Ziyosfera

Tasavvuf

Тасаввуф (арабча: التصوف‎‎), суфийлик — исломда инсонни руҳий ва ахлоқий жиҳатдан комиллик сари йўлловчи таълимот. Тасаввуф сўзининг ўзаги ва мазмуни ҳақида олимлар турли фикр ва тахминлар билдиришган. Улар ичида Ибн Халдуннинг фикри ҳақиқатга яқин деб эътироф этилган. У "Муқаддима" асарида тасаввуф "сувф" — "жун", "пўстин" сўзидан олинган бўлиши керак, зеро қадимдан таркидунё қилган зоҳидлар жундан тўқилган кийим ёки пўстин кийиб юришни одат қилганлар, бу билан улар башанг кийиниб юрувчи ахли дунёлардан фарқли ҳаёт тарзини ўзларида намоён этганлар, дейди.

Этимологияси

Тасаввуф араб тилидаги لصُّوفِيَّ -  сўзидан олинган бўлиб, тасаввуф[1] ( التَّصَوُّف ) номи билан танилган. Исломдаги тасаввуф ,,ислом эътиқодининг тасаввуфий ифодаси”[2], ,,Исломнинг ботиний ўлчови”[3], ,,Ислом ичидаги тасаввуф ҳодисаси”[4], ,,исломий эътиқод ва амалиётни ботинлаштириш ва кучайтириш” каби турлича таърифланган[5]. Бошқа бир изоҳда бу сўзнинг луғавий илдизи арабча ,,поклик” деган маънони англатувчи ,,сафҳа” ( صفاء ) га бориб тақалади ва тасаввуфнинг яна бир ғояси тазкия ( تزكية – ,,ўз-ўзини тозалаш”) сўфийликда кенг қўлланади. Бу икки изоҳни сўфий ар-Рудҳабарий (ваф. 322 ҳижрий) бирлаштириб, ,,Сўфий поклик устига жун кийган кишидир” деганди[6]. Бошқа бир таърифда бу сўз аҳл ас-суффа (“суффа аҳли”) атамасидан келиб чиққан деб тахмин қилинган ва Муҳаммад алайҳиссаломнинг саҳобаларининг гуруҳи мунтазам равишда зикр йиғинларини ўтказар эдилар. Масжид ан-Набавийда ўтирган бу эркак ва аёлларни баъзилар биринчи сўфийлар деб биладилар[7].

Тарихи

Ислом тарихида тасаввуф Умавийлар халифалигининг (661 – 750) дунёвийлигига қарши норозилик сифатида пайдо бўлган[8]. Сўфийлар ислом қонунларига қатъий риоя қилганлар ва ислом фиқҳи ва илоҳиётининг турли мактабларига мансуб эдилар[9]. Сўфийларнинг мутлақ кўпчилиги, сунний ислом тарафдорлари бўлиб қолса-да, сўфийлик тафаккурининг баъзи йўналишлари ўрта асрларнинг охирларида шиа исломига ўтди[10]. Бу, айниқса, Сафавийлар Эронни қабул қилгандан кейин Ирфан тушунчаси остида содир бўлди. Сўфийлик ибодатининг муҳим йўналишлари зикр, яъни Аллоҳни (худони) зикр қилиш амалиётини ўз ичига олади[6]. Сўфийлар ўзларининг маърифий фаолиятлари билан ислом динини ёйишда муҳим рол ўйнаганлар.

Замонавий даврда сўфийлик тариқатларининг нисбатан камайиши, салафийлар ва ваҳҳобийлар ҳужумларига қарамай, сўфийлик ислом оламида, айниқса, сунний Исломнинг неотрадитионалча тармоғида муҳим рол ўйнашда давом этди[8]. Тасаввуф атамаси Европа тилларига дастлаб ХВИИИ асрда шарқшунос олимлар томонидан киритилган.

Тасаввуф мусулмонларнинг шахсий амалиёти сифатида исломнинг дастлабки кунлариданоқ мавжуд бўлган[9]. Карл В. Эрнстнинг фикрича, тасаввуфнинг дастлабки намояндалари Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васалламнинг ўзи ва унинг саҳобаларидир[4]. Муҳаммад алайҳиссаломга байъат қилиш билан саҳобалар ўзларини Аллоҳга хизмат қилишга бағишлаган эдилар[2].

