Tarixometriya

Тарихиометрия инсон тараққиёти ёки индивидуал шахсий хусусиятларни тарихий ўрганиш бўлиб, статистик маълумотлардан гениаллик ҳақидаги ғоялар,[1] уларнинг баёнотлари, хатти-ҳаракатлари ва нисбатан нейтрал матнлардаги кашфиётларини таҳлил қилиш учун ишлатилади. Тарихиометрия иқтисодий тарихни ўрганадиган клиометрия ва психометрия, шахснинг шахсияти ва қобилиятларини психологик ўрганиш усулларини бирлаштиради.
Келиб чиқиши
Тарихиометрия 19-асрнинг бошларида белгиялик математик Адолф Кетелет томонидан таниқли франсуз ва инглиз драматурглари фаолиятидаги ёш ва ютуқлар ўртасидаги боғлиқликни ўрганиш билан бошланган[2][3], аммо тарихшуносликни машҳур қилган инглиз полимати сер Френсис Галтон эди. унинг 1869-йилги асари Ирсий гениаллик яратди.[4] У 20-аср бошларида Фредерик Адамс Вудс (тарихиёметрия[5][6] атамасини киритган) томонидан янада ривожлантирилди.[7] Шунингдек, психолог Пол Э. Меэҳл ўз фаолияти давомида, асосан, тиббиёт тарихи соҳасида, одатда, у томонидан клиометрик метатеория деб аталадиган бўлса-да, тарихиометрия бўйича бир нечта мақолаларни нашр этди.[8][9]
Тарихиометрия гениалликни илмий усуллардан фойдаланган ҳолда ўрганадиган биринчи соҳа эди.[1]
Ҳозирги тадқиқот
Машҳур ҳозирги тарихиометрия тадқиқотчилари орасида Дин Кейт Симонтон ва Чарлз Мюррей бор.[10]
Тарихиометрия Дин Кейт Симонтон томонидан қуйидагича таърифланган: ретроспектив маълумотлар учун статистик таҳлилнинг миқдорий усули. Симонтон ишида дастлабки маълумотлар ижодкорлик, гениаллик ва истеъдод ривожланишини баҳолаш учун кўпинча аллақачон вафот этган таниқли шахсларнинг психометрик баҳосидан олинган.[11]
Чарлз Мюррейнинг " Инсон ютуқлари " — бу шахсларнинг технология, фан ва санъатга таъсирини аниқлаш учун ушбу ёндашувнинг бир мисолидир. Ушбу асар бу соҳалардаги кўплаб машҳур инноваторларни кузатиб боради ва уларга ўтмиш тарихчилари томонидан қанчалик эътибор берилганлигини, ҳар бир мавзуга бағишланган ҳаволалар сони ва маълумотнома саҳифалари сони бўйича аниқлайди.[12]
Тадқиқотга мисоллар
Тарихиёметрия ижодкорлик, харизма ёки очиқлик каби субектив шахсий хусусиятларни ўргангани сабабли, аксарият тадқиқотлар олимлар, рассомлар ёки сиёсатчиларни таққослаш билан боғлиқ. Чарлз Мюррей томонидан ўтказилган тадқиқот (Инсон муваффақияти), масалан, Эйнштейн ва Нютонни энг муҳим физиклар, Микеланжело эса ғарбнинг энг юқори даражали рассоми сифатида таснифланади.[10] Яна бир мисол сифатида, бир нечта тадқиқотлар Америка Қўшма Штатлари президентлари ва президентликка номзодларнинг харизма ва ҳатто ИҚ даражасини таққослаган.[13][14] Охирги тадқиқот Жон Квинси Адамсни АҚШнинг энг ақлли президенти сифатида таснифлайди, унинг тахминий ИҚ даражаси 165 дан 175 гача[15] Тарихиометрик таҳлил мусиқашунослик соҳасида ҳам муваффақиятли қўлланган. Бир кашфиётчи тадқиқотида[16] тадқиқотчилар Клара Шуманн (1819-1896) ҳаёти давомида берган 1300 дан ортиқ босма дастур варақалари (плейлистлар) тўпламини статистик таҳлил қилдилар. Олинган таҳлиллар Клара Шуманнинг классик фортепиано мусиқаси репертуарини канонлаштиришдаги таъсирчан ролини очиб берди. Унинг репертуар танлаш стратегияси ўта анъанавий тенденцияларга асосланган эди.
