Ziyosfera

Tej Bahodur Sapru

Сер Теж Баҳодур Сапру (1875-йил 8-декабр — 1949-йил 20-январ) ҳиндистонлик озодлик курашчиси, ҳуқуқшунос ва сиёсатчи. У Ҳиндистоннинг мустақиллик учун курашида асосий шахс бўлиб, Ҳиндистон Конституцияси лойиҳасини ишлаб чиқишда ёрдам берган. У Британия ҳукмронлигидаги Ҳиндистонда Либерал партиянинг етакчиси эди. 

Теж Баҳадур Сапру
Сер Теж Баҳодур Сапру
Таваллуди 1875-йил 8-декабр
Ҳиндистон, Уттар-Прадеш шати, Алигарх шаҳри
Вафоти 1949-йил 20-январ
Ҳиндистон, Аллоҳобод шаҳри
Фуқаролиги Ҳиндистон уқароси
Касби

Дастлаб Оллоҳобод Олий судида адвокат, Кейинчалик Банарас Ҳинду университети декани

Ҳиндистон Либерал партияси сиёсий раҳбари
Фаолият йиллари 1930—1949-йиллар
Партияси Ҳиндиситон Липерал Партияси
Болалари

О`г`иллари: Пракаш Нараин Сапру, Трижуги Нараин Сапру Ананд Нараин Сапру

Қизлари: Жагдамбашвари Бҳуванешвари
Отаси Амбика Прасад Сапру
Онаси Гаура Сапру

Ёшлиги

Теж Баҳодур Сапру Бирлашган провинсияларнинг (ҳозирги Уттар-Прадеш штати) Алигарх шаҳрида туғилган. У кашмирлик пандит оиласида туғилган[1]. Кейин Агра коллежида таҳсил олган. Сапру Оллоҳобод Олий судида адвокат бўлиб ишлаган, бу ерда бўлажак миллатчи лидер Пурушоттам Дас Тандон унинг кичиг ёрдамчиси бўлиб ишлаган. Кейинчалик Банарас Ҳинду университети декани лавозимида ишлаган. 1930-йил 13-декабрда Сапру Ўрта ибдатхонага қабул қилинди, лекин 1932-йил 14-январда бу ердан чиқиб кетди[2].

Сиёсатдаги ҳаёт

Сапру Бирлашган вилоятлар Қонунчилик Кенгаши(1913—16) ва Император Қонунчилик Кенгаши (1916—20) ва Викерой Кенгашининг (1920—23) ҳуқуқ масалалари бўйича аъзоларидан бири бўлган. Сапру ва ҳинд либераллари Британия ҳукмронлигига қарши зўравонликсиз фуқаролик итоацизлигини (сатяграхи) олиб чиққан Маҳатма Ганди кўтарилганидан кейин Конгресс билан ҳамкорлик қилишга ўтганлар. Сапру (1920—22)гача ҳамкорлик қилмаслик ҳаракатини қўллаб- қувватлаган. У 1923-йил Қиролнинг туғилган куни рўйхатида Ҳиндистон юлдузи ордени (КCСИ) рицар қўмондони унвонига сазовор бўлган.

1927-йилдаёқ Сапру Ҳиндистон Конституцияси лойиҳасини ишлаб чиқиш учун бутун партия конференсиясини ташкил қилди. 1928-йилда у Неру қўмитасига Конституциявий ислоҳотлар тўғрисидаги ҳисоботини ишлаб чиқишда ёрдам берди. Бу ҳисоботлар кейинчалик Ҳиндистон Конституцияси эволюцияси билан боғлиқ энг муҳим ҳужжат сифатида тан олинган.

Дастлаб Ҳиндистоннинг энг йирик сиёсий партияси бўлган Ҳиндистон Миллий Конгрессининг аъзоси бўлса ҳам, кейинчалик Сапру Ҳиндистон Либерал партиясига қўшилиш учун уни тарк этди. У Сваражни (Ўз-ўзини бошқариш) ва Британия мустамлакачилигига қарши фуқаролик бўйсунмаслигини қўллаб-қувватлаган бўлса-да, конституциячи сифатида Сапру Британия ҳукумати билан мулоқот орқали ҳиндларнинг кўпроқ сиёсий ҳуқуқ ва эркинликларга эришишини ҳам қўллаб-қувватлади. Масалан, 1930-йил 28-февралда у Британия Ҳиндистони доимий қўмитаси ва вазир маслаҳатчилари томонидан уюштирилган кечки овқатда қатнашди.

