Tariat bitiklari

Тариат ёзувлари ҳозирги Мўғулистоннинг Архангай вилояти Долоон Мод ҳудудидаги Хоид Терхин дарёси яқинида топилган тош устунга ёзилган битиклар (Терҳин ва Терҳийин шакллари ҳам қўлланилади). Тош устун ВИИИ аср ўрталарида, тахминан милодий 753—760-йиллар оралиғида, Уйғур хоқонлигининг ҳукмдори Баянчурхон томонидан ўрнатилган.

Кашф қилиниши

Археологлар бу тош устуннинг мавжудлигини аллақачон билишарди, чунки у 1909-йилда топилган бошқа уйғур тош устунда эслатиб ўтилганди. Бироқ, тош устунни топиш ва қазиб олиш учун 47 йил вақт кетди. 1956-йилда мўғул археологи Т. Доржсурен уни кашф этди. Ҳозирда бу топилмалар Улан-Батордаги Мўғулистон археология институтида кўргазмага қўйилган.

Уйғурлар

Асосий мақола: Уйғур хоқонлиги

Уйғур хоқонлиги 745-йили Ички Осиёда Иккинчи Турк хоқонлиги ўрнини эгаллади. Унинг асосчиси Қутлуғ Билга хоқон (745—747) эди. Ўтмишдошларидан фарқли ўлароқ, улар Тан сулоласининг иттифоқчилари бўлиб, хоқонликнинг дастлабки даврида хоқонлар исёнкор саркарда Ан Лушанга қарши Тан императорини қўллаб-қувватлаганлар. Улар Осиёнинг етакчи кучларидан бирига айланган эди. Бироқ 848-йилда қирғизлардан мағлубиятга учраб, ғарбга – ҳозирги Хитойнинг Гансу ва Шинжон ҳудудларига кўчишга мажбур бўлдилар.

