Tasavvur

Тасаввур — бу инсоннинг тасаввур қилувчининг тажрибали тажрибасида яхлит шаклда илгари сезилмаган ёки умуман сезилмайдиган обектларнинг тасвирларини, ғояларини ўз-ўзидан яратиш ёки атайлаб қуриш қобилиятидир (масалан, тарих воқеалари, тахмин қилинаётган келажак, идрок этилмаган ёки мавжуд бўлмаган дунё ҳодисалари, масалан, эртак, афсона ва бошқаларнинг ғайритабиий қаҳрамонлари) . Шахснинг тасвирлар, тасаввурлар, ғоялар яратиш ва уларни манипуляция қилиш қобилияти моделлаштириш, режалаштириш, ижодкорлик, ўйин, хотира, фикрлаш каби ақлий жараёнларда муҳим рол ўйнайди.

Тасаввур визуал-мажозий фикрлашнинг асоси бўлиб, у одамга вазиятни бошқариш ва амалий ҳаракатларнинг бевосита аралашувисиз муаммоларни ҳал қилиш имконини беради. Амалий ҳаракатлар имконсиз ёки қийин ёки шунчаки номақбул бўлган ҳаёт ҳолатларида унга кўп жиҳатдан ёрдам беради. Масалан, мавҳум жараёнлар ва обектларни моделлаштиришда .

Тасаввур дунёни ақлий акс эттириш шаклларидан биридир. Энг анъанавий нуқтаи назар — бу тасаввурни жараён сифатида таърифлаш (А. ДА. Петровский ва М. Г. Ярошевский , ДА. Г. Казаков ва Л. Л. Кондратиев ва бошқалар). Маҳаллий муаллифлар ҳам бу ҳодисани қобилият деб билишади (В. Т. Кудрявцев , Л. С. Вйгоцкий) ва муайян фаолият сифатида (Л. Д. Столяренко, Б. М. Теплов). Тасаввурнинг мураккаб функционал тузилишини ҳисобга олган ҳолда, Л. С. Вйгоцкий унга нисбатан психологик тизим тушунчасини қўллашни мақсадга мувофиқ деб ҳисоблади.

Ижодий тасаввурнинг бир тури — бу фантазия .

Э. В. Иленковга кўра. , тасаввурни анъанавий тушуниш фақат унинг ҳосилавий функциясини акс эттиради. Асосийси, нима борлигини, кўз олдингизда нима ётганини кўришга имкон беради, яъни тасаввурнинг асосий вазифаси — ретинанинг юзасида оптик ҳодисани ташқи нарсанинг тасвирига айлантиришдир .

Тасаввур функсиялари

Тасаввур инсоннинг умумий ақлий жараёнининг бир қисми бўлиб, психикада қуйидаги функсияларни бажаради:

• воқеликни тасвирларда акс эттириш, шунингдек, улардан фойдаланиш имкониятини яратиш, муаммоларни ҳал қилиш;
• ҳиссий ҳолатларни тартибга солиш;
• когнитив жараёнларни ва инсоннинг ҳолатини, хусусан, идрок, диққат, хотира, нутқ, ҳис-туйғуларни тартибга солиш;
• ички ҳаракатлар режасини шакллантириш — уларни ичкарида амалга ошириш, тасвирларни манипуляция қилиш қобилияти  ;
• тадбирларни режалаштириш ва дастурлаш, дастурларни тузиш, уларнинг тўғрилигини баҳолаш, амалга ошириш жараёни.

Тасаввур ва когнитив жараёнлар

Тасаввур — бу когнитив жараён бўлиб, унинг ўзига хослиги ўтган тажрибани қайта ишлашдир.

Тасаввур ва органик жараёнлар ўртасидаги муносабатлар энг аниқ қуйидаги ҳодисаларда намоён бўлади: идеомотор ҳаракат ва психосоматик касаллик . Шахс тасвирлари ва унинг органик ҳолатлари ўртасидаги боғлиқлик асосида психотерапевтик таъсир назарияси ва амалиёти қурилади. Тасаввур тафаккур билан узвий боғлиқдир. Л. С. Вйгоцкийга кўра, бу икки жараённинг бирлиги ҳақидаги баёнот жоиздир.

