Tavakkal

Таваккал, Таваккалхон, Таваккул султон (қозоқча: Тәуекел хан: ?— 1598) – Қозоқ хонлиги хони (1582—1598). Шиғайхоннинг ўғли.

Таваккал
қозоқча: Тәуекел хан
Қозоқ хонлигининг 10-хони
Мансаб даври 1582 – 1598
Ўтмишдоши	Шиғайхон
Вориси	Ишимхон
Шахсий маълумотлари
Таваллуди	1562 Дашти қипчоқ
Вафоти	1598 Бухоро
Турмуш ўртоғи	Акторғин Хоним
Болалари	Шаҳзода Ҳусайн, шаҳзода Мурат, шаҳзода Берке Саижал
Онаси	Яхшим-бигим Хоним
Отаси	Шиғайхон
Дини	Ислом

1581—82 йилларда Абдуллахон ИИ саройида хизмат қилган. Т. ва отаси Шиғайхон Абдуллахоннинг Тошкент ва Туркистоннинг шайбонийлардан бўлган ҳокими Бобохон (Бобо султон)га ва баъзи қозоқ султонларига қарши курашида катта ёрдам берган. Шу хизматлари туфайли 1575-йил Шиғайга Хўжанд вилояти тархон ёки суюрғол тариқасида берилган. Офаринкент вилояти Т.га туҳфа қилинган (1582). Бироқ хоннинг унга нисбатан муомаласи ёмонлашганидан бадгумон бўлиб Дашти Қипчоққа қайтган. Мустақил бўлиш учун Мўғулистон ва Бухоро хонлиги билан кураш олиб борган. Абдуллахонга қарши курашда ёрдам бергани учун Бобохон Ясси ва Саброн вилоятларини унга суюргол килиб берган. Т. Шарқий Туркистондаги Чалиш ва Турфан вилоятлари ички ишларига аралашган, бу вилоятлар ҳокими унинг кўрсатмаси билан тайинланган. Россия билан дўстона алоқа ўрнатишга ҳаракат қилган. Россия Ўрта Осиё хонликлари билан музокараларда Т.дан воситачи сифатида фойдаланишга ҳамда Т. билан Эрон шоҳи Аббос И ўртасида Бухоро хонлигига қарши иттифоқчилик шартномаси тузилиши учун кўп уринган. 1594-йил янвда подшо хукумати Т.га ҳарбий ёрдам беришни ваъда қилган. 1595-йил майиюлда Т. ҳузурида Велямин Степанов бошчилигидаги рус элчилари бўлган. Абдуллахон ва унинг ўғли Абдулмўминхон вафотидан сўнг Т. Мовароуннаҳрни эгаллашга уринган. Укаси Ишимхон билан аввал Тошкентни, сўнгра Самарқандни эгаллаб, Бухорога юрган. Бухоро яқинидаги жангда оғир ярадор бўлиб Тошкентга қайтган ва ўша ерда вафот эттан.

