Телескоп-шар — космик детектор бўлиб, космик нурланишларни қайд қилишга мўлжалланган.

Тузилиши

Космик нурларни ўрганиш учун „телескоплар“га заррача детекторлари ўрнатилган. Тўғридан-тўғри ўлчовлар бўлса, телескоплар ҳаво шарлари, ракеталар ёки сунъий йўлдошлар устида учади. Заррачаларни аниқлашга эришиш учун турли детекторларни бирлаштириш керак. Ионизацион детекторлар (Д1{\дисплайстйле _1}, Д2{\дисплайстйле _2}) тепада (заррачанинг ўтишини аниқлаш, детекторнинг „геометриясини“ аниқлаш ва де/дХ ўлчаш учун мўлжалланган). Калориметр Д3{\дисплайстйле _3} да қайд этилган сигналлар йиғиндиси заррачанинг умумий кинетик энергиясини беради. дЭ/дХ{\дисплайстйле де/дХ} ва Э(кин)ни билиш орқали зарядни аниқлаш мумкин. Шунингдек, энергияни билган ҳолда массани аниқлаш мумкин, чунки дЭ/дХ{\дисплайстйле де/дХ} массага боғлиқ эмас[1].

Ишлаш принсипи

Ўзгартиргичлар билан алмашинадиган ядро эмулсиялари бир вақтнинг ўзида бирламчи заррачанинг зарядини ва энергиясини ўлчаш учун ЖАCЕЭ ва РУНЖОБ ҳаво шарлари парвозларида ишлатилган. Фойдали юкларни қайта тиклаш ва эмулсия маълумотларини таҳлил қилишдан энергия ва заряд маълумотларини олиш керак эди[2].

ЖАCЕЭ ва РУНЖОБ ҳаво шарлари

ЖАCЕЭ қалин (200-400 μ{\дисплайстйле \му}м) ва юпқа (50-100 μ{\дисплайстйле \му}м) ядро эмулсияларини ҳамда трек детекторларини (CР-39 ва Лехан) ўз ичига олган тўлиқ пассив калориметрдир. Қалин эмулсиялар билан зарядни ўлчаш усули: эмулсиядаги зарранинг қоронғу излари орқали. Мақсад: заррача ўзаро таъсир қилади. Ядровий ўзаро таъсирлар юпқа эмулсия ёрдамида аниқланган.

Тўғридан-тўғри тажрибаларнинг кейинги авлодида маълумотлар парвоз пайтида электрон тарзда қайд этилади ва Ерга узатилади. Асбоб тузилиши, одатда, зарядни аниқлаш ва энергияни ўлчашни таъминловчи синтилляцион детекторлар, кремний детекторлари каби детекторлар билан калориметр ёки ўтиш нурланиш детектори билан биргаликда ўз ичига олади.

АТИC ҳаво шари

Кенгайтирилган юпқа ионланиш калориметри (АТИC) 50 ГеВ-100 ТеВ энергия диапазонидаги космик нурлар алоҳида элементларининг энергетик спектрини ўлчаш учун мўлжалланган.

Кремний детекторлари билан заряд ўлчаш Нишон модда сифатида годоскоплар (синтилляторлар) ва углерод ишлатилган. Заряд ва траэкторияни ўлчаш учун қўлланади. Ионизацион калориметр билан энергияни ўлчаш имконияти мавжуд. Синтиляцион кристаллар углерод ва висмут германий оксиди (БГО)дан иборат.

CРЕАМ ҳаво шари

CРЕАМ(Cосмиc Рай Энергетиcс Анд Масс) ҳаво шари бир қатор жуда узун ҳаво шарлари парвозлари ёрдамида космик нурлар элементларининг спектрларини ўлчаш учун мўлжалланган. Мақсад билвосита ўлчовлар (2004-2010 рейслар) учун калибровкани таъминлаш орқали CР таркиби энергиясини тўғридан-тўғри ўлчашни кенгайтиришдир.

Нишон модда: годоскоплар (милтилловчи толалар, С0-3) ва углерод. Заряд ва траэкторияни ўлчаш Ионизация калориметри билан энергияни ўлчаш имконияти мавжуд.

ТРАCЕР ҳаво шари

Космик энергия нурланиши учун ўтиш радиация массиви (Транситион Радиатион Аррай фор Cосмиc Энергетиc Радиатион — ТРАCЕР) — 1013{\дисплайстйле ^{13}} дан ≈{\дисплайстйле \аппрох}1015{\дисплайстйле ^{15}} эВ/нуклон оралиғида шар ёрдамида оғир космик нурлар (бордан темиргача) ядроларини узоқ муддатли ўлчаш учун асбоб. У 2003-2006 йилларда парвоз қилган. Зарядни ўлчаш: 2 қатламли синтиллятор ва 1 та Черенков детектори орқали амалга оширилади. 8 та икки қаватли пропорционал қувурлар билан траэкторияни ўлчаш мумкин.

Шунингдек қаранг

Синтилляцион детектор

Яримо'тказгичли детектор

Космик нурлар


Манбалар

  1. ↑ Апел W. Д. эт ал. Cосмиc Рай Меасуременц wитҳ тҳе КАСCАДЕ-Гранде Эхперимент.// арХив препринт арХив:0906.4007 −2009.
  2. ↑ Аббаси Р. У. эт ал. Меасуремент оф тҳе флух оф ултра ҳигҳ энергй cосмиc райс бй тҳе стерео течниқуэ. //Астропартиcле Пҳйсиcс.-2009. — 32. −1. -п.53-60