Tarixiy fakt
Тарих фанида тарихий фактларнинг икки тури ажратилади: ҳақиқий тарихий факт ва илмий-тарихий факт .
Тарихий факт — бу содир бўлган ва ҳар доим қуйидаги хусусиятларга эга бўлган реал воқеа : вақт ва маконда локализация, об’эктивлик ва туганмаслик. Тарихий вақт хронологик категориялар билан ифодаланади: йил, мингйиллик, давр, давр, босқич ва ҳаракатлар (корреляциялар, таққослашлар, давомийлик ва кетма-кетликнинг таърифлари, синхронлик/асинхронлик корреляциялари). Тарихий вақт тарихий ўтмишни ўз вақтида маҳаллийлаштиришни таъминлайди ва вақтинчалик йўналишларнинг ривожланишига ёрдам беради. Тарихий макон маълум бир ҳудудда содир бўладиган табиий-географик, сиёсий, ижтимоий-маданий жараёнлар мажмуи билан ифодаланади. Тарихий ҳаракат инсон ва жамиятнинг турли фаолият соҳаларидаги фаолиятини акс эттиради: меҳнат, ижтимоий, сиёсий, маданий, когнитив, халқаро, ўз-ўзини ривожлантириш турларига бўлинади.
Кўпгина олимлар тарихий фактларнинг 3 тоифасини ажратиб кўрсатишган:
- Маълум бир фазо-вақт доирасида жойлашган ва моддийликка эга бўлган об’эктив мавжуд воқелик фактлари (тарихий ҳодисалар, ҳодисалар, жараёнлар);
- Манбаларда акс эттирилган фактлар, воқеа ҳақидаги маълумотлар;
- Тарихчи томонидан олинган ва тавсифланган „илмий“ фактлар.
Илмий-тарихий факт — тарихчи олим фаолияти об’эктига айланган тарихий факт; ўтмишдан қолган изларга асосланган хулосанинг натижаси[1]. Бу фактлар ҳар доим суб’эктив бўлиб, олимнинг позициясини, унинг малакаси ва билим даражасини акс эттиради. Ўқув мавзуси кўпинча тавсифланган, тизимлаштирилган ва тушунтирилган илмий ва тарихий фактларни тақдим этади. Ҳар қандай тарихий факт умумий, умуминсоний, индивидуалликни ўз ичига олиши мумкин. Ана шу ўзига хосликни ҳисобга олган ҳолда тарих ўқитиш методикасида фактларнинг уч гуруҳи шартли равишда ажратилади: факт-ҳодиса — ўзига хос, такрорланмаслигини тавсифловчи; факт-ҳодисалар — типик, умумийликни акс эттирувчи; факт жараёнлари — универсални аниқлаш. Бу фактлар мантиқий қайта ишлашдан ўтган ва мантиқий шаклларда тақдим этилган: тасвирлар (тасвирлар) тавсиф шаклида ташқи томоннинг характеристикасини ўз ичига олади; тарихий ўтмишнинг моҳиятини тавсифловчи ва изоҳловчи тушунчалар, ғоялар, назариялар. Фактлар — жараёнлар тавсиф, тушунтириш, баҳолаш орқали тақдим этилади.
Рус тарихчиси А. Ф. Лаппо-Данилевский „тарихий факт“ тушунчаси остида ўзига хос, ўзига хос маънода индивидуалликнинг атроф-муҳитга таъсирини англатади. „Индивидуаллик“ни нафақат бирлик сифатида, балки ижтимоий гуруҳ сифатида қабул қилиш ва „атроф-муҳит“ остида — бутун маданият, биринчи навбатда, ижтимоий онг[2].
Яна қаранг
- Факт