Telman Rajabov
| Телман Ражабов | |
|---|---|
| Таваллуди |
15-август 1935-йил |
| Вафоти |
12-август 2020-йил (84 ёшда) Тошкент |
| Мукофотлари |
|
Телман Дадаевич Ражабов (1935.15.8, Самарқанд – 2020.13.8, Тошкент) – физик олим, Ўзбекистон Фанлар академияси академиги (1995), физика-математика фанлари доктори (1982), профессор (1983). Бауман номидаги Москва олий техника билим юртини тугатган (1959). Ўзбекистон Фанлар академияси Ядро физикаси институтида муҳандис, кичик илмий ходим (1959—1965), Физикатехника институти (1969-йилдан Электроника институти)да бош муҳандис, катта илмий ходим, лаборатория мудири (1966—1986), Илмий асбобсозлик марказий лойиҳалашконструкторлик бюроси директори (1986—1992), Тошкент электротехника алоқа институти (ҳозирги ТАТУ) ректори (1992—1998), шу университет қошидаги Марказий Осиё телекоммуникациялар ўқув маркази директори (1998—2001), ўша университитда кафедра мудири (1999-йилдан). Илмий ишлари элементар зарралар физикаси, вакуум техникаси ва физикаси, плазма физикаси, космик кемалар ва йўлдошларни фаол электростатик муҳофазалаш, коррозияга карши крпламалар олиш ва махсус ион манбалари яратиш, турли материаллар ва крпламалар сиртини физик-кимёвий модификациялаш масалалари ва бошқаларга доир. Ражабов раҳбарлигида халқ хўжалиги эҳтиёжлари (мева ва сабзавотларни вакуумда сублимацион усулда қуритиш, биологик препаратларни лиофил усулда қуритиш ва бошқалар) учун саноат қурилмалари яратилди. „Меҳнат шуҳрати“ ордени билан мукофотланган (2003).[1]
Таржимаи ҳоли
1935-йил 15-августда Самарқанд шаҳрида университет ўқитувчилари оиласида туғилган[2].
Бауман номидаги Москва олий техника билим юртини тамомлаган (ўқиш йиллари 1953—1959) ва Тошкентга Ўзбекистон Фанлар академияси Ядро физикаси институтига ишга юборилган[2].
Бир неча йил ўтгач, у Вакуум технологияси институтининг кундузги аспирантурасига ўқишга кирди, илмий раҳбари академик С. А. Векшинский эди. 1966-йилда МФТИда „Титанларнинг инерт газларининг сорбсия жараёнларини ўрганиш“ мавзусида номзодлик диссертациясини тайёрлади ва ҳимоя қилди[2].
Тошкентга Ядро физикаси институтига қайтди. Кейин физика-техника институтининг академик У. А. Арифов раҳбарлигидаги электроника факултетига ўтди. 1968-йилда электроника бўлими ЎзФА Электроника институтига айлантирилгач, таҳлилнинг физик усуллари лабораториясининг мудири бўлди.
Шу билан бирга, у Тошкент политехника институтининг ўзи иштирокида ташкил этилган „Физика электроника“ кафедрасида дарс берди ва илмий ишлар олиб борди, у ерда газ разрядлари физикаси, вакуум технологияси, микроэлектрониканинг физик асослари, плазма физикаси ва бошқалардан дарс берди.
1979-йил И. В. Курчатов номидаги Атом энергияси институтида қуйидаги мавзуда докторлик диссертациясини ҳимоя қилди[2]:
- Зарядланган заррачаларнинг қаттиқ жисмлар билан ўзаро таъсирида юза ва сиртга яқин сорбсия ҳодисалари: диссертация … Физика-математика фанлари доктори: 01.04.04. – Тошкент, 1979. – 405 б.
1986-йилдан Ўзбекистон академияси Илмий асбобсозлик марказий конструкторлик-технологик бюроси директори (ўша пайтда Академприбор ИИБ деб юритилган).
