Tauke xon

Тауке хон, баъзан Аз-Тауке (тўлиқ исми Тауэкел-Муҳаммад Баҳодур хон Кази, русчада Тевкей, Теуке, Тявка, Тевки) (1635 — 1715) — 1652-йилдан Кичик жуз хони, 1672-йилдан қозоқлик ҳукмдори. Салкам Зҳангирхон бола. Унинг онаси Бану хоним қалмоқларнинг Хошоуйт қабиласининг ҳукмдори Кунделен-тайшининг қизи эди. Қозоқ хонлигининг ҳокимият ворислиги даврида (1680)Тауке ака ёшида ақлдан озган, давлат ишларига аралашиб, катта тажриба орттирган моҳир инсон эди. Шу боис у тахтга ўтириб, отасининг ишини давом эттириб, унинг сиёсатини олиб боришига қарамай, уни амалга оширишга келганда эски йўлдан кетмай, янги йўлдан борди. Таукеннинг бошқа қозоқ хонларидан фарқи шундаки, у чинакам узоқни кўрадиган раҳбар ва доно ислоҳотчидир. Шу билан бирга, у ўзининг буюк аждоди Қосимхонга мослашади.

Тауке хон
қозоқча: Тәуке хан
Қозоқ хонлигининг хони
Мансаб даври 1680 – 1715
Аввалгиси	Ботир хон
Кейингиси	Каип Хон
Шахсий маълумотлари
Таваллуди	1635 Туркистон, Қозоқ хонлиги
Вафоти	1718 Туркистон, Қозоқ хонлиги
Болалари	ўғиллари: Болат хон, Самеке Хон, Турсин Султон
Онаси	Бонухоним
Отаси	Салқам Жангирхон
Дини	ислом суннийлик
Жанглари	Булавин қўзғолони

Қозоқ хонлиги байроғи

Таукехоннинг мамлакатга қўшган улкан ҳиссаси икки жиҳатдан эътиборга молик. Улардан бири мамлакат пойдеворини асраб-авайлаш учун доно ташқи сиёсат олиб боргани, кўп душманлардан юз ўгирмаганлигидир. Иккинчиси, мамлакат ички ишларида сиёсий-ҳуқуқий тартибнинг ўрнатилиши. У атрофига бир гуруҳ кабутар чақирмайдиган, ташқаридан сабоқ олмайдиган, халқни бир сўз билан жипслаштирган, ўз нуфузи билан юртнинг бирлиги ва фаровонлигини таъминловчи донишмандларни тўплаган ва улар орқали ҳукмронлик қилган. унинг халқи, ақл ҳукмронлигини ўрнатди. Тарих ҳақиқати шундан иборатки, ўша даврда Буюк Жуз Алибекович Толе, Ўрта Жуз Қозибек Келдибекович, Кичик Жуз Байбекович Айтеке, Қирғиз Қорашўраули Коким, Қорақалпоқ Сасиқ би, золим Жайма замон тарозида, ҳикматли сўзлар билан, адолат ва амал. Ҳокимиятнинг айтишича, машҳур рақслар бўлган, уларнинг номлари бугунги кунгача афсонага айланган. Бундай девларнинг ҳозирги замонда илдиз отиб, халқни жипслаштиргани, ички низоларнинг олдини олгани, мамлакатни талон-торож қилгани, мамлакатни бирдамлигини сақлаш учун бирлашгани Қозоқ хонлигининг аҳволи кескин яхшиланди. Эл кўрдики, юрт қўллаб-қувватласа барака, хон эл бўлса байрам. Шунинг учун ҳам Таукехоннинг мамлакатни бошқарган даври халқнинг ёдида қолади. Бу тинч ва фаровон давр эди.