Қозоқ хонлигининг бошқа давлатлар билан муносабатлари

Таваккалхон Ҳиндистондаги Мўғуллар империяси, Нўғай Ўрдаси, Сибир хонлиги, Сафавийлар давлати ва Москва давлати билан дипломатик алоқада бўлган. Россия архив ҳужжатларидан маълумки, 1594-йилда Таваккалхоннинг Москва давлатидаги элчиси Қул-Муҳаммед Москвага Сафавийлар Шоҳ Аббос И элчилари келгани ҳақидаги хабарни олади. Қул-Муҳаммад ўз мақсадини жуда аниқ тушунтирди: „Биз ва Қизилбошлилар сургун қилдик ва Бухорода Қизилбошлилар билан бирга бўламиз“. Шоҳ Аббос И элчилари билан учрашишга муваффақ бўлди. Учрашув Сафавий элчилари учун ҳам фойдали бўлди. 1590-йилда Усмонли империяси билан жуда оғир тинчлик шартномаси тузган Аббос Шоҳ И яқинлашиб келаётган урушда иттифоқчилар қидирди. Бунинг натижасида „шоҳнинг одами Дарвиш-Мағмат“ Қул-Муҳаммад ва рус элчилари билан бирга Қозоқ хонлигига боради. Қул-Муҳаммад ўзининг ишончли одамини Сафавий шоҳи ҳузурига жўнатади. Бу музокаралар натижалари тарихий ҳужжатлар саҳифаларида кўринмади ва улар қандай якунланганини билмаймиз. Маълумки, Дарвеш-Муҳаммад Таваккалхон билан учрашган. Сафавий элчиси Қозоқ хонлиги ҳудуди орқали ўз ватанига қайтишни режалаштирган, бироқ Қозоқ хонидан рухсат олмаган. Охир-оқибат Москвага қайтишга мажбур бўлди. Шу ўринда, бизнингча, бир муҳим фактни қайд этиш лозим. Қозоқ хонлиги ҳукмдорлари ва Сафавийлар давлати ҳукмдорларининг Шайбонийларга қарши ҳарбий юришлари ўз вақтларига тўғри келган. Таваккалхон юриш бошлаб, Мваронуннаронда ўз ҳокимиятини ўрнатмоқчи бўлган бир пайтда Аббосшоҳ И Хуросонда Шайбонийларга қарши худди шундай юриш бошлади. 1598—1599-йилларда қозоқ ҳукмдорлари Туркистон шаҳарлари билан бир қаторда Тошкент ва Фарғонани ҳам Қозоқ хонлиги таркибига киритгач, сафавийлар Хуросоннинг деярли барча шаҳарлари – Нишопур, Машҳад, Ҳирот ва Марв устидан ўз ҳокимиятини ўрнатдилар. Эҳтимол, уларнинг ҳаракатлари бир-бири билан мувофиқлаштирилган. Тауэкелхон ХВИ аср охирида рус подшоси Фёдор И билан алоқаларни сақлаб қолган. 1594-йилда Таваккал Кучумхон билан уруш пайтида 1580-йилда асирга олинган Таваккалнинг жияни Ураз-Муҳаммадни рус асирлигидан қутқариш учун подшоҳ Федорга Қул-Муҳаммад билан элчихона юборди. Қозоқ элчилари рус подшосига Таваккалхон қўл остидаги Қозоқ хонлигининг аҳволи ҳақида бир қанча қизиқарли маълумотларни етказдилар:

Бухоро подшоси билан энди бир муддат тинч, дунёда нўғай ва шти биродарлар билан, Тинехматов болалари ва ўрус болалари билан – на бир йўл, на бошқа.

Ушбу элчиликка келсак, Таваккалхон „қозоқлар ва қалмоқлар қироли“ деб ҳам аталади, шундан хулоса қилишимиз мумкинки, баъзи жунғор уруғлари унга бўйсунган. 1595-йилда Қул-Муҳаммад Москвада Ураз-Муҳаммад билан учрашганда унга:

... тоғанг Таваккал Царевич подшоҳ Қозоқлар Ўрдасида жиноят қилиб, укаси Шоҳ-Маҳмет Царевични қалмоқлар устига қўйди, ҳамма теварак-атрофда юрибди, ҳамма ҳовлида.

Шундай қилиб, ўша пайтда қозоқ хони Таваккал ўз укасини қозоқларга яқин жойда айланиб юрган ва Марказий ва Шимолий Қозоғистон ҳудудларида яшаган қалмоқларнинг кичик бир қисмига жойлаштиришга муваффақ бўлди.

1595-йил март ойида элчига қиролнинг жавоб хати тақдим этилди, унда қирол Қозоқ хонлигини „шоҳ қўли остида“ қабул қилаётганини ва „шоҳ ва шаҳзодаларга қизғин жанг“ юборишга ваъда берганлигини ва истакни айтди. Шунингдек, Таваккал „бизнинг шоҳ қўлимиз остида бўлиб, шоҳ буйруғимизга кўра, Бухоро шоҳи ва хоинимиз, Сибир шоҳи Кучум жанг қиладилар ва уларнинг мулкларин мусодара қилиб, шоҳ ҳазратимиз остонасигача жўнатасан“, яъни Таваккалхоннинг ўзи Абдуллахон ИИ ва Кучумни камтар қилишига тўғри келган. Подшоҳ Таваккалнинг жияни „эвазига ўз ўғли Усеин шаҳзодани омонатга юборса“гина озод қилишга рози бўлди. Қул-Муҳаммаднинг Москвадаги элчихонасига жавобан Таваккалга таржимон Велямин Степанов юборилди.

Бухорога юриши

1598-йилда Таваккал Шайбонийлар давлатига янги босқин уюштирди, бу ҳақда Искандар Муншийнинг „Тарих-и Аламара-йи Аббосий“ асарида етарлича батафсил баён этилган. Нутқнинг сабаби Абдуллахон ИИ ва унинг ўғли Абдалмўминхон ўртасидаги жанжал эди. Абдуллахон ИИ Таваккалхонни муносиб рақиб деб билмай, унга қарши султонлар, чегара ҳудудлари амирлари ва қўшинларининг бир қисмини юборди. Абдуллахон ИИ қўшини қаттиқ мағлубиятга учраган жанг Тошкент ва Самарқанд ўртасидаги ҳудудда бўлиб ўтди. Абдуллахон ИИ янги қўшинни сафарбар қилди ва унинг ўзи бошлиқ вазифасини бажарди; Урушга тайёргарлик кўриб, Ҳиротга амир Қулбобо Кўкелдошга жўнатди. Абдуллахон ИИ қўшини яқинлашиб келаётганидан хабар топган Таваккалхон даштга бориб, у ерда бир муддат кутишга қарор қилди.