Сапру 1930-йил 17-ноябрда Бутун Ҳиндистон Федерацияси конституциявий муносабатларини қўллаб-қувватлади. Гарчи бу ўзгаришлар таъсиридан бехабар бўлса-да, Сапру фуқаролик итоацизлиги ҳаракатларига қарши суҳбатлар учун Ганди ва Неруни қидирди. У Нерунинг Британиянинг армия устидан назорати ва молиявий кафолатлари ҳақида танқид қилишидан ташқари муваффақиятга эриша олмади. Бироқ, улар Бҳопал ва Биканерда кўпроқ муваффақиятга эришдилар, Оуд ва Бирлашган вилоятларда иттифоқчилар билан Марказ партиясини ташкил этишни таклиф қилишди. Иккинчи давра столи конференсияси бошланганда улар кучлироқ мавқега эга эмас эдилар.

Сапру ва бошқа либерал сиёсатчилар мулоқот орқали мустақилликка эришмоқчи бўлиб, инглизлар томонидан ташкил этилган марказий ва вилоят қонун чиқарувчи органларида иштирок этишди. Кўпгина Конгресс сиёсатчилари Сапруни таниқли ҳуқуқшунос сифатида ҳурмат қилишди, чунки у қимматли ва самарали воситачи эди. Сапру ҳиндларга кўпроқ автономия бериш бўйича режаларни ишлаб чиқишга интилган давра суҳбатларида (1931-33) ҳинд либералларининг вакили сифатида сайланган[3]. У 1934-йил 26-февралда Хусусий Кенгаш аъзоси этиб тайинланди.

Сапру 1939-йилда Ҳиндистонни Иккинчи Жаҳон урушига олиб кириш тўғрисидаги Викерой қарорини ҳатто Конгресс ушбуқарорни бир томонлама деб танқид қилгани ва Ҳиндистон халқи вакиллари билан маслаҳатлашмасдан қабул қилинганига қарамай қўллаб-қувватлади. Сапру, шунингдек, уруш пайтида Япония императори ёрдами билан миллатчи лидер Субҳас Чандра Босе томонидан тарбияланган исёнчи Ҳиндистон миллий армиясининг асирга олинган аскарларини ҳимоя қилиш ва Ҳиндистондан чиқиш ҳаракати (1942-46) билан шуғулланадиган асосий адвокатлардан бири эди. 

Сапру қўмитаси ҳисоботи

1944-йилда партиясиз конференсиянинг доимий қўмитаси Ҳиндистондаги коммунал бўлиниш масалаларини ҳисобга олган ҳолда конституциявий тамойиллар бўйича тавсиялар берадиган қўмита шакллантириш тўғрисида қарор қабул қилди. Сапру қўмитага раҳбарлик қилиши ва унинг ҳисоботини тайёрлашда иштирок этиш учун турли жамоалар вакилларини тайинлаши лозимлиги таклиф қилинди[4]. „Сапру қўмитасининг конституциявий таклифлари“ деб номланган ушбу ҳисоботи одатда Сапру қўмитаси ҳисоботи сифатида танилди ва Ҳиндистоннинг бошқаруви ва сиёсатига тааллуқли конституциявий масалалар бўйича 21 та тавсияни ўз ичига олди[5].

Ҳисобот ўз ичига олган тавсиялар асосларининг батафсил тавсифи билан бирга нашр этилган ва қўмита аъзоларининг бир қатор норозилик эслатмаларини, шунингдек, қўмита ва БР Амбедкар, Ганди ва каби сиёсий арбоблар ўртасидаги муҳокамаларга оид ёзишмалар тафсилотларини ҳам ўз ичига олган[4]. Сапру қўмитаси ҳисоботи Ҳиндистон субконтинентини Ҳиндистон ва Покистоннинг икки давлатига бўлиш таклифини рад этди ва бирлашган давлатда озчилик миллатларни ҳимоя қилиш бўйича бир қатор тавсиялар берди[4]. Ҳисобот нашр этилганда унчалик аҳамият берилмаган ёки эътиборга олинмаган бўлса-да, Ҳиндистон Конституцияси лойиҳасини ишлаб чиқишда Ҳиндистон Таъсис Ассамблеяси томонидан бир неча бор ушбу баёнотга ҳавола қилинган[6][7].