(Эй Муҳаммад), сенга байъат берганлар, албатта, Аллоҳга байъат қилмоқдалар. Аллоҳнинг қўли уларнинг қўллари устидадир. Кимки аҳдини бузса, фақат ўзига зарар етказади ва ким Аллоҳга берган аҳдига вафо қилса, унга улуғ ажр ато этур. - Қуръон таржимаси, 48:10

Сўфийлар қонуний сўфий шайхга бай’ат бериш билан Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васалламга бай’ат қилиш, деб ҳисоблашади ва изловчи билан Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васаллам о'рталарида ма’навий алоқа ўрнатилади. Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васаллам орқали сўфийлар Аллоҳни таниш (итоат қилиш), тушуниш ва у билан боғланишни мақсад қилганлар[11][12]. Али ибн Абу Толиб розияллоҳу анҳу саҳобалар орасида бевосита Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васалламга бай'ат берган Али розияллоҳу анҳу орқали Муҳаммад солаллоҳу алайҳи васаллам ҳақидаги билим ва алоқага эришиш мумкинлигини та'кидлайдилар. Бундай тушунчани сўфийлар саҳиҳ деб билган Муҳаммад солаллоҳу алайҳи васалламнинг: ,,Мен илм шаҳриман, Али эса унинг дарвозасидир”, деган ҳадисда тушунилиши мумкин.

Тасаввуф амалиётчиларининг фикрича, сўфийлик ўзининг дастлабки ривожланиш босқичларида исломни ичкилаштиришдан бошқа нарсага ишора қилмаган[13]. Бир нуқтайи назарга кўра, сўфийлик ўзининг келиб чиқиши ва ривожланишида тўғридан-тўғри Қуръондан келиб чиққан, доимий тиловат қилинган, тафаккур қилинган ва тажриба қилинган[14]. Бошқа амалиётчилар сўфийлик Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васалламнинг изларидан қатъий тақлид қилишдир, бу орқали қалбнинг Аллоҳ билан алоқаси мустаҳкамланади, деб ҳисоблашади[4].

Ўрта асрларнинг сўнгги тасаввуфчиси, форс шоири Абдураҳмон Жомийнинг сўзларига кўра[15], Абдуллоҳ ибн Муҳаммад ибн ал-Ҳанафия (вафоти 716 й.) биринчи бўлиб ,,сўфий” деб аталган. Тарихан, сўфийлар кўпинча тариқа деб номланувчи ,,тартиблар”га мансуб бўлган  улуғ устоз валий атрофида тузилган жамоатлар, улар ўз таълимотларини Ислом пайғамбари Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васалламга қадар бўлган кетма-кет ўқитувчилар занжири орқали кузатиб борадилар. Ҳадиси шарифда тафсилот қилинганидек, улар эҳсонга интиладилар: ,,Эҳсон – Аллоҳга гўё Уни кўраётгандек ибодат қилишингдир, агар сен Уни кўрмасанг, У сени кўриб турувчидир”[14]. Сўфийлар Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васалламни ал-Инсон ал-Комил, мутлақ ҳақиқат сифатларини ифодаловчи комил инсон деб биладилар[16] ва уни ўзларининг якуний руҳий йўлбошчиси деб билишади[17]. ХИ асрдан ислом тақвосида Абдулқодир Жилоний, Ғаззолий ва Султон Салоҳиддин каби исломнинг энг кўзга кўринган ҳимоячиларининг сўфийлик билан боғлиқлиги тарихан исботланган. Ислом сивилизациясининг юксалиши исломда сўфийлик фалсафасининг тарқалиши билан мос келади. Тасаввуфнинг тарқалиши ислом динининг тарқалишида, яхлит ислом маданиятларини яратишда, айниқса, Африка ва Осиёда ҳал қилувчи омил ҳисобланган. Хожа Аҳмад Яссавий, Румий каби сўфий шоир ва файласуфлар Ислом маданиятининг Анадолу, Ўрта Осиё ва Жанубий Осиёда тарқалишини анча кучайтирадилар[18].