Бироқ Қулбобо Кўкелдош пайдо бўлиб, Абдуллахон ИИ Самарқанд йўналишида Таваккал қўшинини енгиш учун йўлга чиққанидан сўнг Абдуллахон ИИ нинг соғлиғи ёмонлашади ва тез орада вафот этади. Ҳокимият унинг ўғли Абд ал-Мўминга ўтди, лекин тез орада исёнчилар томонидан ўлдирилди ва кўпчилик тадқиқотчиларнинг фикрича, Шайбонийлар сулоласи билан тугади. Абд ал-Мўминнинг ўлимидан хабар топган Таваккал Хон 1598-йил август ойида Олатоғ тоғларида катта ҳарбий кучларни жамлаган ҳолда фаол операцияларни бошлади. Искандар Мунший келтирган маълумотларга кўра, ака-ука Таваккал ва Ишим Султоннинг (Ишим Султон) қўшинлари сони юз минг кишини ташкил қилган. Муҳаммад Авазнинг „Зиё ал-Кулуб“ асарига кўра, уларнинг қўшинлари сони ҳам юз минг бўлиб, Таваккалнинг 120 нафар ўғил-султонлари бўлганлиги қўшимча қилинган.

Таваккалхон Туркистон ва Мовароуннаҳр вилоятларини, биринчи навбатда Ахсикент, Андижон, Тошкент ва Самарқандни Миёнқалгача бўлган ҳудудларни эгаллаб олиб, укаси Ишим Султонни йигирма минг аскар билан Самарқандда қолдириб, ўзи эса 70-80 минг кишилик қўшин билан Бухорога йўл олди. Бу вақтда Бухорода 10-15 мингдан ортиқ аскар бўлмаган ва унинг ҳукмдори Пирмуҳаммадхон ва шаҳар амирлари шаҳарни тарк этмасликни ва очиқ жангда учрашмасликни афзал кўрган, балки минора ва деворларни мустаҳкамлаб, урушга тайёргарлик кўрган. Жанг ўн бир кун давом этди, ўн иккинчи куни бухоро қўшини шаҳарни тарк этиб, қозоқларни мағлуб этди; Бу ҳолатдан ғазабланган Ишим Султон Таваккалга хабарчи юборади. Хабарда катта қўшиннинг Бухоро қўшини томонидан тор-мор этилиши катта шармандалик экани, хон Самарқандга қочиб кеца, қаршиликларга дуч келиши мумкинлиги айтилган. Шунинг учун энг яхши йўл Бухорога қайтишни таклиф қилди ва Ишим Султоннинг ўзи ҳам у билан бирга қўшин билан унга қўшилди.

Пирмуҳаммадхон ИИ Таваккаллхон чекинганидан кейин уни таъқиб қилиш ва Таваккал босиб олган ерларни қайтариб олиш мақсадида Бухородан йўлга чиқди. Жанг Узунсакалда (Миянқалда) бўлиб ўтди. Бу вақтда Боқи Султон Пир Муҳаммадга қўшилади. Ҳар хил жанглар бир ойга яқин давом этиб, аксарият жангларда Таваккал енгилди. Таваккалхон жангларда бор кучини тугатди ва Пирмуҳаммедхон ИИ қўшинига тунда катта ҳужум уюштирди. Ҳужум пайтида Саид Муҳаммад Султон (Пир Муҳаммадхоннинг қариндоши) ва Муҳаммад Боқий аталиқ-дивонбеги ҳалок бўлди. Бироқ Таваккал ҳам яраланиб, Тошкентга чекиниб, тез орада вафот этади. Таваккалхон халқ хотирасида нафақат қаҳрамон, саркарда ва давлат арбоби, балки билимдон зодагон, шоир ва мусулмон – худо изловчиси сифатида ҳам сақланиб қолди.

Адабиётлар

• Ахмедов Б. А., История Балха, Т., 1982;
• Ахмедов Б. А., Материали по истории казахских ханств ХВ—ХВИИИ веков, Алма-Ата, 1969.