Tariat bitiklari

Tariat yozuvlari hozirgi Moʻgʻulistonning Arxangay viloyati Doloon Mod hududidagi Xoid Terxin daryosi yaqinida topilgan tosh ustunga yozilgan bitiklar (Terhin va Terhiyin shakllari ham qoʻllaniladi). Tosh ustun VIII asr oʻrtalarida, taxminan milodiy 753—760-yillar oraligʻida, Uygʻur xoqonligining hukmdori Bayanchurxon tomonidan oʻrnatilgan.

Kashf qilinishi

Arxeologlar bu tosh ustunning mavjudligini allaqachon bilishardi^[1], chunki u 1909-yilda topilgan boshqa uygʻur tosh ustunda eslatib oʻtilgandi. Biroq, tosh ustunni topish va qazib olish uchun 47 yil vaqt ketdi. 1956-yilda moʻgʻul arxeologi T. Dorjsuren uni kashf etdi. Hozirda bu topilmalar Ulan-Batordagi Moʻgʻuliston arxeologiya institutida koʻrgazmaga qoʻyilgan^[2].

Uygʻurlar

Asosiy maqola: Uygʻur xoqonligi

Uygʻur xoqonligi 745-yili Ichki Osiyoda Ikkinchi Turk xoqonligi oʻrnini egalladi. Uning asoschisi Qutlugʻ Bilga xoqon (745—747) edi. Oʻtmishdoshlaridan farqli oʻlaroq, ular Tan sulolasining ittifoqchilari boʻlib, xoqonlikning dastlabki davrida xoqonlar isyonkor sarkarda An Lushanga qarshi Tan imperatorini qoʻllab-quvvatlaganlar. Ular Osiyoning yetakchi kuchlaridan biriga aylangan edi. Biroq 848-yilda qirgʻizlardan magʻlubiyatga uchrab, gʻarbga – hozirgi Xitoyning Gansu va Shinjon hududlariga koʻchishga majbur boʻldilar.

Toʻliq matn

Qadimgi turkiy asl matn^[3]

Teŋiride : bolmuš : El Etmiš Bilge : qaγan : El bilge : qatun : qaγan atïγ qatun atïγ atanïp : Őtüken kedïn učinta : Tez bašinta : örügün ......(čit) anta jaratïtdïm : barš yïlqa yïlan yïlqa : eki yïl

yajladïm : ulu yïlqa Őtüken : ortušïnta Šöŋüz ba (šïnta)Ïduq bašï kedininte : jajladim. Őrügün : bunta : jaratïdïm. Čit bunta toqïtïdïm. Bïn yïllïq : tümen künlük : Bitigimin belgümin bunta

yašï tašqa : jaratïdïm : tolqu : tašqa toqïtïm : üze kökTeŋiri yarïlqaduq : üčünasra yaγiz jer : igitük : üčün : elimen : törümen etintim : öŋre kün toγušuqdaqï : budun : kisre ay toγušuqdaqï : budun :

tört buluŋdaqï budun : küč berür yaγïm : bölüg yoq boltï : ...ekin ara ïlïγïm at ïrïγlaγïm : Sekiz Seleŋe : Orqun Toγula : Seben : Teldü : Qaraγa : Boruγu : ol jerimen šubumïn qonar köčerben :

yaγlaγïm : Őtüken : quzï kedin učï Tez bašïöŋdüni Qanuy : Künüj : biz ekin ara qïčlaγïm Őtüken jeri : Onγï Ta (rqan) süjü yaγ : budun (qa) ...γï berigerü učï : Altun : Yïš kedin üčï : Kögmen : iligerü učï Köiün

Teŋiride : bolmuš : El Etmiš Bilge : aqanïm : ičreki : buduni : altmïs Bujruq BašïÏnanču Bujruq Toquz : bolmï Bilge : Taj Seŋün...tu...bes jüz bašï Kül Oŋï : Őz ïnanču : bes jüz : bašï Uluγ Őz ïnanču

Uruŋu : jüz : bašï : Uluγ Uruŋu Töles begler oγulï : bïŋ bašï Töles Külüg Erin : Tarduš begler oγulï bïŋ bašï Tarduš Külüg : Erin : Ïšbara (s)bes bïŋ er : bašï Alip Ïšbara Seŋün Jaγlagar

.........mïs toguz jüz er : bašï : Tojgan : Uluγ Targan : buquγ bïŋa...