Фикрлаш ҳам, тасаввур ҳам муаммоли вазиятда юзага келади ва шахснинг эҳтиёжларидан келиб чиқади. Иккала жараён ҳам этакчи акс эттиришга асосланган. Вазият, вақт миқдори, билим даражаси ва уларнинг ташкил этилишига қараб, бир хил вазифани ҳам тасаввур, ҳам тафаккур ёрдамида ҳал қилиш мумкин. Фарқи шундаки, тасаввур жараёнида амалга ошириладиган воқеликни акс эттириш жонли тасвирлар шаклида содир бўлади, тафаккур жараёнларида олдиндан кўриш эса умумлаштириш ва билвосита билиш имконини берадиган тушунчалар билан ишлаш орқали содир бўлади. муҳит. У ёки бу жараёндан фойдаланиш, биринчи навбатда, вазиятга боғлиқ: ижодий тасаввур, асосан, вазиятнинг ноаниқлиги этарлича катта бўлган билиш босқичида ишлайди. Шундай қилиб, тасаввур сизга тўлиқ бўлмаган билим билан ҳам қарор қабул қилишга имкон беради.

Тасаввур идрок таркибига киради, идрок этилаётган обектларнинг тасвирини яратишга таъсир қилади ва шу билан бирга, ўзи идрокга боғлиқ. Иленков ғояларига кўра, тасаввурнинг асосий вазифаси — ёруғлик тўлқинлари билан тўр парданинг сиртини тирнаш хусусияти берувчи оптик ҳодисани ташқи нарсанинг тасвирига айлантиришдир.

Тасаввур жараёнларининг таснифи

1. Натижаларга кўра:

• Репродуктив тасаввур (ҳақиқатни идрок этиш ва эслаб қолиш каби қайта тиклаш)
• Самарали (ижодий) тасаввур:
  • тасвирларнинг нисбатан янгилиги билан;
  • мутлақо янгилик билан.

2. Диққат даражаси:

• фаол (ихтиёрий) — қайта яратиш ва ижодий тасаввурни ўз ичига олади;
• пассив (ихтиёрсиз) — беихтиёр ва олдиндан айтиб бўлмайдиган тасаввурни ўз ичига олади.

3. Расмлар тури бўйича:

• аниқ;
• мавҳум.

4. Ихтиёрий ҳаракат даражасига кўра:

• қасддан;
• беихтиёр;

5. Ҳаёт ва фаолият соҳалари бўйича:

• бадиий — мусиқий, адабий, тасвирий ва бошқалар;
• илмий — математик, физик ва бошқалар;
• техник — ихтирочилик фаолиятида амалга оширилади;
• ижтимоий соҳада ва фаолиятда — ушбу соҳалардаги инновацион фаолиятда;
• ҳаёт ва фаолиятнинг амалий соҳасида — бу соҳаларда инновацион фаолиятда.
• таълим, тиббиёт, спорт ва бошқа соҳаларда ва фаолиятда.

Мақсадли ва амалий йўналтирилган самарали мақсадли тасаввур ҳаёт ва фаолиятнинг турли соҳаларида ижодий ва инновацион муаммоларни (масалан, ақлий ҳужум, эркин ёзиш) ҳал қилиш учун турли технологияларда қўлланади.

Тасаввурнинг механизмлари, усуллари, операциялари

Климов Э.А. ўзининг психология асослари дарслигида (1997) тасаввур қилиш усулларининг қуйидаги рўйхатини беради:

