Tarqoq elementlar

Тарқоқ элементлар - табиатда, асосан, йўлдош элементлар сифатида турли минералларда учрайдиган ва бошқа металл рудаларидан ёки фойдали қазилмалар (кумир, туз, фосфорит ва бошқалар)дан йўлйўлакай ажратиб олинадиган кимёвий элементлар (рубидий, кадмий, сезий, галлий, индий, таллий, германий, гафний ванадий, селен, теллур, рений) гуруҳи. Тарқоқ элементлар табиатда жуда кам учрайди. Тарқоқ элементлар бошқа минераллар таркибида қуйидаги: "этакчи" элементининг изоморф ўрин алмашиниши (мас., гафний, сирконли минералларда); фақат микрозонд лаш ёрдамида аникланиши мумкин бўлган микроминераллар (мас., пиритдаги теллуридлар); "тупроқсимон" аморф минераллар юзасига шимилган сорблашган қўшимчалар (мас., монтмориллонитдаги ванадий, лимонитдаги селен); металлоорганик бирикмалар (мас., кўмирларда) ҳосил бўлиши; кристалл панжараларнинг нуқсонларида Тарқоқ элементларнинг жойлашиши шаклларида учраши мумкин. Тарқоқ элементлар Ер пўстида нисбатан кўпроқ миқдорда учраганда ҳам, одатда, мустақил минераллар ҳосил қилмайди. Фақат маълум ҳоллардагина Тарқоқ элементлар (Сc, Тл, Ге, В, Се, Те ва Cд) ўз минералларини ҳосил қилиши мумкин. Уларнинг бошқа элементлар орасида тарқоқдиги ёки ўз минералларининг вужудга келиши табиий жараёнларда Тарқоқ элементлар консентрацияларининг ўзаро нисбати ва уларнинг кенг тарқалган геокимёвий аналоглари билан аникланади. Мас., кадмий синкнинг геокимёвий аналоги бўлиб, чуқур зоналарда доим синк минераллари орасида тарқалади ва улардан ажратиб олинади, аммо оксидланиш зонасида Cд ва Зн нинг бўлиниши содир бўлади. Бунда Зн чиқиб кетиб, Cд эса ўз бирикмалари шаклида йиғилади (монтепонид CдО, (гриконит CдС, отавит CдCО3, селенид CдСе). Ўрта Осиёда Тарқоқ элементларнинг юқори бирикмали рудалари (рений, индий, германий, теллур, нодир ер элементлари ва бошқалар) учрайди.