У раҳбарлик қилган даврда академик П. Қ. Ҳабибуллаэвнинг таклифи билан Марказий нефт конструкторлик бюросида сабзавот ва меваларни вакуумли сублимация усулида қуритиш ишлари (А. К. Қобилов билан биргаликда) йўлга қўйилди, сублимация қуритиш учун ярим саноат қурилмаси ишлаб чиқилди ва яратилди. кейинчалик „СоюзНИХИ“ га берилган.
1989-йилда „Умумий физика“ ихтисослиги бўйича Ўзбекистон ССР Фанлар академиясининг мухбир аъзоси, 1995-йилда „Асбоблар ва асбоблар ясаш материаллари“ мутахассислиги бўйича Ўзбекистон Фанлар академиясининг ҳақиқий аъзоси этиб сайланган[2].
Ўриндошлик асосида Тошкент политехника институтининг „Физика электроника“ кафедрасида ишлашни давом эттирди, талабалик диссертациялари, аспирантларнинг илмий мавзулари бўйича илмий раҳбарлик қилди, „Физика материалшунослиги асослари“, „Маърузалар“ курсларини ўқиди. Ўлчов натижаларини қайта ишлаш", „Микроэлектрониканинг физик асослари“ ва бошқалар.
1992-йилдан Тошкент электротехника алоқа институти ректори. 1994-йилда „Ўзбекистон“ нашриётида унинг „Қатлам микроэлектроникасининг физик асослари“ номли ўқув қўлланмаси чоп этилди, унда микроэлектрониканинг физик асослари бўйича маърузалар мавжуд. Ректорлик лавозимини тарк этгач (1999) „Математика“ кафедраси профессори бўлди.
Илмий ишлари
500 дан ортиқ илмий ишлар нашр этилган, 50 дан ортиқ муаллифлик гувоҳномалари ва патентлар олган[3]. Монографиялар ҳаммуаллифи:
- Зарядланган заррачаларнинг қаттиқ жисмлар сиртлари билан ўзаро таъсирида сорбсия жараёнлари [Матн] / У. А. Арифов, Т. Д. Ражабов; ЎзССР Фанлар академияси. Электроника институти. – Тошкент: Фан, 1974. – 167 б.
- Материаллар ва қопламаларнинг сирт хусусиятларини ион нурланиши билан ўзгартириш / Т. Д. Ражабов, З. А. Искандерова, Л. Ф. Лифанова, А. И. Камардин. – Тошкент: „Фан“ нашриёти, 1993. – 201 б.
Мукофотлари
- Халқлар дўстлиги ордени (1986)[3]
- Меҳнат шуҳрати ордени (2003)[3]
- „Меҳнат фахрийси“ медали (1986)[3]
- „СССР ихтирочиси“ кўкрак нишони[3].
Оиласи
- Хотини – Раъно Мадраҳимова, тарих фанлари номзоди, актриса ва телебошловчи. Икки фарзанди бор: Темур ва Гўзал.
Манбалар
- ↑ * Модификация свойств тонких металлических плёнок и покритий под воздействием ионного облучения; Владивосток, 1991; Материаллар ва крпламалар сирти хоссаларини ион билан нурлантириб модификациялаш, Т., 1993.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 „Скончался академик Тельман Раджабов“ (ру). Газета.уз. Газета.уз (2020-йил 13-август). Қаралди: 30-ноябр 2023-йил.
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 „НЕ СТАЛО УЗБЕКСКОГО АКАДЕМИКА ТЕЛЬМАНА РАДЖАБОВА“ (ру). Вести.уз (2020-йил 13-август). Қаралди: 30-ноябр 2023-йил.
| Ушбу мақолада Ўзбекистон миллий энсиклопедияси (2000-2005) маълумотларидан фойдаланилган. |
| Шахсият ҳақидаги уşбу мақола çаладир. Сиз уни бойитиб, ЗиёСферага ёрдам бериşингиз мумкин. |
- 15-avgustda tugʻilganlar
- 1935-yilda tugʻilganlar
- Samarqandda tugʻilganlar
- 2020-yilda vafot etganlar
- 12-avgustda vafot etganlar
- Toshkentda vafot etganlar
- Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
- Mehnat shuhrati ordeni sohiblari
- Xalqlar doʻstligi ordeni sohiblari
- Shaxsiyatlar haqidagi chala maqolalar
- Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklari
- Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzoslari