масалан,Абай шундай дейди:
Сабабсиз ишонманг,
Агар бирор ҳолатга дуч келсангиз.
Чол айтди, бой деди:
Ким бўлса, деди у -
Агар ақлингиз билан ғалаба қозонсангиз.
Аҳмоқларга берилманг.
Агар сиз том маънода ўлсангиз.
Бу ерда кўзинг ўз ақлингга етиб бормай туриб, „Ҳеч кимга, ҳеч кимга ишонма“[10], деб огоҳлантиради ва яна: „Буни ёзганнинг исмини билма, сўзини бил!“ деб огоҳлантиради. - ва шахснинг ўзи фикрнинг тўғрилигига кафолат эмаслигини, тўғри фикрларни номи (обрўси) билан эмас, балки фикрнинг мазмуни билан қабул қилиш кераклигини таъкидлайди.
Анъанага кўра, танқидий фикрлашнинг турли хил таърифлари мавжуд:</бр>
- „Жавоб ёки хулосага келиш учун ахборотни фаол, моҳирона шакллантириш, қўллаш, таҳлил қилиш, синтез қилиш ва баҳолаш жараёни“[11].
- „Аниқ, оқилона, очиқ фикрли ва асосли интизомли фикрлаш“[11].
- „Мақсадли, ўз-ўзини тартибга солувчи хулоса, шарҳлаш, таҳлил қилиш, баҳолаш ва хулоса қилиш, шунингдек, ушбу хулосага асос бўлган далиллар, концептуал, услубий, мезон ёки контекстуал тушунчаларни тушунтириш“[12].
- „Эътиқодимизни шакллантиришда ақлдан фойдаланиш талаб этилади“[13].
- Қизиқарли скептицизм санъати ва маҳорати (МcПеcк, 1981)[14].
- тартибга солиш ва аниқлаштириш, самарадорликни ошириш, фикрлашдаги хатолар ва нотўғриликни тан олиш каби нарсалар орқали ўз фикрлаш ҳақида ўйлаш. Танқидий фикрлаш „қаттиқ фикрлаш“ эмас ва у муаммоларни ҳал қилишга (ўз тафаккурини „такомиллаштириш“дан ташқари) йўналтирилмайди. Танқидий фикрлаш ички йўналтирилган бўлиб, фикрловчининг рационаллигини максимал даражада оширишга қаратилган. Инсон танқидий фикрлаш ёрдамида муаммоларни ҳал қилмайди, танқидий фикрлаш ёрдамида ўз фикрлаш жараёнини яхшилайди[15].
- „Эҳтиёткорлик билан таҳлилий аниқлашга асосланган баҳолаш“[16].
- „Танқидий фикрлаш — бу одамлардан фикр юритишни ва уларнинг эътиқодлари ва ҳаракатларини бошқарадиган қарорлар қабул қилишга эътибор беришни талаб қиладиган фикрлаш усули. Танқидий фикрлаш одамни мантиқий хулосалар чиқаришга, мураккаб маълумотларни қайта ишлашга, нарсаларга турли томонлардан қарашга ўргатади, шунинг учун улар ишончлироқ хулосалар чиқариши мумкин“[17].
- Танқидий фикрлашнинг еттита танқидий хусусияти мавжуд: изланувчан ва иштиёқли, ҳар хилларга очиқ, тизимли фикрлашга қодир, аналитик, ҳақиқатда қатъиятли, танқидий фикрлашда ишончли ва кейин этук[18].
- Танқидий фикрлаш бир неча йўллар билан белгиланиши мумкин бўлса-да, унинг асосий таркибий қисми — қониқарли натижага эришиш учун кучли интилиш ҳақида умумий фикр мавжуд, бунга оқилона фикрлаш ва натижага асосланган ёндашув орқали эришиш керак. Хелперннинг сўзларига кўра, танқидий фикрлаш, биринчи навбатда, муаммоларни ҳал қилиш, ҳисоблаш ва эҳтимоллардан самарали фойдаланиш каби ўрганиш кўникмаларини ўз ичига олади. Бу фикрлаш жараёнида иштирок этиш тенденциясини ҳам ўз ичига олади. Станович сўнгги йилларда замонавий ИҚ тестлари танқидий фикрлаш қобилиятларини ўлчай олмаётганини айтди[19].
Замонавий танқидий фикрлаш олимлари ушбу анъанавий таърифларни сифат, тушунча ва жараёнга кенгайтиришга ҳаракат қилишди, жумладан ижодкорлик, тасаввур, изланиш, ҳаяжон, эмпатия, билимларни боғлаш, феминистик назария, суб’эктивлик, ноаниқлик ва беҳудалик . Танқидий фикрлашнинг баъзи таърифлари бу суб’эктив тажрибаларни истисно қилади[11].
- Энниснинг фикрига кўра, "танқидий фикрлаш — бу эътиқод ва ҳаракатни бошқарадиган кузатиш, тажриба, фикрлаш, ўрганиш ёки ассоциация орқали тўпланган ёки ҳосил[20] маълумотларни концепциялаш, қўллаш, таҳлил қилиш, синтез қилиш ва / ёки баҳолашнинг интеллектуал ва интизомли жараёни[20]. Энниснинг бу таърифи Харви Сигел, Питер Фазионе [18] ва Деанна Куҳн[21] томонидан илгари сурилган.
- Энниснинг фикрича, танқидий фикрлаш диққат ва мия фаолиятини талаб қилади. Агар танқидий фикрлаш таълим соҳасига киритилса, бу усул ўқувчиларнинг мия фаолиятини оширади ва матнларни бошқача тушунишга ёрдам беради.
- Танқидий фикрлаш турли қисмларга бўлиниши мумкин ва бошқа соҳадаги талаба танқидий фикрлашнинг бошқа моделига муҳтож бўлади. Танқидий фикрлаш ўхшаш материалдан жуда кўп турли бурчак ва истиқболларни очиб беради.
Мантиқ ва рационаллик
Мантиқий аргументацияни ўрганиш танқидий фикрлашни ўрганиш билан боғлиқ. Мантиқ аргументларни таҳлил қилиш ва уларнинг ҳақиқий ёки нотўғрилигини баҳолаш билан боғлиқ. Гносеологиянинг соҳаларида танқидий фикрлаш мантиқий фикрлашни таъкидлайди, бу мантиқий тўғри ва мантиқий нотўғри хулосаларни ажратишга имкон беради.
Лоик тафаккурининг „биринчи тўлқини“да мутафаккир ўз тафаккур йўналишидан ташқарига чиқиб, тушунча ёки ғоялар ўртасидаги боғланишларни тарафкашликдан холи таҳлил қилади. "Танқидий фикрлашда мантиқдан ташқари" иншосида Керри С.Уолтерс ушбу мафкурани қуйидагича таърифлайди: „Танқидий фикрлашнинг мантиқий изланишлари талабаларга қуйидагиларни маълум қилади: Фикрлаш фақат норасмий (ва озроқ даражада расмий) тартибларга мос келгандагина қонунийдир ва танланган фикрловчи таҳлилий, текшириш ва баҳолашда мавҳум, универсал ва обектив.услубга қаратилган.Ушбу фикрлаш модели анъанавий академик доноликка шунчалик сингиб кетганки, кўплаб ўқитувчилар буни қонун сифатида қабул қилишади.“ Бундай тамойиллар коинотнинг миқдорий тушунчасига тобора кўпроқ боғлиқлик билан пайдо бўлди.
Танқидий фикрлашнинг „иккинчи тўлқини“ муаллифлари „биринчи тўлқин“га хос бўлган танқидий фикрлашнинг логосентрик моделидан онгли равишда узоқлашдилар. Гарчи кўпгина олимлар танқидий фикрлашни ташкил этувчи нарсага нисбатан камроқ эксклюзив нуқтаи назарни қабул қила бошлаган бўлсалар ҳам, рационаллик ва мантиқ танқидий фикрлашнинг асосий асослари сифатида қабул қилинди.Валтерснинг фикрига кўра, „биринчи тўлқин“ нинг эксклюзив логоцентризми „яхши фикрлаш мантиқий фикрлаш учун соддалаштирилган фикрлаш деган асоссиз тахмин“ билан бошқарилган
Дедуксия, ўғирлаш ва индуксия

Мантиқий фикрлашнинг уч тури мавжуд.Норасмий равишда, расмий дедуксиядан ташқари, мантиқий фикрлашнинг икки турини ажратиш мумкин: индуксия ва ўғирлаш .
Дедуксия
- Дедуксия — расмий шакллантириш қоидаларидан фойдаланган ҳолда, аргументнинг асосий тузилишидан хулоса чиқаришдир . Масалан: Х — шахс (преза), у ҳолда ҳамма одамларнинг юзи (преза) бор, шунинг учун Х ҳам юзга эга (мантиқий хулоса).
Индуксия
- Индуксия — мантиқий хулоса чиқариш модели бўлиб, унда хулосанинг тузилиши аниқ маълумотлар ва фактлар билан таъминланади. Масалан: жуфт бутун сонлар йиғиндиси жуфт. агар У ерда ҳатто таърифига кўра. у эр-хотин; шунинг учун иккита жуфт сонни қўшиш жуфт сонни беради.
Ўғирлаб кетиш
- Абдуқия эвристик аналогиядан фойдаланиб хулоса чиқаришни билдиради, буни олдиндан ўйлаб кўрмасдан бўлмайди. Масалан: „Мен далада қўйларни пайқадим ва улар менга оппоқ кўринди, шунинг учун қўйлар оқ“. Дедуктив фикрлаш билан солиштирганда: ҳеч бўлмаганда баъзи қўйлар оқ.
Манбалар
- ↑ Эдwард М. Гласер. „Дефининг Cритиcал Тҳинкинг“. Тҳе Интернатионал Cентер фор тҳе Ассессмент оф Ҳигҳер Ордер Тҳинкинг (ИCАТ, УС)/Cритиcал Тҳинкинг Cоммунитй. Қаралди: 2017-йил 22-март.