Лекин бу, албатта, ўша даврда ҳеч қандай босқинчилик бўлмаган, бир кунлик тинчлик бўлган, қозоқ халқи ташқи душманлардан қўрқмай, беғараз ҳаёт кечирган, дегани эмас. Аксинча,Тауке даврида қалмоқлар билан тўқнашувлар тез-тез учрамаса, камаймаган. 1681-йилда қалмоқларнинг иттифоқчиси Галдан Бошоқту катта қўшин билан Шу дарёсига етиб келди ва Сайрамни ўраб олди. Маълумки, 1711-1712, 1714, 1717-йилларда қозоқлар ва қалмоқлар ўртасида кичик тўқнашувларни ҳисобга олмаганда йирик урушлар бўлган. Айни пайтда юртимизда тинчлик-осойишталикни қарор топтириш, халқ ўртасида ҳамжиҳатлик ва биродарликни мустаҳкамлаш, давлат раҳбари атрофида жамоатчилик онгини юксалтириш масаласи ҳам муаммодир. Шунинг учун ҳам тарихчилар Таукенни „Қозоқ Ўрдасининг Ликургуси“ деб ҳисоблашади.

Тауке хон даврида доимий фаолият юритувчи давлат органлари: хон кенгаши, қозилар кенгаши, уч юзнинг шонжарларининг йиллик қурултойлари тузиларди. Олимлар Тауке Хоннинг тарихга „Етти низом“ номи билан кирган қонунларини анъанавий қозоқ ҳуқуқининг тизимлаштирилган ва тўлдирилган варианти деб билишади.

Тауке Хон жуда узоқ вақт ҳукмронлик қилди, у жуда қари ва фалаж бўлиб қолди ва 1718-йилда вафот этди.

Кўпроқ ўқинг

Қозоқ хонлиги

Жангирнинг ўғли Тауке хон (1680-1718) даврида Қозоқ хонлигининг қудрати ва бирлиги кучайди. Таукенинг туғилган йили номаълум, унинг вафот этган йили бўйича илмий тадқиқотлар турлича.1680-йилда Қозоқ хонлиги тахтига Зҳангирхоннинг ўғли ва вориси Тауке ўтирди. У мураккаб ички феодал бўлиниш ва бўлинишларни бартараф этиш, марказлашган Қозоқ хонлигини барпо этиш йўлида кўп меҳнат қилди. У қирол ҳокимиятини мустаҳкамлашга қаратилган ислоҳотларни амалга оширди.

Ўзининг донолиги туфайли Тауке Хон мамлакатда „ аз-Тауке“ номи билан машҳур бўлди. Россиянинг Қозоғистондаги элчихонасига раҳбарлик қилган 1748-йилда ёзган ҳужжатида Тевкелев: „Тауке хон жуда зиёли одам бўлиб, уни қирғизлар (қозоқлар) катта ҳурмат билан эслайдилар“, деб ёзади. Халқ онгида Тауке даври Қозоқ хонлигидаги энг гуллаб-яшнаган даврлардан бири, оқ сочли одам қўйларга тухум қўйган „олтин аср“ сифатида эсланади. Таниқли рус тарихчиси А. И. Левшин Таукени қадимги Спартанинг доно ҳуқуқшуноси Ликургга қиёслаган.

Таукехон ҳукмронлигининг дастлабки йилларида унинг ҳукмронлигини барча қозоқ қабилалари тан олмаган. Шу боис Таукехон тарқоқ қозоқ жамиятини бирлаштириб, марказлашган давлат яратишни асосий вазифа деб билди. Шу мақсадда мамлакатни бошқаришга турли ижтимоий қатламлардан бўлган истеъдодли ва зиёли кишилар жалб қилинган. Авваллари давлатни бошқаришда фақат Чингизхон авлодлари мерос бўлиб қолган.

Таукехон мамлакатни бошқариш учун туғилган даҳо бўлиб, ўзининг мардлиги ва қаҳрамонлиги билан танилган одамларни, яъни раққос ва қаҳрамонларни ўзига тортган. Бу чоралар самарали бўлди. У давлат бошқарувида ҳам катта ўзгаришлар қилди. У судялар кенгашини тузиб, унинг ваколатларини кенгайтирди. Қозиларнинг ижтимоий келиб чиқиши фақат зодагонлар табақасидан эмаслигини инобатга олсак, оддий халқнинг давлат бошқарув тизимига жалб этилиши Таукехон томонидан киритилган катта ўзгариш эди.