...budunï bïŋa qaγan Atačïq budunï bïŋa

Teŋirim qanïm : ......qan atlïγ Čiqsi aqunču : Alip : bilge...qan...Oγuz budun altï jüz Söŋüt bir tümen budun qazγantï

Teŋiri aqanïm : atlïγï Toquz Tatar...bujruq......γï...(Söŋüt bïn)budunï tegtemin : bu bitidükde : qanïma : Torγag bašï qa...Atačuq Begčeker Čiqsi birle Baγa Tarqan üč jüz Torγaq turdï

Teŋiri aqanïm : oγulï...Bilge...lïγï......isig y...buyruq Azsï Tay Seŋün budunï : Toŋra bujruq...bašï : Uč Qarlug bunča : budun : Yabγu : budunï

Teŋirim (qanïm : oγulï)...Udurγan ...č bašï Seŋün : budunï : Toquz Bayrïqu : ...bašï Basmil : Toquz Tatar : bunča budun Čad : budunï :

...anta tegdi : bunï yaratγma...Qutiuγ Tarqan...budunïγ atïn : yoiïn : yaγïma : Aium Čisi eki : ya...Qutiuγ : Bilge : Seŋün Uršu Qutluγ : Targan Seŋün : ol eki jorï

...yarïlqadï : Bayïrqu : Tarduš : Bilge Targan...Qutluγ Jaγmač : Tabγač : Šoγdaq bašï : Bilge Seŋün Ozul Šenirken

.....Jolluγ qaγan Bumïn qaγan : üč qaγan olurmis : eki jüz jïl olurmiš

......qïza barmïš : Učuz eki : atlïγnï tüke barmïs Qadar Qašar Bedi Bersel : Aj taz : Oγuz

.........ečüm : apam : sekiz on yïl : olurmiš : Őtüken Eli : Őgüres Eli : ekin ara : Orqun : ögüzde

.........yïl olurunta...yïl barmïs : atïmïn üze : kök Teŋiri : ašïra : yaγïz Jer : jana

.........ntar atantïm : sekiz otuz yašïma : yïlan yïlqa : Türük Elinte bulγadum : anta artutdïm

.........atlïγïn jamašdï bïŋa......yorïdïm : Ozmïš Tegin Udurγanta : yorïyor : Tedi : anï alγïl tedi :

.........(Kömü)r taγda Yar ögüzde üč tuγluγ Türük budunqa anta : jetinči aj : törüt jegirmike

.........anta : toqtartïm aqanïm : altïm : anta yoq boltï : Türük budunïγ anta : ičgrtim : anta jana

......Ozmïš Tegin qan boltï : qoñ yïlqa : yorïdïm

[ekinti].........bičin yïlqa yo[rïdïm]...süŋüstüm anta šančdïm qanïn anta

......tutdïm........atïštïm......el atamïš taqïγu yïlqa : yorïdïm yïl (...)besinč ay : ü yegirmike : qalčïšdï

süŋüs(dim)...ičgerip igdir bölük......ben anta kisre...ït yïlqa : Üč Qarluq : jablaq saqïnïp : Teze bardï : qurïja On oqqa

kirti : anta......(Üč Qarluq)laγzï yïlqa (Toquz Tatar)...Toguz bujruq Bes Söŋüt : qara budun : Toryan : aqaŋïm qanqa : ötünti : ečü apa atï

bar tedi...anta : yadγu a(tadi)... anta kisre : küsgü yïlqa (Esin siz)de küč : qara budun...mis : Esinsizde : küč : qara šub ermis : qara budun : Torïyan qayan

atadïTeŋiride : bolmuš : El Etmiš : Bilge qayan : atadï El bilge qatun : atadï : qaγan : atanïp : qatun atanïp : Őtüken : ortušunta : kedinin örügin : bunta : etdim

Bunï yaratïγma böke tutam

Manbalar

↑ Ayşe Hür: Tarihi Aydınlatan Bengütaşlar ((turkcha)) (Wayback Machine saytida 2011-10-02 sanasida arxivlangan)
↑ Inscription El etmish Bilge kagan (Tariat // Terh). The "Turk bitig" site (inglizcha)
↑ „Turk Bitig“.

[1] Ayşe Hür: Tarihi Aydınlatan Bengütaşlar ((turkcha)) (Wayback Machine saytida 2011-10-02 sanasida arxivlangan)

[2] Inscription El etmish Bilge kagan (Tariat // Terh). The "Turk bitig" site (inglizcha)

[3] „Turk Bitig“.

[1]

[2]

[3]