- ↑ „Пиагет'с Стагес оф Cогнитиве Девелопмент“. 2019-йил 9-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 3-апрел.
- ↑ „Ит'с а Фине Лине Бетwеэн Нарcиссисм анд Эгоcентрисм“. Қаралди: 2018-йил 3-апрел.
- ↑ Броwн, Леслей. (эд.) Тҳе Неw Шортер Охфорд Энглиш Диcтионарй (1993) п. 551
- ↑ „Лехиcал Инвестигатионс: Cритиcал Тҳинкинг - Эверйтҳинг Афтер З бй Диcтионарй.cом“. Эверйтҳинг Афтер З бй Диcтионарй.cом (2013-йил 25-июн). Қаралди: 2018-йил 3-апрел.
- ↑ „А Бриэф Ҳисторй оф тҳе Идеа оф Cритиcал Тҳинкинг“. Қаралди: 2018-йил 14-март.
- ↑ Элкинс, Жамес Р. „Тҳе Cритиcал Тҳинкинг Мовемент: Алтернатинг Cурренц ин Оне Теачер'с Тҳинкинг“. 2018-йил 13-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2014-йил 23-март.
- ↑ „Cритиcал Тҳинкинг Индех Паге“.
- ↑ „Дефининг Cритиcал Тҳинкинг“.
- ↑ Қобдабай ҚАБДИРАЗАҚҰЛИ: АБАЙ ПЕДАГОГИКАСИ — ТӘРБИЕ ІЛІМІНІҢ ТҰНИҒИ, Ақақат газеті, 29 Тамиз, 2020
- ↑ 11,0 11,1 11,2 „Cритиcал – Дефине Cритиcал ат Диcтионарй.cом“. Диcтионарй.cом. Қаралди: 2016-йил 24-феврал.
- ↑ Фаcионе, Петер А. „Cритиcал Тҳинкинг: Wҳат Ит ис анд Wҳй Ит Cоунц“ (ПДФ). инсигҳтассессмент.cом (2011). 2013-йил 29-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 4-август.
- ↑ Мулних, Ж. W. (2010). „Тҳинкинг cритиcаллй абоут cритиcал тҳинкинг“. Эдуcатионал Пҳилосопҳй анд Тҳеорй. 44-жилд, № 5. 471-бет. дои:10.1111/ж.1469-5812.2010.00673.х.
- ↑ Cите доcумент. Cритиcал Тҳинкинг: А Қуэстион оф Аптитуде анд Аттитуде? 37573705, дои 10.5840 инқуирйcтнеwс 20102524
- ↑ Cармичаэл, Кирбй; леттер то Оливетти, Лагуна Салада Унион Счоол Дистриcт, Май 1997.
- ↑ „cритиcал аналйсис“. ТҳеФреэДиcтионарй.cом. Қаралди: 2016-йил 30-ноябр.
- ↑ „Боок Ревиэwс анд Нотес : Теачинг Тҳинкинг Скиллс: Тҳеорй анд Праcтиcе. Жоан Барон анд Роберт Стернберг. 1987. W.Ҳ. Фреэман, & Cо., Неw Ёрк. 275 пагес. Индех. ИСБН 0-7167-1791-3. Папербаcк“. Буллетин оф Сcиэнcе, Течнологй & Соcиэтй. 8-жилд, № 1. Фебруарй 1988. 101-бет. дои:10.1177/0270467688008001113. ИССН 0270-4676.
- ↑ 18,0 18,1 Фаcионе, Петер А.; Фаcионе, Нореэн C. (Марч 1993). „Профилинг cритиcал тҳинкинг диспоситионс“. Ассессмент Упдате. 5-жилд, № 2. 1–4-бет. дои:10.1002/ау.3650050202. ИССН 1041-6099.
- ↑ Ҳалперн, Диане Ф. (2006), „Тҳе Натуре анд Нуртуре оф Cритиcал Тҳинкинг“, ин Стернберг, Роберт Ж; Роэдигер Иии, Ҳенрй Л; Ҳалперн, Диане Ф (муҳ.), Cритиcал Тҳинкинг ин Псйчологй, Cамбридге Университй Пресс, 1–14-бет, дои:10.1017/cбо9780511804632.002, ИСБН 9780511804632
- ↑ 20,0 20,1 Эннис, Роберт Ҳ. (2015), „Cритиcал Тҳинкинг“, Тҳе Палграве Ҳандбоок оф Cритиcал Тҳинкинг ин Ҳигҳер Эдуcатион, Палграве Маcмиллан, дои:10.1057/9781137378057.0005, ИСБН 9781137378057
- ↑ Куҳн, Деанна (Жануарй 2015). „Тҳинкинг Тогетҳер анд Алоне“. Эдуcатионал Ресеарчер. 44-жилд, № 1. 46–53-бет. дои:10.3102/0013189х15569530. ИССН 0013-189Х.