Тўлиқ матн

Қадимги туркий асл матн Теŋириде : болмуš : Эл Этмиš Билге : қаγан : Эл билге : қатун : қаγан атïγ қатун атïγ атанïп : Őтüкен кедïн уčинта : Тез баšинта : öрüгüн ......(čит) анта жаратïтдïм : барš йïлқа йïлан йïлқа : эки йïл яжладïм : улу йïлқа Őтüкен : ортуšïнта Šöŋüз ба (šïнта)Ïдуқ баšï кедининте : жажладим. Őрüгüн : бунта : жаратïдïм. Čит бунта тоқïтïдïм. Бïн йïллïқ : тüмен кüнлüк : Битигимин белгüмин бунта яšï таšқа : жаратïдïм : толқу : таšқа тоқïтïм : üзе кöкТеŋири ярïлқадуқ : üčüнасра яγиз жер : игитüк : üčüн : элимен : тöрüмен этинтим : öŋре кüн тоγуšуқдақï : будун : кисре ай тоγуšуқдақï : будун : тöрт булуŋдақï будун : кüč берüр яγïм : бöлüг ёқ болтï : ...экин ара ïлïγïм ат ïрïγлаγïм : Секиз Селеŋэ : Орқун Тоγула : Себен : Телдü : Қараγа : Боруγу : ол жеримен šубумïн қонар кöčэрбен : яγлаγïм : Őтüкен : қузï кедин уčï Тез баšïöŋдüни Қануй : Кüнüж : биз экин ара қïčлаγïм Őтüкен жери : Онγï Та (рқан) сüжü яγ : будун (қа) ...γï беригерü уčï : Алтун : Йïš кедин üčï : Кöгмен : илигерü уčï Кöиüн Теŋириде : болмуš : Эл Этмиš Билге : ақанïм : иčреки : будуни : алтмïс Бужруқ БаšïÏнанčу Бужруқ Тоқуз : болмï Билге : Таж Сеŋüн...ту...бес жüз баšï Кüл Оŋï : Őз ïнанčу : бес жüз : баšï Улуγ Őз ïнанčу Уруŋу : жüз : баšï : Улуγ Уруŋу Тöлес беглер оγулï : бïŋ баšï Тöлес Кüлüг Эрин : Тардуš беглер оγулï бïŋ баšï Тардуš Кüлüг : Эрин : Ïšбара (с)бес бïŋ эр : баšï Алип Ïšбара Сеŋüн Жаγлагар .........мïс тогуз жüз эр : баšï : Тожган : Улуγ Тарган : буқуγ бïŋа... ...будунï бïŋа қаγан Атаčïқ будунï бïŋа Теŋирим қанïм : ......қан атлïγ Čиқси ақунčу : Алип : билге...қан...Оγуз будун алтï жüз Сöŋüт бир тüмен будун қазγантï Теŋири ақанïм : атлïγï Тоқуз Татар...бужруқ......γï...(Сöŋüт бïн)будунï тегтемин : бу битидüкде : қанïма : Торγаг баšï қа...Атаčуқ Бегčэкер Čиқси бирле Баγа Тарқан üč жüз Торγақ турдï Теŋири ақанïм : оγулï...Билге...лïγï......исиг й...буйруқ Азсï Тай Сеŋüн будунï : Тоŋра бужруқ...баšï : Уč Қарлуг бунčа : будун : Ябγу : будунï Теŋирим (қанïм : оγулï)...Удурγан ...č баšï Сеŋüн : будунï : Тоқуз Байрïқу : ...баšï Басмил : Тоқуз Татар : бунčа будун Čад : будунï : ...анта тегди : бунï яратγма...Қутиуγ Тарқан...будунïγ атïн : ёиïн : яγïма : Аиум Čиси эки : я...Қутиуγ : Билге : Сеŋüн Урšу Қутлуγ : Тарган Сеŋüн : ол эки жорï ...ярïлқадï : Байïрқу : Тардуš : Билге Тарган...Қутлуγ Жаγмаč : Табγаč : Šоγдақ баšï : Билге Сеŋüн Озул Šэниркен .....Жоллуγ қаγан Бумïн қаγан : üč қаγан олурмис : эки жüз жïл олурмиš ......қïза бармïš : Уčуз эки : атлïγнï тüке бармïс Қадар Қаšар Беди Берсел : Аж таз : Оγуз .........эčüм : апам : секиз он йïл : олурмиš : Őтüкен Эли : Őгüрес Эли : экин ара : Орқун : öгüзде .........йïл олурунта...йïл бармïс : атïмïн üзе : кöк Теŋири : аšïра : яγïз Жер : жана .........нтар атантïм : секиз отуз яšïма : йïлан йïлқа : Тüрüк Элинте булγадум : анта артутдïм .........атлïγïн жамаšдï бïŋа......ёрïдïм : Озмïš Тегин Удурγанта : ёрïёр : Теди : анï алγïл теди : .........(Кöмü)р таγда Яр öгüзде üč туγлуγ Тüрüк будунқа анта : жетинčи аж : тöрüт жегирмике .........анта : тоқтартïм ақанïм : алтïм : анта ёқ болтï : Тüрüк будунïγ анта : иčгртим : анта жана ......Озмïš Тегин қан болтï : қоñ йïлқа : ёрïдïм [экинти].........биčин йïлқа ё[рïдïм]...сüŋüстüм анта šанčдïм қанïн анта ......тутдïм........атïšтïм......эл атамïš тақïγу йïлқа : ёрïдïм йïл (...)бесинč ай : ü егирмике : қалčïšдï сüŋüс(дим)...иčгерип игдир бöлüк......бен анта кисре...ïт йïлқа : Üč Қарлуқ : жаблақ сақïнïп : Тезе бардï : қурïжа Он оққа кирти : анта......(Üč Қарлуқ)лаγзï йïлқа (Тоқуз Татар)...Тогуз бужруқ Бес Сöŋüт : қара будун : Торян : ақаŋïм қанқа : öтüнти : эčü апа атï бар теди...анта : ядγу а(тади)... анта кисре : кüсгü йïлқа (Эсин сиз)де кüč : қара будун...мис : Эсинсизде : кüč : қара šуб эрмис : қара будун : Торïян қаян атадïТеŋириде : болмуš : Эл Этмиš : Билге қаян : атадï Эл билге қатун : атадï : қаγан : атанïп : қатун атанïп : Őтüкен : ортуšунта : кединин öрüгин : бунта : этдим Бунï яратïγма бöке тутам