Tarixiy vaqt

Тарихий вақт — тарихчилар томонидан инсоният тараққиётининг изчил, бирлашган, изчил ва ишонарли жараёнини яратиш учун қўлланиладиган категория бўлиб, бунда ҳар бир воқеа ўзига хос ўринга эгадир.

Вақт тарих категорияси сифатида

Вақт тарихнинг энг муҳим категорияси, уни қўллаб-қувватловчи тузилмаси бўлиб, баъзи тарихчиларнинг фикрига кўра, у қайсидир маънода ўтмиш воқеалари мавжуд бўлган тарихий субстансиядир. Замонавий қарашларга кўра, тарих вақт ўтиши билан ривожланади ва ўтмишнинг ўзига хос қисмидир. „Бошқача қилиб айтганда, вақт тарихчига тадқиқот бошланишидан олдин ҳам бирор жойда мавжуд бўлган вақт сифатида берилмайди. У тарихчи томонидан тарихчи ҳунарининг бир қисми бўлган махсус иш туфайли қурилган“.

Вақт ҳам фазо сингари тарихчининг онгида воқеаларни тартибга солишга хизмат қилади. Акс ҳолда, улар онг ҳеч нарса қила олмайдиган тасвирлар ва ғояларнинг хаотик тўплами бўлади.

Вақт ва тарих бир-бири билан чамбарчас боғлиқ. Тарих ноёб ҳодисалар кетма-кетлигида ривожланади ва иккинчиси „аввалроқ“ муносабати билан тартибга солинади ва шу тариқа вақт пайдо бўлади.

Тарихий вақт тарихчилар томонидан ўтмиш образини яратиш учун фойдаланиладиган вақт турларидан биридир. Унинг хусусиятлари тарих обекти — ўтмиш, шунингдек, маълум бир даврда ўтмиш қиёфасини қуришнинг назарий хусусиятлари билан белгиланади.

Тарихий вақтнинг шаклланиши

Тарихий вақт аста-секин шаклланади. Тарихдан олдинги даврда, ҳеч қандай ўзгаришлар бўлмаганда, бу ўзгаришларни бир-бирига нисбатан аниқ тузатиш учун яратилган тарихий вақтга эҳтиёж қолмайди. Ҳозирги вақтда „олдин“ ва „кейин“ тушунчалари ноёб бўлмаган ҳодисаларни тасвирлаш учун этарли. Қадимги сивилизациялар даврида ҳам тарихий вақт ниҳоятда ибтидоий эди, чунки Ж. Уитроу ёзади: "Мисрликлар тарихни ёки ўтмиш ва келажакни жуда кам ҳис қилишган. Чунки улар дунёни моҳиятан турғун ва ўзгармас деб тасаввур қилишган. У яратувчининг қўлидан бутунлай тайёр чиқди. Шундай қилиб, тарихий воқеалар ўрнатилган тартибни юзаки бузиш ёки ҳеч қачон ўзгармас аҳамиятга эга бўлган такрорий воқеалардан бошқа нарса эмас эди. Ўтмиш ва келажак — ҳеч қандай ҳолатда мустақил манфаатларга эга бўлмаган — ҳозирги замонда тўлиқ назарда тутилмаган … Ҳатто юнонлар учун ҳам бутун тарих умуман олганда ўз даври тарихига қисқартирилган ".

Вақт категориясининг ривожланиши ҳар доим тарихий ёзувга таъсир кўрсатган. Дастлаб, ўтмиш даври раҳбарлар, понтификатлар, ҳукмронлик даврига бўлинганда, тарихчи фақат маҳаллий тарихларни яратиши мумкин эди, масалан, алоҳида қабила ёки халқ, шаҳар (полис) ва бошқалар тарихи. . П. Тарихий вақтнинг умумбашарий ва ягона категорияси йўқлиги сабабли уларни бир-бирига боғлаш ва ягона тарих яратиш мумкин эмас эди. Инсон томонидан яратилган бошқа барча вақт турлари сингари, тарихий вақт ҳам ўзгармас эмас ва абадий берилган. Сартр, Жан-Пол шундай деб ёзган эди: „Биз тушунишимиз керакки, одамлар ҳам, уларнинг ҳаракатлари ҳам вақтга тўғри келмайди: вақт, тарихнинг ўзига хос хусусияти сифатида, одамлар томонидан ўзларининг дастлабки вақтлари асосида яратилади“.