Билар

Билар кенгаши Қозоғистоннинг ички ва ташқи сиёсатига оид масалаларни ҳал этишда муҳим рол ўйнади. Хон қозиларнинг қарорига эътироз билдирмади, яъни давлат ҳокимиятининг катта қисми халқ қўлида эди. Таукехон даврида „Қозилар кенгаши“ таркибига Толе би,Қоз даусти Қозибек,Айтеке,Досай,Эдиге, Сиримбет,Кабек,Даба,Эсейхон,Жалган,Эскелди,Сосиқ би, Байдали,Тайкелтир,Кўкум. Судялар кенгаши кенг ваколатларга эга эди. Фақат шу орган қарори асосида Тауке хон давлат муаммоларини ҳал этиш ва Қозилар кенгаши томонидан қабул қилинган қонунлар ва қарорларни амалга ошириш ҳуқуқига эга эди. Бундан ташқари, „Қозийлар кенгаши“ қирол ҳокимиятини чеклаш ҳуқуқига эга эди. Судялар кенгаши ҳам суд ҳокимиятини амалга оширган. Халқнинг анъанавий менталитетида рақсларнинг жамиятдаги мавқеини белгиловчи кўплаб тамойиллар мавжуд. Масалан, „Отанинг фарзанди бўлма, инсоннинг фарзанди бўл“, „Туғилганга юз тутиб — худо урди рақсга“, „Тошда илдиз йўқ, бидатда жигар йўқ“, Ҳукм қабила ёки вилоят номидан эмас, балки мустақил раққоса номидан чиқарилган. Машҳур Айтеке раққосанинг авлодларига васият қолдирган: „Менинг ҳаётим бошқаники, менинг ўлимим меники“.Туғма донишмандлик ва сўзгўйлик соҳиби бўлган раққосаларнинг ҳаётий тажрибаси ҳам катта эди. 1820-йилда у рус ва Европа ҳуқуқини яхши билди. Самоквасов қозоқларнинг ҳуқуқ тизимини ўрганар экан, қозоқ раққосалари халқнинг анъаналари ва ўтмиш тарихидан яхши хабардор бўлганлигини ёзган. „Яхши раққоснинг юрти яхши“, „Ботирнинг юрти душманга бермас, рақснинг юрти баҳсга бермас“ каби мақоллар ҳам қозоқ рақсларининг дипломат вазифасини бажарганлигини кўрсатади. Ҳакамлар нотиқлар эди. Айниқса, халқ Қозибек бий билан „машҳур нотиқ“ сифатида фахрланарди. Шундай қилиб, Тауке Хон мамлакат рақсида машҳур қозоқ раққосаларига таяниб, уларнинг қозоқ жамиятидаги ўрни ва ролини кўтарди.

Қозилар кенгаши Сирдарё бўйида жойлашган Ангирен, Туркистон ва Сайрамда жойлашган Битўбе,Мартўбе шаҳарларида вақти-вақти билан чақирилади. У ҳар йили Тошкент яқинидаги Култўбеда уч юз вакилдан иборат йиғилиш ўтказар эди. У халқ орасида „Култўбенинг кундалик кенгаши“ деб аталган.

Таукехон қозоқ мақоллари, насабномалари, қозоқ шоирлари ва нотиқлари, насабномачиларининг ривоятларини жамлаган. Шунингдек, у қозоқ халқи орасида қадимдан қўлланган қабилаларнинг шиор ва тимсолларини ҳам қайта белгилаб берди. Бу Ўрта Осиёдаги кўчманчи хонликлар тарихида анъана бўлган. Янги тахтга ўтирган хон ўз қабилаларининг рамзларини белгилаб қўйган. Бу кўчманчи қабилалар ўртасида хонлик ҳокимиятини мустаҳкамлашга қаратилган анъанавий чора-тадбирлардан бири эди.