• аглютинация — бошқа тасвирларнинг қисмларидан янги тасвирни яратиш, реалликда боғланмаган нарсалар ва хусусиятларни боғлаш;
• гиперболизация — обект, унинг қисмлари ва / ёки хусусиятларнинг интенсивлигида кучли ўсиш ёки пасайиш;
• алмаштириш — обектни, жараённи ёки қисмларни бироз ўхшаш бошқалар билан алмаштириш;
• концентрация (концентрацион интеграция) — баъзи қисмларни бошқаларга тўлиқ ёки сезиларли даражада киритиш, шу жумладан бирлаштириш, „бирлашма“, „эритиш“;
• агрегация — технологияда нисбатан мустақил мақсадга эга бўлган обектларни (тугунлар, механизмлар) бир бутунга бирлаштириш;
• миниатюра — обектни, унинг қисмларини ва хусусиятларининг интенсивлигини камайтириш. Янги руҳий тасвирни яратиш усули, гиперболизациянинг тескариси;
• қисмларга ажратиш ва йўқ қилиш — таҳлил қилиш, баъзиларини олиб ташлаш билан бутунни қисмларга бўлиш;
• трансфер (эвристик трансдукция) — қисмларни, жараёнларни бир интеграл тизимдан иккинчисига ўтказиш;
• алмаштириш — бутуннинг қисмларини бошқа жойларга кўчириш, шу жумладан ўзаро таъсир ўзгариши билан;
• регенерация — бир ёки бир нечта этишмаётган, олиб ташланган қисмларни тўлдириш;
• шакли, материали, қурилмаси, ишлаш принципи бўйича ўхшашлик, ўхшашлик бериш, масалан, техник қурилмаларга тирик мавжудотларга ўхшашлик бериш;
• қарама-қаршилик — асл тасвирга қарама-қарши хусусиятларга эга бўлган ҳодисалар, жараёнлар, обектларни онгли равишда излаш ва улардан фойдаланишдан иборат бўлган ғояларни ўзгартириш усули;
• реинтеграция — битта асосий, муҳим қисм ёки жараёндан бутунга якунлаш;
• схематиклаштириш — фарқларни ажратиб кўрсатиш ва ўхшашликларни аниқлаш, обектлар орасидаги фарқларни уларнинг ўхшашлигига қараб текислаш;
• типлаштириш — бир жинсли ҳодисаларда муҳим, такрорланадиган нарсаларни ажратиб кўрсатиш;
• трансформация — ташқи шаклнинг ўзгариши.

Урғу техникаси ҳам ажралиб туради — обектлар ва ҳодисаларнинг хусусиятларини таъкидлайди .

Қобилият моделида Д. Шадрикова тасаввур қилиш техникасининг аналоглари — тасаввурнинг интеллектуал операциялари (тасаввур жараёнлари) .

Ижодий ечим топиш учун қулай шарт-шароитлар мавжуд: кузатиш, комбинациялаш қулайлиги, муаммоларнинг намоён бўлишига сезгирлик.

Гуилфорд „тасаввур“ тушунчаси ўрнига " дивергент фикрлаш " атамасини ишлатган — инсоннинг ўзини ўзи ифода этиши учун янги ғояларни яратиш. Дивергент фикрлашнинг хусусиятлари:

• равонлик;
• мослашувчанлик;
• оригиналлик;
• аниқлик.

Болаларда тасаввурни ривожлантириш

Кўп жиҳатдан, болаларнинг тасаввурлари ижодкорликнинг бир қисми сифатида ўйинга киритилган. Ижодкорлик орқали бола тафаккурини ривожлантиради . Бунга қатъиятлилик ва ифодаланган манфаатлар ёрдам беради. Тасаввурни ривожлантиришнинг бошланғич нуқтаси фаолиятга йўналтирилган бўлиши керак, яъни болаларнинг фантазияларини аниқ амалий муаммоларга киритиш.

Тасаввурнинг ривожланишига қуйидагилар ёрдам беради:

• тўлиқ бўлмаган ҳолатлар;
• кўп муаммоларни ҳал қилиш ва ҳатто рағбатлантириш;
• мустақилликни, мустақил ривожланишни рағбатлантириш;
• икки тилли тажриба;
• катталардан болага ижобий эътибор.

Тасаввурнинг ривожланишига қуйидагилар тўсқинлик қилади:

• мувофиқлик ;
• тасаввурни рад этиш;
• қаттиқ жинсий рол стереотиплари ;
• ўйин ва ўрганишни ажратиш;
• нуқтаи назарни ўзгартиришни истамаслик;
• ҳокимиятга ҳурмат.

Уоллеснинг ижодий жараённинг тўрт босқичли модели

Асосий мақола: Ижодкорлик жараён сифатида

• Тайёргарлик босқичи, маълумот йиғиш. Муаммони ҳал қила олмаслик ҳисси билан тугайди.
• Инкубация босқичи. асосий босқич. Инсон атайлаб муаммо билан шуғулланмайди.
• Инсигҳт (маърифат).
• Ечимни текшириш.

Тасаввур ва ҳақиқат

Дунё сезгилардан келадиган маълумотларнинг талқини сифатида қабул қилинади. Шундай қилиб, у кўпчилик фикр ва тасвирлардан фарқли ўлароқ, ҳақиқий деб қабул қилинади.

Яна қаранг

• Ўйин
• Орзу
• Яратилиш
• Фантазия