Тарихий қиймат — актив сотиб олинган ёки яратилган пайтдаги қиймат. У активни сотиб олиш ёки яратиш билан боғлиқ харажатлар йиғиндисидан иборат. Яъни активни олиш ёки яратиш учун тўланган сумма ҳамда транзаксия харажатларини ўз ичига олади[1].

Тарихий қийматга асосланган бухгалтерия ҳисоби активлар ва мажбуриятларни уларнинг тарихий қийматлари бўйича акс эттиришни назарда тутади, яъни бу қийматлар уларнинг ҳозирги қийматидаги ўзгаришларга мос равишда янгиланмайди. Шу сабабли, балансда кўрсатилган суммалар кўпинча уларнинг жорий иқтисодий ёки бозор қийматларидан фарқ қилади.

Тарихий қиймат усули қиймат ўзгаришларини ўз вақтида акс эттирмаслиги сабабли танқид қилинади. У паст ва юқори инфляция ҳамда дефляция даврларида ҳам кўплаб бухгалтерия тизимларида қўлланилади. Гиперинфляция шароитида эса Молиявий ҳисоботнинг халқаро стандартлари доимий харид қобилияти бирликларида молиявий капитални сақлашни талаб қилади, бу эса ойлик исте’мол нархлари индекси асосида белгиланади.

Тарихий қийматга турли тузатишлар қўлланилади, уларнинг кўпчилиги бошқарув қарорига боғлиқ бўлиб, текшириш қийин бўлиши мумкин. Замонавий бухгалтерия стандартларида айрим актив ва мажбуриятларнинг адолатли ёки бозор қийматини тезроқ акс эттиришга интилиш кузатилмоқда, бироқ тарихий қиймат тамойили ҳали ҳам қўлланилади.

Кўплаб бухгалтерия стандартлари айрим актив ва мажбуриятларнинг жорий қийматини балансда эмас, балки молиявий ҳисоботларга илова қилинган изоҳларда очиб беришни талаб қилади.

Бозор қиймати осон аниқланадиган айрим активлар учун стандартлар уларнинг баланс қийматини бозор нархига ёки унга яқин баҳога янгилашни талаб қилади. Актив ёки мажбурият қийматидаги ўзгаришлар даромад сифатида ёки бевосита аксиядорларнинг капиталидаги ўзгариш сифатида қайд этилиши мумкин.

Доимий харид қобилияти бирликларида капитални сақлаш модели Халқаро бухгалтерия стандартлари кенгаши томонидан тасдиқланган ва анъанавий тарихий қиймат моделига муқобил тарзда юритилади.

Тарихий қиймат асосида ҳисобга олиш

Тарихий қиймат асосида активлар ва мажбуриятлар улар биринчи марта олинган пайтдаги қийматда қайд этилади. Кейинчалик улар одатда қиймат ўзгаришларига қараб қайта ҳисобланмайди.

Молиявий натижалар тўғрисидаги ҳисоботда акс эттириладиган харажатлар сотилган ёки ишлатилган активларнинг алмаштириш қиймати эмас, балки уларнинг тарихий қийматига асосланади.

Масалан:

  • компания 1-йилда активни 100 доллар қийматда сотиб олади
  • йил охирида актив ҳали мавжуд бўлиб, унинг бозор қиймати 120 долларни ташкил этади
  • компания 2-йилда активни 115 долларга сотади

1-йил охирида актив балансда 100 доллар қийматда акс эттирилади. 100 дан 120 гача бўлган қиймат ўсиши ҳисобга олинмайди. 2-йилда компания 115 доллар сотувни қайд этади. Сотилган маҳсулот таннархи 100 долларни ташкил этади. Натижада 15 долларлик фойда юзага келади ва у тўлиқ 2-йилда тан олинади.

Тарихий қиймат асосида баҳолаш

Захиралар

Тарихий қиймат усулига кўра захиралар таннарх ёки соф реализация қийматининг кичиги бўйича баҳоланади[2]. Натижада:

  • захираларнинг реализация қиймати тарихий қийматдан паст бўлса, бу камайиш дарҳол тан олинади
  • реализация қийматининг ошиши эса захиралар сотилгунга қадар тан олинмайди

Асосий воситалар

Асосий воситалар уларнинг тарихий қийматида ҳисобга олинади[3]. Харажат таркибига қуйидагилар киради:

  • сотиб олиш нархи (божлар ва қайтарилмайдиган солиқларни ўз ичига олган ҳолда, чегирмалар айирилгандан сўнг)
  • активни фойдаланишга тайёр ҳолатга келтириш билан боғлиқ тўғридан-тўғри харажатлар (тайёрлаш, етказиб бериш, ўрнатиш, синов, профессионал хизматлар ва бошқалар)

Шунингдек, айрим ҳолларда демонтаж ва тиклаш харажатлари ҳам ҳисобга олинади.

Тарихий қиймат кейинчалик амортизация қилинади, яъни активнинг фойдали хизмат муддати давомида босқичма-босқич камайтирилади. Амортизация харажат сифатида тан олинади. Кўпинча тўғри чизиқли усул қўлланилади.

Молиявий инструментлар

Баъзи молиявий инструментлар тарихий қийматда ҳисобга олинади. Дастлабки чегирма ёки устама вақт ўтиши билан фоиз сифатида амортизация қилинади ва натижавий қиймат амортизацияланган қиймат деб аталади[4].

Тарихий қиймат асосида ҳисобга олишнинг афзалликлари ва камчиликлари

Афзалликлари

  • Тарихий қиймат асосидаги ҳисоблар тузиш оддий ва тушунарли
  • Фойдалар фақат реализация қилинганда ҳисобга олинади, бу эса эҳтиёткорлик тамойилига мос келади
  • Кўплаб бухгалтерия тизимларида ҳанузгача кенг қўлланилади

Камчиликлари

  • Активларнинг жорий бозор қиймати ҳақида маълумот бермайди
  • Эски активлардан фойдаланишнинг муқобил харажатлари ҳисобга олинмайди, айниқса узоқ йиллар олдин олинган мулклар учун
  • Инфляция натижасида пулнинг реал қиймат йўқотилиши ёки дефляция давридаги реал қиймат ошиши акс эттирилмайди[5][6][7].

Манбалар

  1. ↑ „Молиявий ҳисобот учун консептуал асос“. ИФРС Фоундатион. 2021-йил 8-декабрда асл нусхадан архивланган.
  2. ↑ Молиявий ҳисоботнинг халқаро стандартлари — ИАС 2, Захиралар
  3. ↑ Молиявий ҳисоботнинг халқаро стандартлари — ИАС 16, Асосий воситалар
  4. ↑ „Молиявий инструментлар учун баҳолаш асоси сифатида адолатли қиймат“. CФА Институте (2010-йил 1-сентябр). 2015-йил 14-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 13-июл.
  5. ↑ ПриcеWатерҲоусеCооперс. „Халқаро молиявий ҳисобот стандартлари“. ПриcеWатерҲоусеCооперс (2006-йил 1-май). 2007-йил 26-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2007-йил 26-сентябр.
  6. ↑ ИАСC Фоундатион Эдуcатион. „Течниcал Суммарй: ИАС 29 Молиявий ҳисобот (гиперинфляция шароитида)“. ИАСC Фоундатион (16-ноябр). 2007-йил 7-февралда асл нусхадан архивланган.
  7. ↑ Капниcк, Ҳ. „Қийматга асосланган бухгалтерия“ (1976).