19-асрга қадар тарихчилар вақт ҳақидаги умумий қабул қилинган ғояларни ва фақат 1930-йилларнинг ўрталаридан бошлаб қўллашган. календар ва тарихий вақтни фарқлай бошлади. "Календар вақти астрономик, бир хил, расмий, узлуксиз, миқдорий вақт, календар ва соатлар вақтидир. Тарихий вақт ижтимоийнинг вақтинчалик тимсолидир. Вақтни ташкил этувчи тажриба (мазмунли, сифатли, узлуксиз, нисбий). Бу ҳетерожен, ҳетерожен, кўп ўлчовли. Ҳар бир тарихий воқелик (жараён, муносабат, боғланиш, ҳодиса) ўзига хос тарихий вақтга мос равишда фаолият кўрсатади. Ҳар бир тарихий ҳодисанинг ўзига хос ритми, ўзига хос частота тури, ўзига хос даврийлиги мавжуд.

Марксистик тарих фани календар вақтини бошқарган ва ўзининг тарихий вақт концепциясини ишлаб чиқмаган, шунинг учун ҳатто кўп жилдли Совет тарихий энсиклопедиясида ҳам унинг таърифи йўқ.

Тарихий вақтни идеалистик тушуниш Кантнинг вақтни инсон онгининг априор хусусияти сифатида тушунишига асосланади. „Вақт“, И. Кант, „ички туйғу шакли, яъни ўзимиз ва ички ҳолатимиз ҳақида фикр юритишдан бошқа нарса эмас“. Тарихга идеалистик ёндашишда вақт инсон тафаккурининг асосий тушунчаси бўлиб, тарихчининг дунёқарашига мос равишда унга кетма-кетлик, хосса, шакл ва оқим бериб, инсон онгида реал оламнинг тартибсизликларини тартибга солади. Вақтни идеалистик тушуниш ва материалистик тушунча ўртасидаги туб фарқ шундаки, материализм вақтни обектив равишда мавжуд деб ҳисоблайди, идеализм эса онгнинг мулки. Идеалистик ёндашувдаги тарихий вақт у ёки бу тарихчи яратган даврнинг асосий мафкуравий ғояларига боғлиқ. Тарихий вақт вақт оралиқларининг расмий тенглиги билан бошқа давомийликка эга бўлиши мумкин. Давр ва давр тушунчалари асосан жамиятда ҳукмрон бўлган ғоялар билан шаклланган сифат жиҳатидан фарқ қилувчи замон категорияси билан чамбарчас боғлиқдир.

Тарихий замон ва дунёқараш

Вақт турларининг хусусиятлари ушбу вақт қўлланадиган обект билан, шунингдек, тарихий вақт маъносини берувчи ва унинг ўзига хос шакллари ва параметрларини ўрнатадиган дунёқараш билан белгиланади. Мифологик даврда вақт маълум бир жамиятда ҳукмронлик қиладиган ёки тарих яратувчиси томонидан баҳам кўрилган ўша афсонанинг маъноси билан тўлдирилади. Христианликда тарихий вақт инсон қалбини Нажоткор ва нажотга кўчиришга хизмат қилади. Марксистик дунёқараш парадигмасида инсонни эксплуатациядан озод қилиш ва ер юзида абадий жаннат — коммунизмни яратиш учун вақт керак. Марксизмда вақт христиан вақтига жуда ўхшайди, фақат у коммунизм келиши билан тугамайди, балки давом этади. Коммунизмнинг бошланиши билан тарих тугайди, чунки бошқа ўзгаришлар бўлмайди, ривожланиш тўхтайди, инсоният ҳаётининг сўнгги даври бошланади. Либерал дунёқарашда ҳам тарих эркин жамият ғалабаси билан тугайди, вақт эса мавжуд бўлишда давом этади, шунинг учун ҳам Ф. Фукуяма тарихнинг охирини эълон қилди.

Тарихий вақт ўтмиш ва келажак йўналиши бўйича ҳам доимийдир. Шу билан бирга, у муайян жамиятда маълум бир даврда ҳукмронлик қиладиган асосий дунёқараш ғояларига боғлиқ. Зардуштийликнинг коинот концепциясига кўра, дунё 12 минг йилдан бери мавжуд. Христиан дунёқараши ҳукмронлик қилган даврда, вақтнинг бошланиши милоддан аввалги 5508 йилда содир бўлган деб ҳисобланган яъни етти ярим минг йилдан сал кўпроқ вақт олдин. Замонавий қарашларга кўра, коинотнинг мавжуд бўлиш вақти 13 миллиард йилдан ошади.

