Ziyosfera

Tatarlar (Kimak)

Qoʻshimcha maʼlumotlar: Tatarlar va Tartariya

Tatarlar Imur, Yemak, Boyandur, Qipchoq, Lanikaz va Ajladlar bilan birga Kimak konfederatsiyasini tashkil etgan yetti asl turk qabilasidan biri edi. Tatarlar tartib boʻyicha uchinchi oʻrinda turardi[1]. Kimak qabilalari Markaziy Osiyo dashtlaridan kelib chiqqan boʻlib, hozirgi Qozogʻiston hududiga koʻchib kelishgan[2]. Kimakning bir qismi sifatida tatarlar haqida Gardiziy (vafoti 1061) tomonidan ham soʻz yuritilgan[3].

R. Faxroutdinov fikrlariga koʻra, bu tatarlar „Sharqiy Turk xoqonligi qulashi ortidan gʻarbga ketgan qadimgi tatar aholisining bir tarmogʻi boʻlgan“[4]. Mahmud Qoshgʻariy tatarlar ikki tilli boʻlib, oʻz tillari bilan birga turk tilida ham soʻzlashishini qayd etgan[5]. Golden tatarlarga turkiylashgan moʻgʻul tilli xalq sifatida qaraydi[6].

XI asr tarixchisi Mahmud Qoshgʻariy Tatārlarni oʻn mashhur turk qabilasidan biri sifatida sanab oʻtadi va turkiy siyosiy birliklarning joylashuvini Sharqiy Rim imperiyasi (Vizantiya) chegaralaridan tortib Xitoy chegaralarigacha quyidagi ketma-ketlikda koʻrsatadi[7]:

  1. Bijanaklar;
  2. Qipchoqlar;
  3. Oʻgʻuz;
  4. Yemēk;
  5. Bashgʻirt;
  6. Basmil;
  7. Qāi;
  8. Yabāqu;
  9. Tatār;
  10. Qirgʻiz.

Qoshgʻariy, shuningdek, „Koʻchmanchi xalqlar orasida Chomul bor – ularning oʻzlariga xos alohida tili (raṭāna [رَطَانَة]) bor, lekin turk tilini ham biladi; yana Qay, Yabāqu, Tatār va Basmil bor – bu guruhlarning har biri oʻz tiliga ega, ammo ular ham turk tilini yaxshi biladilar“, deb yozadi[5].

Shine Usu bitiktoshida Toʻquz tatarlar sekiz oʻgʻuzlar (yaʼni „Sakkiz oʻgʻuzlar“, yetakchi uygʻur qabilasiga qarshi chiqqan sakkiz qabilani anglatadi[8]) bilan ittifoqda boʻlib, 744–750-yillar oraligʻida hokimiyatni mustahkamlab borayotgan uygʻur xoqoni Bayanchurga qarshi muvaffaqiyatsiz qoʻzgʻolon koʻtarganlari zikr etiladi[9][10]. Uch marta magʻlub etilgach, oʻgʻuz va tatar isyonchilarining yarmi yana uygʻurlarga qoʻshilib ketgan, qolgan yarmi esa nomaʼlum bir xalq huzuriga qochib borgani, bu xalq xitoylar[11] yoki qarluqlar boʻlganini aytadilar[12]. Senga va Klyashtorniy fikricha, Toʻquz-tatar isyonchilarining bir qismi uygʻurlardan gʻarbga, Irtish daryosi havzasiga qochib borgach, u yerda (yoki allaqachon u yerda boʻlgan, yoki endigina kelgan) qipchoqlar va boshqa qabila guruhlarini Kimak qabila ittifofiga birlashtirgan[13][14].

Yana qarang

Manbalar

  1. ↑ ; C. E. BosworthHudud al-'Alam 'The Regions of the World' - A Persian Geography 372 A.H. (982 AD). Gibb Memorial Trust, 31 January 2015 — 378–-bet. ISBN 978-1-909724-73-0. 
  2. ↑ Agajanov 1992, s. 69.
  3. ↑ Bosworth & Clauson 1965.
  4. ↑ Fakhroutdinov 2004, s. 37.
  5. ↑ 5,0 5,1 Maħmūd al-Kašğari. „Dīwān Luğāt al-Turk“. Edited & translated by Robert Dankoff in collaboration with James Kelly. In Sources of Oriental Languages and Literature. Part I. (1982). p. 82-83
  6. ↑ Peter B. Golden. An Introduction to the History of the Turkic People. O. Harrassowitz, 1992 — 184–185-bet. 
  7. ↑ Central Asian Review Volumes 13-14. Central Asian Research Centre, 1965. Qaraldi: 2022-yil 18-oktyabr. 
  8. ↑ Czeglédy, Karoly (1972) „On the Numerical Composition of the Ancient Turkish Trial Confederations“ in Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae Akadémiai Kiadó
  9. ↑ "Moghon Shine Usu Inscription" text at Türik Bitig
  10. ↑ Kamalov, A. (2003) „The Moghon Shine Usu Inscription as the Earliest Uighur Historical Annals“, Central Asiatic Journal. 47 (1). p. 77-90
  11. ↑ Ramstedt, G. I. (1913) „Zwei Uighurischen Runeinschriften“, p. 52. cited in Kamalov (2003), p. 86
  12. ↑ Czegledy, K. (1973) „Gardizi on the History of Central Asia“, p. 265. cited in Kamalov (2003), p. 86
  13. ↑ Senga cited in Golden (2002) „Notes on the Qïpchaq Tribes: Kimeks and Yemeks“, in The Turks, I, p. 662
  14. ↑ Klyashtorny, S. G. (1997) „The Oguzs of the Central Asia and The Guzs of the Aral Region“ (Wayback Machine saytida 2022-02-06 sanasida arxivlangan) in International Journal of Eurasian Studies 2

Adabiyotlar

  • Agajanov, S. G. „Oʻgʻuz, Kimek va Qipchoq davlatlari“, . Markaziy Osiyo sivilizatsiyalari tarixi, IV jild: Milodiy 750-yildan oʻn beshinchi asr oxirigacha boʻlgan yutuqlar davri. Motilal Banarsidass, 1992 — 61–76-bet. ISBN 978-81-208-1595-7. 
  • Bosworth, C. E.; Clauson, Gerard (1965-yil aprel). "Al-Xorazmiy Markaziy Osiyo xalqlari haqida". Buyuk Britaniya va Irlandiya qirollik Osiyo jamiyati jurnali (1/2): 4. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Tatarlar_(Kimak)" dan olindi