Tarjimon
Таржимон — таржима иши билан, яъни бир тилдаги (манба тили) ёзма ёки оғзаки матнга бошқа бир тилда (таржима тили) ёзма ёки оғзаки эквивалент матн яратиш билан шуғулланадиган мутахассис.
Замонавий даврда бундай мутахассис, одатда, махсус олий маълумотга эга бўлиши керак; бу таржима ёки кенг филологик йўналишдаги олий маълумот бўлиши мумкин ва соҳага оид (иқтисодий, юридик, техник, тиббий ва бошқалар) таржималарни амалга ошириш учун шахс фаолиятининг тегишли соҳасида олий маълумотга эга — иқтисодчилар, ҳуқуқшунослар, муҳандислар, шифокорлар, машинистлар, улар ўзининг олий маълумоти ва касбий алоқа сферасида таржимонларни тайёрлаш курслари доирасида олиши мумкин бўлган етарлича лингвистик ва таржимонлик тайёргарлигига эга бўлган ҳолатда жалб қилинади.
Бадиий адабиёт таржимони бадиий таржималар билан бир қаторда ўз она тилида ҳам оригинал асарлар яратувчи сўз ижодкори (носир, шоир) [1] бўлиши керак ва одатда шундай бўлади ҳам. У тилшунослик, адабиёт, адабиёцҳунослик йўналишларида олий маълумотга эга бўлиши мумкин.
Юқори малакали таржимон ўз ишида илмий интизомлардан келиб чиққан қатор назарий ва амалий ютуқларга таянади. Буларга тилшунослик, шу жумладан, қиёсий (тилшуносликда компаративистика); тиллар ўртасидаги таржиманинг умумий назарияси ва маълум бир жуфт тиллар ўртасидаги таржиманинг алоҳида назариялари билан боғлиқ таржимашунослик. Ишлаб чиқариш соҳалари таржимонлари таржима қилинаётган матн соҳаси (матнга мос келадиган тиббиёт, технология, ҳуқуқ ва бошқаларнинг бўлимлари) ҳақида яхши тасаввурга эга бўлиши керак ва шу соҳа бўйича ҳар икки тилда қабул қилинган терминологияни, шунингдек, махсус илмий-услубий адабиётларда ўз аксини топган илмий-техникавий таржиманинг жорий этилган усулларини билиши лозим. Адабий таржимонлар асосан адабиёцҳунослик ютуқларига, жумладан қиёсий (адабиёцҳуносликда компаративистика), шеър таржимонлари эса шеърият соҳасидаги асарларга таянади.
ХХ асрнинг охиридан бошлаб таржимонлар автоматлаштирилган ва автоматик таржиманинг электрон тизимларидан фойдаланиб, компютер дастурлари чиқариб берган натижаларни таҳрирлаган ҳолда самарадорликни оширишга муваффақ бўлдилар.
Таржимонлар — одамлар ва компютер дастурлари
ХХ асрнинг охири ва ХХИ асрнинг биринчи ўн йиллигида оммавий компютер дастурлари ва веб-сайтлар — автоматик (машина) таржима тизимлари пайдо бўлди ва кундалик ҳаётда таржимон дастурлари деб атала бошланди ва бу ном кўпинча „таржимон“ кўринишигача қисқартирилади. Ушбу мақолада инсон-таржимонлар фаолиятининг жиҳатлари муҳокама қилинмоқда. Таржима дастурлари учун қаранг: Автоматик таржима тизимлари.
Таржимонлик касбининг келиб чиқиши
Қабилалараро, миллатлараро, маданиятлараро ва давлатлараро алоқаларнинг қадимийлиги ва турли халқлар тиллари ўртасидаги тафовутлар туфайли таржималарга бўлган эҳтиёж жуда узоқ вақтлардан бери мавжуд бўлиб келган ва тарихда таржимоннинг вазифалари расмий таржимонлик таълими пайдо бўлмасдан олдин ҳам одамлар томонидан бажарилган. Бунинг учун улар бир вақтнинг ўзида у ёки бу даражада бошланғич тилни ҳам, мақсадли тилни ҳам ўзлаштиришлари керак эди, бу эса тиллараро фаол мулоқот бўладиган ҳудудларда кам кузатилмайди. Замонавий даврда инсон фаолиятида кўплаб соҳаларнинг чуқур ихтисослашуви туфайли ихтисослаштирилган таржималарни дастлаб таржимонлик ёки кенгроқ лингвистик маълумотга эга бўлган инсонлар эмас, балки техник, тиббий ёки филологик бўлмаган гуманитар соҳада билимга эга ва ўз соҳаси атамаларини ҳамда таржима тилини билганлар амалга ошириши мумкин.
Таржима соҳасидаги илмий назариялар ва таржимонлар учун амалий тавсиялар ишлаб чиқиш билан итилшуносликнинг таржимашунослик бўлими шуғулланади. У ҳар қандай тиллар ўртасидаги таржиманинг умумий назарияси билан боғлиқ ҳолда, тиллар тузилмасидаги фарқларга қарамай манба матни маъносини энг тушунарли ҳолатда етказиш имкониятларини ҳам, таржиманинг хусусий назариялари — маълум бир жуфтлик тиллар ўртасидаги таржиманинг ўзига хос хусусиятларини ҳам ўрганади (масалан, инглизча-русча ва русча-инглизча таржимаси).