Танқид
Тарихиометрия тарихий ҳужжатлар каби билвосита маълумотларга асосланганлиги ва кўп жиҳатдан статистик маълумотларга таянганлиги сабабли, ушбу тадқиқотлар натижалари баъзи тадқиқотчилар томонидан танқид қилинади, асосан тахмин қилинган натижаларни ортиқча талқин қилиш хавотирлари туфайли.[17][18]
Дин Кейт Саймонтон томонидан олиб борилган АҚШ президентларининг интеллектуал салоҳиятини ўрганиш бўйича юқорида айтиб ўтилган тадқиқот оммавий ахборот воситаларининг кўплаб эътиборини ва танқидини тортди, чунки у АҚШнинг собиқ президенти Жорж Бушни АҚСҲ президентларидан кейинги иккинчи ўринга қўйган.[15][19] ГW Бушнинг ИҚ даражаси 111,1 дан 138,5 гача баҳоланди, ўртача 125,[14] фақат муваффақияциз президент деб ҳисобланган президент Уоррен Хардингникидан кўп[15], ўртача ИҚ 124. Гарчи мунозарали ва ноаниқ бўлса-да (мавжуд маълумотлардаги бўшлиқлар туфайли), Симонтон ўз натижаларини яратишда қўллаган ёндашув тадқиқотчилар томонидан „оқилона“ деб топилди.[20] Оммавий ахборот воситаларида тадқиқот баъзида 2001-йил ўрталарида электрон почта орқали тарқалган АҚШ президентларининг ИҚ алдаши билан солиштирилди, бу Буш барча АҚШ президентлари орасида энг паст ИҚ даражасига эга эканлигини кўрсатди.[21]
Манбалар
- ↑ 1,0 1,1 "А Рефлеcтиве Cонверсатион wитҳ Деан Кеитҳ Симонтон". Нортҳ Америcан Жоурнал оф Псйчологй 10 (3): 595–602. 2008.
- ↑ Эакин, Эмилй. „А Cултурал Сcореcард Сайс Wест Ис Аҳеад“. Неw Ёрк Тимес (2003-йил 25-октябр), с. 9. Қаралди: 2006-йил 13-сентябр.
- ↑ Неиwерт. „Эвадинг реалитй“ (блог) (2003-йил 26-октябр). Қаралди: 2006-йил 13-сентябр.
- ↑ Галтон, Франcис. Ҳередитарй Гениус. Лондон: МаcМиллан & Cо, 1869. ИСБН 978-0-312-36989-7. Қаралди: 2006-йил 13-сентябр.
- ↑ Симонтон, Деан Кеитҳ (2003). "Қуалитативе анд қуантитативе аналйсес оф ҳисториcал дата". Анну. Рев. Псйчол. 54: 617–640. дои:10.1146/аннурев.псйч.54.101601.145034. ПМИД 12171999. ҳттпс://семантиcсчолар.орг/папер/24б9э613137134086а9557c13б2ф6426053э35c7.
- ↑ Wоодс, Фредериcк Адамс (1909). "А неw наме фор а неw сcиэнcе". Сcиэнcе 30 (777): 697–736. дои:10.1126/сcиэнcе.30.777.703. ПМИД 17792096. ҳттпс://зенодо.орг/реcорд/1448032.
- ↑ Wоодс, Фредериcк Адамс (1911). "Ҳисториометрй ас ан эхаcт сcиэнcе". Сcиэнcе 33 (850): 568–574. дои:10.1126/сcиэнcе.33.850.568. ПМИД 17790108. ҳттпс://зенодо.орг/реcорд/1448056.
- ↑ Фауст, Д., & Меэҳл, П. Э. (2002). "Усинг мета-сcиэнтифиc студиэс то cларифй ор ресолве қуэстионс ин тҳе пҳилосопҳй анд ҳисторй оф сcиэнcе". Пҳилосопҳй оф Сcиэнcе 69: С185–С196. дои:10.1086/341845.