Тауке хон ўзидан олдингилар даврида ички низолар туфайли парчалана бошлаган уч юзнинг бошини бирлаштирди, алоҳида қабилаларни бошқарган султонларнинг ажралиб кетишининг олдини олди,Қозоқ хонлигининг ички бирлигини мустаҳкамлаш учун барча чораларни кўрди. Ўша даврда кўплаб қирғиз ва қорақалпоқ қабилалари Таукехон тасарруфида эди. Тауке қирғизларни ўз рақси Кўқим қорашор, қорақалпоқларни эса сасиқ рақси орқали бошқарган. Бу, аслида, қозоқ, қирғиз ва қорақалпоқ халқларининг ҳарбий-сиёсий иттифоқи бўлиб, жунғор босқинидан мудофаа асосини ташкил қилган.

Етти низом

Тауке Хоннинг номи „ Етти Низом“ қонунлари билан чамбарчас боғлиқ. Машҳур қозоқ раққосалари билан маслаҳатлашиб, қозоқ одат қонунларини, суд ҳокимияти тажрибасини, энг истеъдодли асосий шахсларни тўплади, „Қосимхон йўли“, „Эсимхоннинг эски йўли“ каби қозоқларнинг аввалги қонунларини ўзгартирди, тўлдирди ва ривожлантирди. Унинг асосида „Етти Низом“ қонунлар тўпламини тузди."Етти низом" рус манбаларида „Тауке хон қонунлари“ номи билан машҳур. Етти низом маъмурий, жиноий, фуқаролик ҳуқуқи, шунингдек, солиқлар, диний қарашларга оид қоидаларни ўз ичига олади, яъни улар қозоқ жамиятининг барча жабҳаларини қамраб олади. Уларда ўрта аср қозоқ жамияти патриархал-феодал ҳуқуқининг асосий тамойиллари ва нормалари белгилаб берилган. Қозоқча „низом“ адолат дегани. Этти Низом — бу эттита одатий ҳуқуқий тизимдан иборат жамоат муносабатларини тартибга солувчи соҳалар тўплами. Булар: ер низолари, бева низолари, қадр-қиммат низолари, фарзанд тарбияси ва никоҳ, жиноий жавобгарлик, қабилалараро низолар, давлат хавфсизлиги.

1-модда. Қўзғолон ва исён қилганларга ўлим жазоси берилиши керак.(Ушбу низом давлат яхлитлигининг талабидир).

2-модда. Туркий халқ манфаатларига хиёнат қилган, юртга хиёнат қилганлар ўлимга ҳукм қилиниши керак. (Ушбу низом умумхалқ манфаати — мамлакат яхлитлигини ҳимоя қилувчи ягона жамоатчилик онгининг натижасидир).

3-модда. Мамлакатдаги бегуноҳ қотиллар ўлимга ҳукм қилиниши керак.(Ушбу низом ҳам ваҳшийликнинг қуйи босқичларига хос бўлган қотилликни тақиқловчи жуда муҳим янгилик бўлиб, сивилизация белгиси сифатида эътироф этилиши керак).

4-модда. Ким бошқа бировнинг хотини билан зино қилиб, зино қилса, ўлим жазосига ҳукм қилинсин.(Ушбу низом ҳам оила бирлигини таъминловчи, никоҳга садоқатни талаб қилувчи муҳим янгиликдир).

5-модда. Айғир ўғирлаган кишига ўлим жазоси берилиши керак.(Ўша даврда „эркак қанот — от“ мамлакатнинг, давлатнинг ҳарбий кучи ҳисобланган).

6-модда. Жангдаги жароҳат турига қараб, қуйидаги мулкий қийматлар тўланиши керак: б) Тўрт аъзодан бирини шикастлаган шахс айбланади.

7-модда. Ўғирланган от бошқа қимматбаҳо нарсалар учун ўн баробар кўп жаримага тортилиши керак.