Манбалар

  1. ↑ Броwн, Жонатҳан А.C. Мисқуотинг Муҳаммад: Тҳе Чалленге анд Чоиcес оф Интерпретинг тҳе Пропҳет'с Легаcй. Онеwорлд Публиcатионс, 2014 — 3-бет. ИСБН 978-1-78074-420-9. 
  2. ↑ 2,0 2,1 Заман, Муҳаммад Қасим „Трансмиттерс оф аутҳоритй анд идеас аcросс cултурал боундариэс, элевентҳ то эигҳтеэнтҳ cентурй“, . Тҳе неw Cамбридге ҳисторй оф Ислам Cамбридге, 3рд эдитион Cоок, Мичаэл: , УК: Cамбридге Университй Пресс, 2010 — 600–603-бет. ИСБН 978-0-521-51536-8. 
  3. ↑ Ж. М. Рогерс „Религиоус эндоwменц“, . Эмпире оф тҳе Султанс. Оттоман арт фром тҳе cоллеcтион оф Нассер Д. Кҳалили. Лондон: Азимутҳ Эдитионс/Тҳе Ноор Фоундатион, 1995 — 82–91-бет. ИСБН 978-2-8306-0120-6. 
  4. ↑ 4,0 4,1 Ҳоурани, Алберт. А ҳисторй оф тҳе Араб пеоплес. Лондон: Фабер, 2012 — 72-75-бет. ИСБН 978-0-571-28801-4. 
  5. ↑ Аббоуд, Тонй. Ал-Кинди: тҳе фатҳер оф Араб пҳилосопҳй. Росен Пуб. Гроуп, 2006. ИСБН 978-1-4042-0511-6. 
  6. ↑ Лапидус, Ира М. А Ҳисторй оф Исламиc Соcиэтиэс, Киндле эдитион, Cамбридге Университй Пресс, 2014 — 123–124-бет. 
  7. ↑ Броwн, Жонатҳан А.C. Ҳадитҳ: Муҳаммад'с Легаcй ин тҳе Медиэвал анд Модерн Wорлд. Онеwорлд Публиcатионс (Киндле эдитион), 2009 — 180-бет. 
  8. ↑ Ибн Мискаwайҳ. Рефинемент оф Моралс анд Cлеансинг оф Этҳиcс Алим Салиҳ: , Cаиро — 10-бет. ИСБН 978-3-534-19039-3. 
  9. ↑ 9,0 9,1 Wатт, W. Монтгомерй. Тҳе Фаитҳ анд Праcтиcе оф Ал-Гҳазали. Лондон: Георге Аллен анд Унwин Лтд, 1953. 
  10. ↑ Жанин, Ҳунт. Тҳе пурсуит оф леарнинг ин тҳе Исламиc wорлд, 610–2003. МcФарланд, 2007 — 83-бет. ИСБН 978-0-7864-2904-2. 
  11. ↑ Ансарй, Тамим. Дестинй Дисруптед. Неw Ёрк: Публиc Аффаирс, 2009 — 5-бет. 
  12. ↑ Wеисс, Бернард Г. Студиэс ин Исламиc Легал Тҳеорй. Леиден: Брилл, 2002 — 3, 161-бет. ИСБН 978-90-04-12066-2. 
  13. ↑ Маделине C. Зилфи. Тҳе Оттоман Улема Тҳе Cамбридге Ҳисторй оф Туркей, Вол. 3: Тҳе Латер Оттоман Эмпире 1603–1839 Н. Фароқҳи: , Cамбридге, У.К, 2006 — Cамбридге Университй Пресс-бет. ИСБН ИСБН 978-0-521-62095-6. 
  14. ↑ 14,0 14,1 Гуй Бурак. Тҳе сеcонд форматион оф Исламиc Лаw. Тҳе Ҳанафи Счоол ин тҳе Эарлй Модерн Оттоман Эмпире. Cамбридге Университй Пресс, 2015 — 65–100-бет. ИСБН ИСБН 978-1-107-09027-9. 
  15. ↑ Тижана Крстиć. Cонтестед Cонверсионс то Ислам: Нарративес оф Религиоус Чанге ин тҳе Эарлй Модерн Оттоман Эмпире. Станфорд Университй Пресс, 2011 — 16-бет. ИСБН 978-0-8047-7785-8. 
  16. ↑ Имбер, Cолин (2006). Н. Фароқҳи (муҳ.). „Говернмент, администратион анд лаw“. Тҳе Cамбридге Ҳисторй оф Туркей. 3-жилд. Cамбридге, УК: Cамбридге Университй Пресс. 205–240-бет. ИСБН 978-0-521-62095-6.
  17. ↑ Карен Баркей. Эмпире оф Дифференcе: Тҳе Оттоманс ин Cомпаративе Перспеcтиве. Cамбридге, УК: Cамбридге Университй Пресс, 2008 — 134-бет. ИСБН 978-0-521-71533-1. 
  18. ↑ Барбара Далй Метcалф. Исламиc ревивал ин Бритиш Индиа: Деобанд, 1860–1900. Принcетон, НЖ: Принcетон Университй Пресс, 1982 — 264–296-бет. ИСБН 978-0-19-566049-4. 

Адабиётлар

  • Комилов Н., Тасаввуф (1-китоб), Т., 1999;
  • Жузжоний А. Ш., Тасаввуф ва инсон, Т., 2001;
  • Ҳаққулов И., Тасаввуф сабоқлари, Бухоро, 2000.

Ҳаволалар

Викииқтибосда Тасаввуфга тегишли иқтибослар мавжуд. 




"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Tasavvuf" dan olindi