- ↑ Меэҳл, П. Э. (1992). "Cлиометриc метатҳеорй: Тҳе аcтуариал аппроач то эмпириcал, ҳисторй-басед пҳилосопҳй оф сcиэнcе". Псйчологиcал Репорц 71: 339–467. ҳттпс://www.псйч.умн.эду/пеопле/меэҳлп/154CлиометриcМетатҳеорй.пдф.
- ↑ 10,0 10,1 Муррай, Чарлес. Ҳуман Аccомплишмент: Тҳе Пурсуит оф Эхcелленcе ин тҳе Арц анд Сcиэнcес 800 Б.C то 1950. ҲарперCоллинс [2003], 2003. ИСБН 978-0-06-019247-1.
- ↑ Симонтон, Деан Кеитҳ. Гениус Cреативитй анд Леадершип: Ҳисториометриc Инқуириэс. иУниверсе.cом [1999], 1999. ИСБН 978-1-58348-438-8.
- ↑ „Боок Ревиэw: Ҳуман Аccомплишмент, бй Чарлес Муррай“, Теч Лаw Жоурнал, Новембер 20, 2003.
- ↑ Делуга, Р.Ж. (1997). "Релатионшип амонг Америcан пресидентиал чарисматиc леадершип, нарcиссисм, анд ратед перформанcе". Леадершип Қуартерлй 8: 49–65. дои:10.1016/С1048-9843(97)90030-8. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_леадершип-қуартерлй_1997_8_1/паге/49.
- ↑ 14,0 14,1 Деан Кеитҳ Симонтон (Аугуст 2006). "Пресидентиал ИҚ, Опеннесс, Интеллеcтуал Бриллианcе, анд Леадершип: Эстиматес анд Cоррелатионс фор 42 У.С. Чиэф Эхеcутивес". Политиcал Псйчологй 27 (4): 511–526. дои:10.1111/ж.1467-9221.2006.00524.х. ҳттпс://семантиcсчолар.орг/папер/c019эд40дд5б12э35c9а16б8фб0616998324да6ф.
- ↑ 15,0 15,1 15,2 Добсон. „Буш ИҚ лоw он пресидентиал леагуэ“. Тимес Онлине (2006-йил 10-сентябр). 2008-йил 25-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 5-сентябр.
- ↑ Копиэз, Реинҳард; Леҳманн, Андреас C.; Классен, Жанина (2009). "Cлара Счуманн'с cоллеcтион оф плайбиллс: А ҳисториометриc аналйсис оф лифе-спан девелопмент, мобилитй, анд репертоире cанонизатион". Поэтиcс 37 (1): 50–73. дои:10.1016/ж.поэтиc.2008.09.001. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_поэтиcс_2009-02_37_1/паге/50.
- ↑ Бастиcк, Тонй. Ҳисториометриcс оф Cреативитй: А Пҳилосопҳиcал Cритиқуэ.. Эдуcатион Ресоурcес Информатион Cентер, 1999. Қаралди: 2006-йил 13-сентябр.
- ↑ Маcкензиэ, Б. (Жануарй 1, 1986). "Гениус, cреативитй, анд леадершип. Ҳисториометриc инқуириэс". Мед. Ҳист. 30 (1): 109–110. дои:10.1017/с0025727300045245. ПМC 1139602. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=1139602.
- ↑ „Ратинг Америcан пресиденц' ИҚ'с“. Ҳисторй Неwс Нетwорк (2006-йил 13-июл). Қаралди: 2007-йил 12-март.
- ↑ Эдиториал (Жулй 28, 2006). "Пресидентиал Смарц". Сcиэнcе 313 (5786): 419. дои:10.1126/сcиэнcе.313.5786.419c. ҳттп://www.сcиэнcемаг.орг/cонтент/вол313/иссуэ5786/р-самплес.дтл. Қаралди: 2007-03-12.Тарихометрия]]
- ↑ „Пресидент Буш Ҳас Лоwест ИҚ оф алл Пресиденц оф паст 50 Еарс“. снопес.cом (2004-йил 15-июл). Қаралди: 2006-йил 11-сентябр.