Tasqara
Тасқара [1] ёки жигарранг калхат[2] ( лотинча: Аэгйпиус моначус) — қарчиғайлар оиласига мансуб қуш[3]. Ўзбекистон Қизил китобига киритилган .
| Тасқара | |
|---|---|
 | |
Илмий таснифлаш | |
| Олам: | Ҳайвонлар |
| Тип: | Хордалилар |
| Синф: | Қушлар |
| Оила: | Қарчиғайсимонлар |
| Уруғ: | Аэгйпиус |
| Турлари: | Тасқара |
| Халқаро илмий номи | |
| Аэгйпиус моначус Линнаэус, 1766 | |
Ташқи кўриниши
Бундай йиртқич қушларнинг кўриниши йирик бўлиб, уларнинг умумий узунлиги 1 м га етади, қанотлари 85 см, вазни эса 7-12 кг.ни ташкил этади. Номланишига қарамай, тасқаранинг патлари қора эмас, балки оч зангори-жигарранг. Фақат 1 ёшгача бўлганларини ранги қора бўлади. Унинг боши бироз эгилган. Териси, я’ни камёб момиқ патлари мовий тусда бўлиб ўзгача жило бериб туради. Қора калхатнинг тумшуғи ўткир, пастга эгилган. Тасқаранинг бўйнининг ён ва орқа томони патлар билан қопланмаган, териси бу ерда оч пушти рангга эга. Янги туғилган тасқаралар биринчи навбатда сарғиш момиқ пат билан қопланади, сўнгра у ўрнини зангорига бўшатиб беради. Бир ярим ойдан кейин биринчи патлари пайдо бўла бошлайди.
Тарқалиши
Фарбий Тян-Шан, Фарбий Помир-Олой, Бўкантов, Томдитов қолдиқ тоғлари. Ўзбекистондан ташқарида: Жанубий Европа, Шимолий Африка, Фарбий, Ўрта ва Марказий Осиё, Ҳиндистон, Олтой, Мўғулистон ва Хитой.
Яшаш жойи
Бу каби йиртқич қушларни денгиз сатҳидан 500-2500 м баландликдаги тоғларнинг қуйи ва ўрта қисмлари (уялаш); тоғлар ва текисликлар, шу жумладан экин ерларида (кўчиш) учратиш мумкин.
Сони
1980-йилларда 80 яқин жуфти (Нурота тоғи – 40-50; Бўкантов – 5-6, Бойсунтов – 1, Туркистон тоғи – 6, Чотқол тоғи – 10- 13), Ҳисор тоғида 75-80 зоти уялаши қайд этилган. Ҳозирда сони аста-секин камайиб бормоқда. Ҳисор давлат қўриқхонасида 1997-йилдан 2003-йилгача турнинг сони 85 тадан 155 тагача ошди. Ғарбий Тян-Шанда сони барқарор. Республиканинг бошқа ҳудудларида турнинг сонидаги ўзгаришлар бўйича ма’лумотлар мавжуд эмас. Сурхон қўриқхонасида 2015-йилда 8-10 та тасқара борлиги қайд қилинган. Уяламайдиган даврда ушбу ноёб қушларнинг якка ва кичик гуруҳларини текислик сув ҳавзаларида учратиш мумкин. Дунёдаги популясияси 7,2-10 минг жуфт бўлиб, тобора қисқариб бормоқда.
Ҳаёт тарзи
Дарахтлар, буталар (алоҳида парамлар) ва қоялар (мустамлака аҳоли пунктлари) устидаги уялар; дебрияж (1 тухум) - феврал-апрел ойларида; қолиш - 54-56 кун; Қушлар июл-сентябр ойларида уча бошлайди. Нотўғри ўсади. Туёқли ҳайвонлар, ба’зан тошбақалар ўликлари билан озиқланади.
Дарахтлар, буталар (алоҳида жуфт бўлиб) ва қояларда (колония бўлиб) уялайди. Феврал-апрел ойида 1 та тухум қўяди ва 54-56 кун босиб ётади. Полопонлари июл-cентябр ойидан уча бошлайди. Номунтазам кўчиб туради. Туёқлилар ўлаксаси, ба’зан тошбақалар билан озиқланади.
Чекловчи омиллар
Ёввойи туёқлилар сонининг камайиши, браконерлик туфайли камайиб кетган.
Кўпайтириш
Бутундунё ҳайвонот боғларида кўпайтирилади.
Галерея
-
Тухум -
портрет -
парвозда -
Украина тангасида
Муҳоваза чоралари
Овлаш тақиқланган. Тоғ қўриқхоналари ва миллий табиат боғларида муҳофаза остига олинган. СИТЕСнинг ИИ Иловасига киритилган.
Манбалар
- ↑ Коблик Е. А., Редькин Я. А., Архипов В. Ю. Список птиц Российской Федерации. — М.: Товарищество научных изданий КМК, 2006. — С. 102. — ИСБН 5-87317-263-3
- ↑ Бёме Р. Л., Флинт В. Е. Пятиязычный словарь названий животных. Птицы. Латинский, русский, английский, немецкий, французский / Под общ. ред. акад. В. Е. Соколова. — М.: Русский язык, РУССО, 1994. — С. 39. — 2030 экз. — ИСБН 5-200-00643-0.
- ↑ Гилл Ф., Донскер Д. & Расмуссен П. (Эдс.): Ҳоатзин, Неw Wорлд вултурес, сеcретарйбирд, рапторс (англ.). ИОC Wорлд Бирд Лист (в11.1) (20 января 2021). дои:10.14344/ИОC.МЛ.11.1