Келажакда инсониятга ажратилган тарихий вақт ҳам ҳукмрон дунёқараш билан чегараланади. Шундай қилиб, диний дунёқараш доирасида инсоният, агар Библия сўзма-сўз тушунилса, Исо Масиҳнинг ўлимидан жуда қисқа вақт ўтгач берилган. Масиҳнинг иккинчи келишини, охирги ҳукмни ва охирзамонни Масиҳ остида яшаган авлод гувоҳ бўлиши керак эди. Бу ҳақда Исонинг ўзи шундай дейди: „Сизларга чинини айтайин, бу ерда турганлар борки, улар Инсон Ўғлининг Ўз Шоҳлигида келаётганини кўрмагунча ўлимни татиб кўрмайдилар“ (Матто Хушхабари. 16:28].

Баъзи тарихий мактаблар ўзларининг вақт шаклларини яратадилар, масалан, Анналс мактаби Ф томонидан ишлаб чиқилган мактабни қабул қилди. Брауделнинг уч марта тушунчаси: қисқа, ўрта ва узоқ. Шу билан бирга, тарихчининг даври узоқ вақт, қисқа ва ўрта вақт эса социологнинг даври ҳисобланади.

Вақт шкаласи

Тарихий воқеаларни бир-бирига нисбатан тартибга солиш учун хронологик шкала қўлланади, бу эса воқеани тарихий вақт ичида аниқ аниқлаш имконини беради. Тарихий воқеа нафақат хронологик миқёсдаги ўзига хос нуқта билан боғлиқ, балки аниқ фазовий локализацияга ҳам эга.

Хронология нафақат воқеалар кетма-кетлигини, балки керак бўлганда сабаб-оқибат муносабатларини ҳам қуришга имкон беради, шунинг учун хронологик масштаб тарихчи учун энг муҳим воситадир. Ёзувчидан фарқли ўлароқ, у принсипиал жиҳатдан хронологияга амал қилиши керак ва тарихий қаҳрамонни, ҳаракатни, воқеани ноўрин вақт оралиғида жойлаштиришга қодир эмас, акс ҳолда тарих фанининг асосий талабларидан бири бузилади.

Тарихчи ва вақт

Тарихчи ўз онгида ўтмиш расмини қуриш билан шуғулланади ва у бу расмга олиб келадиган вақт нафақат унинг суб’эктив туйғуси, балки ҳозирги пайтда жамиятда ҳукмронлик қилаётган вақт ҳақидаги қарашларнинг ҳосиласидир. Тарихчи ўтмишни қуришда қайси вақтдан ва қандай фойдаланиши ҳам унинг мақсад ва вазифаларига боғлиқ.

Тарихий замон, тарихчи замони ҳам худди ўз онгида яратган ўтмишнинг сурати каби субективдир. Бироқ, бу унинг адабий асардаги вақтдан фарқи йўқлигини англатмайди, бу вақт ўлчовига қаттиқ боғланиши шарт эмас. Тарихий вақт илгари мумкин бўлмаган ўзгаришлар бўлган жойда пайдо бўлади. Бу инсон ижоди билан яратилган ва тарихни яратадиган янги нарсадир. Тарихий вақт инсон онгидаги ана шу ўзгаришларни тартибга солиш, ўтмишни барпо этиш мақсадида шаклланади. Ўзгариш бўлмаган жойда тарих ҳам бўлмайди. Тарихдан олдинги мавжудликнинг ўзгармас циклида ўтмиш, ҳозирги ва келажак бир-биридан фарқ қилмайди.

Ҳар бир воқеа ўзига хос ўринга эга бўлган ўтмишнинг ягона, изчил ва ишончли манзарасини яратиш учун тарихчига тарихий вақт керак. Сифатида Р. Арон : „Ҳодиса нуқтали ва ўткинчи хусусиятга эга. Тугаллангач, йўқолади… Умуман олганда, у фақат онг учун мавжуд бўлади: ё у ўз лаҳзалигидаги онг ҳаракатидир, ёки бирор ҳаракатнинг қасддан мақсадли обектидир. Бир зумда идрок этиш ёки онийликни англаш, у эришиб бўлмайдиган, тушуниб бўлмайдиган, барча билимлардан ташқаридадир“.

Тарихчи тақвим ёрдамида ўз ҳикоясининг вақтини астрономик вақтга боғлайди ва шу орқали воқеаларни тартибга солади. Вақт унга ўтмишнинг ишончли расмини яратишга ёрдам беради.