Temir darvozalar
Бу мақола ўзбек тилининг имло қоидаларига мувофиқ ёзилмаган. Қаранг: ВП:ОРФО. |

Темир дарвозалар — Дунай дарёсида жанубдан Сербия ва шимолдан Руминия ўртасидаги чегаранинг бир қисмини ташкил қилади. Ушбу дарвозалар Руминиянинг Орсов шаҳрининг нариги томонидаги, иккита гидроэлектр тўғони, иккита электр станцияси, Ирон Гате И ГЕС ва Ирон Гате ИИ ГЕС ни ўз ичига олади.
Дунайнинг бу нуқтасидаги дарёда жанубий Карпат тоғларини ва Болқон тоғларининг шимоли-ғарбий этакларидан ажратиб турган манзарани кўриш мумкин. Даранинг Руминия томони Темир дарвозалар табиий боғини, Сербия қисми эса Дердап миллий боғини ташкил қилади. Сербия томонидаги кенгроқ муҳофаза қилинадиган ҳудуд 2020-йил июл ойида ЙУНЕСКОнинг глобал геопарки деб эʻлон қилинди[1][2].
Археологлар 13-5 минг йил аввал марказий Дунай минтақасидаги Темир дарвозалар мезолит маданиятини дара номи билан аташган. Сербия ва Европадаги энг муҳим археологик ёдгорликлардан бири Лепенски Вир бўлиб, Европадаги энг қадимги қурилган турар-жой ҳисобланади ва Дунай қирғоғидаги Темир дарвоза дарасида жойлашган[3].
Топонимикаси
Инглиз тилида бу дара Ирон Гатес ёки Ирон Гате деб номланади. 1853-йилда Лондоннинг Тҳе Тимес газетасида Дунай ҳақидаги мақолада „Темир дарвоза ёки Траян дарвозаси“ деб аталган[4].
Минтақа тилларида, жумладан, румин, венгер, поляк, словак, чех, немис ва болгар тилларида сўзма-сўз „Темир дарвозалар“ деган маънони англатувчи номлар бутун даралар қаторини номлаш учун ишлатилади. Бу номлар руминча: Порțиле де Фиэр , полякча: Żэлазне Wрота , олмонча: Эисернес Тор ва булғорча: Железни врата Žэлезни врата деб аталган . Ё'налишнингнинг охирги қисми учун муқобил румин номи – Дефилеул Дунăрии, сўзма-сўз айтганда „Дунай дараси“ номи берилган. Серб тилида дара Đэрдап (Đэрдап) номи билан машҳур.
Табиий хусусиятлари
Даралар
Дунайнинг биринчи торайиш ҳудуди Руминиянинг Молдова Вече оролидан ташқарида жойлашган Голубаc дараси номи билан танилган. Бу даранинг узунлиги 14,5 километр ва энг тор нуқтаси кенглиги 230 метрга тенг . Унинг бошида Сербия қирғоғидаги Голубаc ҳудудида ўрта аср қал’аси жойлашган. Лжуповска водийсидан кейин иккинчи Господжин Вир дараси жойлашган бўлиб, унинг узунлиги 15 километр ва 220 метргача тораяди. Қояларнинг баландлиги 500 метргача аммо қуруқликдан бу ерга бориш жуда қийин. Кенгроқ бўлган Донжи Милановаc дарасининг умумий узунлиги 19 километр бўлган Буюк ва Кичик Қозон дараси билан алоқани ташкил қилади.Орșова водийси дарёнинг охирги дараси ҳисобланиб, Сип дарасидаги Wаллачиа текисликларига етиб боришидан олдинги охирги кенг қисмдир.
Буюк Қозон (қозон „қозон“ ёки „сув омбори“ деган маънони англатади) бутун ҳудуднинг энг машҳур ва энг тор дараси ҳисобланади. Бу ерда дарё 150 метргача тораяди, чуқурлиги эса 53 метргача камаяди.
Навигация ва каналлар

Дарё ўзанлари ва улар билан боғлиқ бўлган жадал оқимлар дара водийсини ҳатто энг тажрибали қайиқчилар учун ҳам денгиз ташиш учун маш’ум ўтиш жойига айлантирди. Усмонлилар ҳукмронлиги даврида кемалар калауз (туркча калавуз, йўлбошчи, саёҳатчи деган маънони англатади) деб номланган маршрутларни яхши биладиган маҳаллий навигаторлар томонидан бошқарилган. Шаҳзода Милош Обренович ҳукмронлиги даврида маҳаллий серблар аста-секин Усмонлилар қўлидан ўтиб, шаҳзода томонидан расман тайинланган. Усмонлиларни янада оғирлаштирмаслик учун шаҳзода серб денгизчиларига туркча думендžибаšа номини дüмен (рул) ва бош (бош, бошлиқ, хўжайин) сўзларидан берди. Навигация тўлови думендžибаšа, лоc (дарё учувчилари) ва минтақавий муниципалитетларга бўлинган[5].
Қуйида қазилган каналлардан баъзилари:[6].
- Стенка - узунлиги 1900 метр, 10 та навигация сигналлари билан (дастлаб шарлар ишлатилган)
- Излаз - 2351 метр, 7 та навигация сигнали билан
- Свинита - узунлиги 1200 метр, 4 та сигнал билан
- Жуc - узунлиги 1260 метр, 5 та сигнал билан
- Сип -узунлиги 4375 метр
- Мали Đэрдап - узунлиги 1050 метр
Ҳаммаси бўлиб 15465 метр навигация қилинган каналлар қурилди[6]. Сунъий Đэрдап кўли яратилганда (1970-йилларнинг бошларида) улар сув остида қолган. Сип каналидаги оқимлар 15 кц (8м/с) 1973-йилгача кемаларни канал бўйлаб локомотив билан юқорига судраб борган. Шундай қилиб, Темир дарвозалар эътибордан четда қолди[6][7][8].
Тўғонлари

Руминия-Югославия қўшма мега лойиҳасининг қурилиши 1964-йилда бошланган. 1972-йилда Темир дарвоза И тўғони очилди, кейин 1984-йилда Темир дарвоза ИИ тўғони, иккита гидроэлектростанция, иккита шлюз ва юк ташиш учун навигация қулфлари очилди.
Ушбу тўғонларнинг қурилиши Белград остидаги Дунай водийсига сув омбори мақомини берди ва қўшимча равишда тўғон яқинидаги дарё суви сатҳининг 35 метрга кўтарилишига сабаб бўлди. Эски Орсова, Дунай ороли Ада Калеҳ (пастда) ва камида бешта бошқа қишлоқлар учун жами 17 000 аҳолига йўл очиш керак эди. Одамлар кўчирилди ва аҳоли пунктлари Дунайдан абадий йўқолди.
Дарёнинг табиий фаолиятига этарлича эътибор бермасдан лойиҳалаштирилган ва қурилган бўлса, тўғонлар дарёни экологик жиҳатдан ажратилган қисмларга кесиб ташлаш эффектига эга бўлиб, турларнинг эркин ҳаракатланиши ва миграциясига имкон бермайди[9]. Кўчиб юрувчи балиқлар айниқса ёмон таъсир кўрсатадилар, улар уруғланиш жойлари ва ҳаёт айланишларининг бошқа вақтларида фойдаланиладиган майдонлар ўртасида оқимга ёки пастга қараб ҳаракатлана олмайдилар. Темир дарвозаларнинг қурилиши маҳаллий фауна ва флорага ҳам катта таъсир кўрсатди — масалан, бир неча турдаги бакıр балиқларининг уруғланиш йўллари доимий равишда тўхтатилди. Белуга ўтир балиғи энг каттаси бўлган ва энг катта намунаси 1793 йилда 500 килограм (1,100 лб) қайд этилган[10]. Шунингдек, муҳим минтақавий иқтисодий таъсирлар бўлди – хусусан, Дунай балиқчилигининг маҳсулдорлигига[11]. Дунайнинг кўчманчи балиқ турларининг ҳолати бутун Дунай дарёси ҳавзасининг экологик саломатлигининг кучли кўрсаткичидир ва бу ўз навбатида кенгроқ иқтисодий ва стратегик оқибатларга олиб келади.
Тўғон қурилганидан бери Темир дарвозанинг ўсимлик ва ҳайвонот дунёси, шунингдек, геоморфологик, археологик ва маданий тарихий ашёлари ҳар икки халқ ҳимоясида бўлган. Сербияда бу Đэрдап миллий боғи билан амалга оширилди (1974 йилдан бери, 636.08 сқуаре километре (245.59 кв ми)) ва Руминияда Порțиле де Фиэр миллий боғи (2001 йилдан бери, 1,156.55 сқуаре километре (446.55 кв ми)).
Тарихи
Тарихдан олдинги ва Рим империяси даврида
Илк неолит даврига оид қумтош ҳайкаллари бу ҳудудда жуда узоқ вақтдан бери аҳоли яшаб келганлигини кўрсатади. Темир дарвозалар мезолит (тахминан 13 000-5 000 милоддан аввалги) жойлари, хусусан, Лепенски Вирнинг асосий археологик ёдгорлиги (1960-йилларда қазиб олинган) жойлашган Господжин Вир дараси эса буни янада яқолроқ кўрсатиб беради. Лепенски Вир кўпинча жануби-шарқий Европадаги энг муҳим мезолит даври мероси сифатида айтилади.
Буюк Қозоннинг шарқида Рим императори Траян Дамашқлик Аполлодор томонидан қурилган афсонавий кўприкни қурдирди. Кўприк қурилиши 103-йилдан 105-йилгача, Траяннинг Дакияни охирги забт этишидан олдин давом этди. (Ўнгда (серб) қирғоқдаги Рим лавҳаси унинг хотирасига бағишланган. Руминия қирғоғида, Кичик Қозонда, 1994-2004-йилларда Траяннинг дакиялик рақиби Декебалнинг ўхшашлиги тошга ўйилган.)
Темир дарвозалар учун маданий ҳаволалари
Адабиётлари
- Темир дарвоза дарасини портлатиш ва шу тариқа Дунайдаги дон савдосини тўсиб қўйиш режаси Оливия Маннингнинг „Урушнинг бойлиги“ романининг " Болқон трилогияси " (1960-1980-йиллар) бўлимида таклиф қилинган саботаж ҳаракатларига киритилган. Нефт баржаларининг фашистлар Германиясига етиб боришига йўл қўймаслик учун шунга ўхшаш фитна қурилмасидан Деннис Уитли ўзининг 1946-йилги Дюк де Ричлонинг "Код сўзи: Олтин жун " романида қўлланган.
- Икки роман – Отлар водийси (1982-йил) ва Ўтиш текисликлари (1990-йил) – Жан М. Ауэлнинг „ Ернинг болалари“ сериясида саёҳат тафсилотлари тасвирланган саҳна кетма-кетлигида Темир дарвозалар орқали ёки унинг атрофида саёҳат қилишда тарихдан олдинги одамларнинг қийинчиликларига эътибор қаратилган. Қаҳрамонлар юқори ва қуйи Дунай водийлари ўртасида саёҳат қилганда саргузаштларни бошларидан кечиришган.
- Саёҳатчи ёзувчи Патрик Ли Ферморнинг 1986-йилда чоп этилган „Ўрмон ва сув ўртасида“ китобида 1934-йил август ойида сув остида қолган Ада Калеҳ оролидаги тун ва Темир дарвоза орқали паромда саёҳати тасвирланган.
Филми
- 2003-йилда суратга олинган Донау филмининг бир неча дақиқаларида Темир дарвозалар акс этган.
Мусиқаси
- Темир дарвозалар Звонко Богдан қўшиғининг иккинчи мисрасида эслатиб ўтилган(Растао сам поред Дунава).
- Жугославижо халқ қўшиғи Милутин Поповиć томонидан ижро этилган, халқ орасида Од Вардара па до Триглава деб аталади, бошида Темир дарвозалар ҳақида эслатиш учун ҳам айтиб ўтиб кетилган.
Галереялари
-
Пониcова ғори
-
Темир дарвозалар музейи
Қўшимча маълумотлар
- Руминияда туризм
- Руминиянинг етти мўжизаси
- Cоммиссионс оф тҳе Данубе Ривер –
- Данубе Ривер Cонференcе оф 1948 –
- Дефиле (геограпҳй) –
- Энергй ин Романиа
Адабиётлар
- ↑ „УНЕСCО десигнатес 15 неw Геопаркс ин Асиа, Эуропе, анд Латин Америcа“ (эн). УНЕСCО (2020-йил 10-июл). Қаралди: 2020-йил 13-июл.
- ↑ Димитриже Буквиć. „Đэрдап – први српски геопарк“ (ср). Политика (2020-йил 19-июл), с. 9.
- ↑ Сормаз. „Лепенски Вир“. Wорлд Ҳисторй Энcйcлопедиа (2020-йил 5-май). — „Тҳе овералл арчитеcтуре ат Лепенски Вир ис оф а спеcифиc шапе wитҳ алл тҳе ҳоусес буилт аccординг то а план.“. Қаралди: 2020-йил 29-июл.
- ↑ "Тҳе Сеат оф Wар он тҳе Данубе, " Тҳе Тимес, Деcембер 29, паге 8
- ↑ Да ли знате: Како су некада звали спроводнике лађа на Ђердапу? (ср). Политика (2018-йил 31-январ), с. 32.
- ↑ 6,0 6,1 6,2 „Да ли знате? - Када же регулисана пловидба кроз đэрдапски сектор?“, Политика (сербча): 30, 8 Оcтобер 2017
{{cитатион}}: Ункноwн параметер|транс_титле=игноред (|транс-титле=суггестед) (ёрдам) - ↑ „Сипска локомотива и лоcови на Дунаву“ (ср). Библиотека Cентар за Културу Кладово (2015-йил 4-декабр).[сайт ишламайди]
- ↑ Мирослав Стефановиć. Политикин времеплов: Како је Сипским каналом укроћен Дунав (ср). Политика-Магазин, Но. 1059 (2018-йил 14-январ), с. 28–29.
- ↑ Cлаудио Cомоглио. „ФАО Сcопинг миссион ат Ирон Гатес И анд ИИ дамс (Романиа анд Сербиа). Прелиминарй ассессмент оф тҳе феасибилитй фор провидинг фреэ пассаге то миграторй фиш спеcиэс“ (2011).
- ↑ Мирослав Стефановиć. Мегдани аласа и риба грдосија (ср). Политика-Магазин, Но. 1073 (2018-йил 22-апрел), с. 28–29.
- ↑ Ҳолcик, Жураж. Тҳе фрешwатер фишес оф Эуропе Вол.И Парт ИИ Генерал интродуcтион то фишес. Wиэсбаден: Аула Верлаг, 1989.
Қўшимча ўқиш учун адабиётлар
- Бонсалл, Cливе; Леннон, Росемарй; МcСwеэней, Катҳлеэн; Стеwарт, Cатриона; Ҳаркнесс, Доуглас; Боронеан, Василе; Бартосиэwиcз, Лáсзлó; Пайтон, Роберт эт ал. (1997). "Месолитҳиc анд Эарлй Неолитҳиc ин тҳе Ирон Гатес: А Паиаэодиэтарй Перспеcтиве". Жоурнал оф Эуропеан Арчаэологй 5 (1): 50–92. дои:10.1179/096576697800703575. Арчивед фром тҳе оригинал он 2013-01-26. ҳттпс://wеб.арчиве.орг/20130126230515/ҳттп://опенурл.ингента.cом/cонтент?генре=артиcле&иссн=0965-7665&волуме=5&иссуэ=1&спаге=50&эпаге=92.
- Бонсалл, C; Cоок, Г Т; Ҳедгес, Р Э М; Ҳигҳам, Т Ф Г; Пиcкард, C; Радовановиć, И (2004). "Радиоcарбон анд стабле исотопе эвиденcе оф диэтарй чанге фром тҳе Месолитҳиc то тҳе Миддле Агес ин тҳе ирон гатес: Неw ресулц фром Лепенски Вир". Радиоcарбон 46 (1): 293–300. дои:10.1017/С0033822200039606. ҳттпс://жоурналс.уаир.аризона.эду/индех.пҳп/радиоcарбон/артиcле/виэw/4269.
- Теодору, Cристиан; Wеҳрли, Бернҳард (2005). "Ретентион оф Седименц анд Нутриэнц ин тҳе Ирон Гате И Ресервоир он тҳе Данубе Ривер". Биогеочемистрй 76 (3): 539–65. дои:10.1007/с10533-005-0230-6. ҳттпс://www.дора.либ4ри.ч/эаwаг/исландора/обжеcт/эаwаг%3А5107.
- Миcиć, Весна; Круге, Мичаэл; Кöрнер, Петра; Бужалски, Ниcоле; Ҳофманн, Тҳило (2010). "Органиc геочемистрй оф Данубе Ривер седименц фром Панčэво (Сербиа) то тҳе Ирон Гате дам (Сербиа–Романиа)". Органиc Геочемистрй 41 (9): 971–4. дои:10.1016/ж.орггеочем.2010.05.008.
- Роксандиc, Миржана; Джуриć, Марижа; Ракоčэвиć, Зоран; Сегуин, Кимберлй (2006). "Интерперсонал виоленcе ат Лепенски Вир Месолитҳиc/Неолитҳиc cомплех оф тҳе Ирон Гатес Горге (Сербиа-Романиа)". Америcан Жоурнал оф Пҳйсиcал Антҳропологй 129 (3): 339–48. дои:10.1002/ажпа.20286. ПМИД 16323188. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_америcан-жоурнал-оф-пҳйсиcал-антҳропологй_2006-03_129_3/паге/339.
- Бориc, Дусан; Мираcле, Престон (2004). "Месолитҳиc анд Неолитҳиc (Дис)Cонтинуитиэс ин тҳе Данубе Горгес: Неw Амс Датес фром Падина анд Ҳаждуcка Водениcа (Сербиа)". Охфорд Жоурнал оф Арчаэологй 23 (4): 341–71. дои:10.1111/ж.1468-0092.2004.00215.х. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_охфорд-жоурнал-оф-арчаэологй_2004-11_23_4/паге/341.
- Бонсалл, Cливе „Тҳе Месолитҳиc оф тҳе Ирон Гатес“, . Месолитҳиc Эуропе Баилей: . Cамбридге: Cамбридге Университй Пресс, 2008 — 238–79-бет. ИСБН 978-0-521-85503-7.
Ҳаволалар
- (ин Романиан) Порțиле де Фиэр Натионал Парк (Wайбаcк Мачине сайтида 2007-08-13 санасида архивланган)
- (ин Сербиан) Ирон Гатес ин 1965 он ЁуТубе
- (ин Сербиан) Лепенски Вир
- (ин Герман) Ада Калеҳ, диэ Инселфестунг, алсо тҳе соурcе оф тҳе Ада Калеҳ сеcтион ин тҳис артиcле