Битта терминологик соҳадаги таржима оғзаки ёки ёзма бўлиши мумкин ва атамашунос таржимонлар ҳам оғзаки ёки ёзма мутахассис сифатида ихтисослашиши мумкин.
Оғзаки таржимонлар иши
Оғзаки таржима (инглиз. (орал) интерпретинг) одатда санъат асарларининг таржимасида эмас, балки бизнес ёки сиёсий музокараларда, шунингдек, йиғилишларда, конференцияларда (инглиз. cонференcе интерпретинг) қўлланади. Бу кетма-кет, синхрон ёки шивирлаш бўлиши мумкин.
Синхрон таржима
Синхрон таржима сўзловчининг таржима қилинаётган сўзларига нисбатан минимал вақт кечикиш билан амалга оширилади ва таржимондан катта интеллектуал кучни талаб қилади, у бир вақтнинг ўзида таржима қилинаётган шахснинг сўзларини тинглаши, уларни хаёлида таржима қилиши (кўпинча ёзма матнга таянмасдан), фикрларни таржима тилида тиниқ ифодалаши ва аниқ талаффуз қилиш керак.
Оғзаки таржимонлар, хусусан, синхрон таржимонлар тадбирларда маърузачиларнинг ёнида жойлашишлари мумкин, аммо БМТ Бош Ассамблеяси каби йирик тадбирларда улар алоҳида кабиналарда ишлайди. Катта ва кўп томонлама тадбирларда битта нутқ бир вақтнинг ўзида бир нечта тилларга таржима қилиниши мумкин, шундан келиб чиқиб, ушбу тилларга таржимонлар жалб қилинади. БМТ тадбирларида бўлгани каби, бирор тадбирда ўнлаб ёки юзлаб тил ташувчилар иштирок этадиган бўлса, бунда барча тилларга таржималар амалга оширилмайди, балки иштирокчиларга маълум бўлган энг кенг тарқалган тиллар қўлланади. Оғзаки тақдимотлар ва ёзма ҳужжатлар барчаси тадбирнинг ушбу ишчи тилларига (воситачи тилларга) таржима қилинади.
Ёзма таржимоннинг иши
Ёзма таржимоннинг иши (инглиз. (wриттен) транслатион) жуда кўп турли фаолият соҳаларига тегишли бўлиши мумкин. Анъанага кўра, ёзма таржимонлар давлатлар ўртасидаги сиёсий ва савдо шартномалари матнлари билан шуғулланган. Замонавий таржимонлар ҳам ижтимоий-сиёсий, тижорат, техник, молиявий, тиббий соҳаларида, ҳам бадиий ижод соҳасида — наср ёки шеър таржимасида ишлай олади.
Бадиий таржима
Бадиий нашр ёки шеърий матн таржимонлари одатда ўз она тилида ёзувчи ва шоир бўлиб, таржима қилинаётган муаллифга яқин ифода услубига эга бўлишади. Одатда таржима таржимоннинг она тилида амалга оширилади, чунки у бу тилни яхшироқ билади.
Таржимонларнинг касб байрами
Оғзаки ва ёзма таржимонларнинг касб байрами — Халқаро таржимонлар куни 30-сентябр куни нишонланади. Бу кун Библиянинг ғарбий европалик таржимони насроний Авлиё Жером шарафига танланган.
Касбнинг тарихи ва ҳозирги ҳолати
Замонавий Россияда, бутун дунёда бўлгани каби, таржимонларнинг янги қатлами шаклланди:
Мустақил таржимон — бу ўз-ўзини иш билан банд қилган мутахассис бўлиб, унинг асосий фаолияти таржима хизматларини кўрсатиб даромад олишдир. Мижозлар билан ҳам тўғридан-тўғри, ҳам воситачилар (таржималар агентликлари, ауцорсинг компаниялари) орқали ҳамкорлик қилади.
ХВИИ асрда Россиянинг ижро этувчи тизимида таржимон ва тилмоч тушунчалари бўлган: биринчиси, ёзма нутқни таржима қилишда ихтисослашган; иккинчиси — оғзаки [2].
Таржимонларнинг ихтисослашуви
- Оғзаки таржимонлар
- Синхрон таржимонлар
- Ёзма таржимонлар
- Техник таржимонлар
- Юридик таржимонлар
- Бадиий таржимонлар
- Референт-таржимонлар
- Имо-ишора тили таржимонлари
Манбалар
- ↑ „Грегор напроказил. История советского переводоведения“ (ру). Радио Свобода. Қаралди: 2021-йил 29-июн.
- ↑ Государственност России: Словар-справочник. Кн. 5: Должности, чини, звания, титули и серковниэ сани России. Конес ХВ века — феврал 1917 года. Ч. ИИ: М — Я / Сост. Сабенникова И. В., Химина Н. И. — М.: „Наука“, 2005. — 512 с. — С. 143, 194.