Шахсий ҳаёти

Сапру заминдор Амбика Прасад Сапру ва унинг рафиқаси Гаура Сапрунинг (нéэ Ҳукку) ягона ўғли эди. Сапрунинг онаси Гаура Ниранжан Ҳуккунинг синглиси эди, унинг қизи Ума Жавоҳарлал Нерунинг биринчи амакиваччаси Шямлал Неруга уйланган эди. Сапру, шунингдек, 1930-йилларда алоҳида Покистон ғоясини шакллантирганлар орасида бўлган Покистон халқ шоири ва мусулмон мафкурачиси Аллама Иқболнинг саккизинчи амакиваччаси эди[8].

Сапру ва унинг рафиқаси беш фарзанднинг ота-онаси эди. Уларнинг учта ўғли бўлиб, Пракаш Нараин Сапру, Трижуги Нараин Сапру ва Ананд Нараин Сапру эди. уалрнинг қизларининг исмлари Жагдамбашвари ва Бҳуванешвари эди. Сапру Бритиш Охйген ва ИТC Лимитед компанияларининг собиқ раиси Жагдиш Нараин Сапрунинг бобосидир. 

Сер Теж Баҳодур Сапру 1949-йил 20-январда, Ҳиндистон мустақилликка эришганидан ўн етти ой ўтиб Оллоҳободда вафот этди.

Ҳаволалар

  1. ↑ Моҳан Кумар. Сир Теж Баҳадур Сапру: а политиcал биограпҳй. Випул Пракашан, 1981. Қаралди: 25-март 2007-йил. „Эвен ноw тҳере аре манй дистингуишед счоларс оф Персиан амонг тҳе Кашмири Браҳминс ин Индиа. Сир Теж Баҳадур Сапру анд Ража Нарендранатҳ то ментион тwо оф тҳем.“ 
  2. ↑ Стургесс, Ҳ.А.C. (1949). Регистер оф Адмиссионс то тҳе Ҳоноурабле Соcиэтй оф тҳе Миддле Темпле. Буттерwортҳ & Cо. (Публишерс) Лтд.: Темпле Бар. Вол. 3, п.927.
  3. ↑ Репорт оф тҳе Жоинт Cоммиттеэ он Индиан Cонститутионал Реформ (сессион 1933-4), вол.1, пт.1 (Лондон, 1934); Нанда, п.144.
  4. ↑ 4,0 4,1 4,2 Сапру, Теж Баҳадур. Cонститутионал Пропосалс оф тҳе Сапру Cоммиттеэ. Бомбай: Падма Публиcатионс, 1945. 
  5. ↑ „Сапру Cоммиттеэ Репорт (Сир Теж Баҳадур Сапру, 1945)“. cонститутионофиндиа.нет. Cентер фор Лаw анд Полиcй Ресеарч. Қаралди: 10-феврал 2022-йил.
  6. ↑ Cонституэнт Ассемблй оф Индиа „'Чаирман'с Инаугурал Аддресс'“, . Cонституэнт Ассемблй Оф Индиа Дебатес (Проcеэдингс). Неw Делҳи: Лок Сабҳа Сеcретариат, Говернмент оф Индиа, 1946. 
  7. ↑ Cонституэнт Ассемблй оф Индиа, 1956 „'Спеэч бй М. Анантҳасаянам Айянгар (29-июл 1947-йил)'“, . Cонституэнт Ассемблй оф Индиа Дебатес (Проcеэдингс). Неw Делҳи: Лок Сабҳа Сеcретариат. 
  8. ↑ Аҳмад. „Иқбал'с Браҳмин Cоусинс“ (эн). Медиум (2-феврал 2018-йил). Қаралди: 17-август 2020-йил.

Манбалар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Tej_Bahodur_Sapru" dan olindi