Ziyosfera

Tashkilot

Асосий мақола: Корпорация

Ташкилот — бу бирор мақсадга эришиш учун бирлашган шахслар ёки ресурслар йиғиндисидир. Ташкилотлар инсон фаолиятининг турли соҳаларида — иқтисодиёт, таълим, фан, маданият, соғлиқни сақлаш ва бошқаларда муҳим ижтимоий институт сифатида фаолият юритади. Улар ҳуқуқий шахс мақомига эга ёки эга бўлмаслиги мумкин ҳамда турли ташкилий-ҳуқуқий шаклларда мавжуд бўлади.

Этймологияси

"Ташкилот" сўзи араб тилидаги *ташкīл* — “тузиш”, “шакллантириш”, “тартибга солиш” сўзидан олинган. Дастлаб бу атама бошқарув тизимларида ёки давлат идораларида ишлатилган бўлса, кейинчалик ҳар қандай тузилма ёки уюшма маъносида кенг қўлланила бошлаган.[1]

Умумий тавсиф

Ташкилот — бу маълум бир ижтимоий, иқтисодий ёки маъмурий мақсадни амалга ошириш учун ташкил этилган тизимдир. Ҳар бир ташкилотда қуйидаги асосий элементлар мавжуд бўлади:

  • мақсад — ташкилот мавжудлигининг асосий сабаби;
  • тузилма — ички бошқарув ва иэрархия тизими;
  • ресурслар — инсон, молиявий, моддий ва ахборот манбалари;
  • бошқарув — мақсадларга эришишни таъминловчи фаолиятлар мажмуи.

Ташкилот турлари

Ташкилотлар фаолият соҳаси ва мақсадларига кўра қуйидаги турларга ажратилади:

1. Иқтисодий ташкилотлар

Бу турдаги ташкилотлар фойда олишни мақсад қилади. Масалан:

2. Давлат ташкилотлари

Давлат бошқаруви, ижтимоий хизматлар ёки хавфсизликни таъминловчи тузилмалар. Масалан:

3. Ижтимоий ташкилотлар

Ижтимоий манфаатларни ҳимоя қилувчи, нотижорат мақсадларда фаолият юритувчи бирлашмалар. Масалан:

4. Халқаро ташкилотлар

Бир неча давлат а’золигида фаолият юритувчи глобал ёки минтақавий тузилмалар. Масалан:

Ҳуқуқий мақоми

Ташкилотларнинг ҳуқуқий мақоми уларнинг ташкилий-ҳуқуқий шаклига боғлиқ. Ўзбекистон Республикаси қонунчилигига кўра, ташкилотлар:

  • ҳуқуқий шахс мақомига эга (масалан, корхоналар, муассасалар, жамиятлар);
  • ёки ҳуқуқий шахс мақомига эга эмас (масалан, ташаббус гуруҳлари, вақтинчалик бирлашмалар).

Ҳуқуқий шахс ташкилотнинг ўз номи, мулки, банк ҳисобрақами ва муҳрига эга бўлишини та’минлайди. У шунингдек судда да’вогар ёки жавобгар сифатида қатнашиш ҳуқуқига эга.[2]

Тузилиши ва бошқаруви

Ҳар бир ташкилотда ички бошқарув тизими мавжуд. У одатда қуйидаги элементлардан иборат бўлади:

  • Раҳбарият — стратегик қарорлар қабул қилувчи юқори поғона;
  • Бўлимлар — аниқ йўналишлар бўйича мас’ул тузилмалар (масалан, молия, маркетинг, кадрлар);
  • Ходимлар — кундалик фаолиятни амалга оширувчи ижрочилар;
  • Назорат механизмлари — ички аудит, таҳлил ва ҳисоб тизимлари.

Ташкилотлар фаолияти одатда низом ёки устав асосида юритилади.

Иқтисодий ва ижтимоий роли

Ташкилотлар жамият тараққиётида марказий ўрин тутади. Улар:

  • янги иш ўринларини яратади;
  • иқтисодий ресурсларни бошқаради;
  • инновациялар ва рақобатни рағбатлантиради;
  • ижтимоий барқарорликни та’минлайди.

Давлат иқтисодиётининг асосий қисми ташкилотлар фаолияти орқали амалга оширилади.

Ташкилотлар ва бошқарув назариялари

Менежмент фанида ташкилотлар фаолияти турли назариялар орқали таҳлил қилинади:

  • классик назария (Ф. Тейлор, А. Фаёл);
  • бюрократик модел (М. Вебер);
  • инсоний муносабатлар назарияси (Э. Меё);
  • тизимли ёндашув (Л. Берталанфи);
  • замонавий кибернетик ва тармоқли моделлар.

Ушбу назариялар ташкилотларнинг ички алоқалари, қарор қабул қилиш жараёнлари ва раҳбарлик услубларини ўрганади.[3]

Ўзбекистон амалиётида

Ўзбекистон Республикасида ташкилотлар фаолияти қуйидаги асосий қонунлар билан тартибга солинади:

Ташкилотлар рўйхатдан ўтиши Ўзбекистон Республикаси Адлия вазирлиги томонидан амалга оширилади.[4]

Шунингдек қаранг

Манбалар

  1. ↑ “Ўзбек тилининг изоҳли луғати”. 5 жилдлик. – Тошкент: “Ўзбекистон миллий энсиклопедияси” Давлат илмий нашриёти, 2008.
  2. ↑ Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодекси, 42-модда // Лех.уз
  3. ↑ Фаёл, А. (1916). Администратион Индустриэлле эт Гéнéрале. Парис: Дунод.
  4. ↑ Ўзбекистон Республикаси Адлия вазирлиги расмий сайти

Ташқи ҳаволалар

Андоза:Иқтисодиёт 

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Tashkilot" dan olindi