Ziyosfera

Temir qum

Аризона штатининг Феникс шаҳридан келган темир қум магнитни тортди

Темир қум — темирнинг оғир консентрацияси бўлган қум туридир. Одатда қуюқ кулранг ёки қора рангга эга. У асосан магнетит, Фе 3 О 4 дан иборат бўлиб, оз миқдорда титан, силика, марганец, калций ва ванадийни ўз ичига олади[1]. Иронсанд тўғридан-тўғри қуёш нурида қизиб кетиш тенденциясига эга, бу эса кичик куйишларга олиб келадиган юқори ҳароратга олиб келиб чиқади. Янги Зеландияда Пиҳа каби машҳур ғарбий соҳилдаги саёҳларни жалб қилиш учун хавф туғдиради[2].

Ҳодиса

Иронсанд бутун дунёда топилган. Темир қумнинг темир минерал таркиби асосан магнетит бўлса-да, қум одатда тоғли ёки сув ости конларидан дарё ёки қирғоқни ювадиган бошқа турдаги қум билан аралаштирилади[3]. Қум аралашмасининг аниқ таркиби ҳатто бир хил географик минтақада ҳам кескин фарқ қилиши мумкин. Баъзи ҳудудларда қум асосан кварцни ўз ичига олиши мумкин, бошқаларида эса қум сув йўлидаги минералларнинг турларига қараб асосан базалт каби вулканик жинслардан тайёрланиши мумкин. Дазмол қуми одатда қум конларидан катта масофада пайдо бўлиши мумкин бўлган томирлардан ёки магнетит қўшимчаларидан олинади ва қуйида ёки қумнинг қолган қисми билан оқимлар бўйлаб ювилади[4]. Бошқа қумларга қараганда оғирроқ бўлиб, у кўпинча сув йўналиши ёки тезлиги кескин ўзгариб турадиган жойларда дарёнинг кенгайиши ёки тўлқинлар қирғоққа қарши оқиб ўтадиган жойларда тўпланади[5].

Темир қум бошқа қумлар билан қора ёки тўқ-кўк магнетитнинг майда доналари сифатида аралаштирилади. Қазиб олиш учун ишлатиладиган қум одатда 19% дан 2% гача бўлган магнетитга эга эди. Дазмол қумини одатда қум аралашмасидан ажратиш керак эди. Магнитит одатда кварц, дала шпати ёки бошқа минераллардан оғирроқ бўлганлиги сабабли, ажратиш одатда уни шлюз қутиларида ювиш орқали амалга оширилди (олтин панга ўхшаш усул, лекин каттароқ миқёсда). Шлюзни ажратиш одатда қум турига ва ишлатиладиган усулга қараб 30 дан 50% гача бўлган магнетит консентрациясини берди. 20-асрнинг бошларида магнит ажратиш жараёни ишлаб чиқилди, бу 70% гача концентрацияни келтириб чиқариши мумкин[6]. Консентрлангандан сўнг, магнетит доналарини эритиб, темирнинг турли шаклларига айлантириш мумкин.. Бироқ руданинг бўшашган, донадор табиатини оддий гулзорларда ёки юқори ўчоқларда сақлаш қийин. У донадор оқимга мойил бўлган (каттароқ миқёсда суюқликни тақлид қилади) ва пастдаги портлашлар билан осонгина учиб кетади шунинг учун буни амалга ошириш мумкин эмас. Шундай қилиб, рудани эритишнинг инновацион усуллари ишлаб чиқилди. Бироқ магнетит доналари кўпинча хром, мишяк ёки титан каби бошқа металл аралашмаларини ўз ичига олади[7]. Қумнинг табиатига кўра, қазиб олиш ишлари камдан-кам ҳолларда стационар эди, лекин тез-тез бир жойдан иккинчи жойга кўчирилади[8].

Осиё

Тарихий жиҳатдан темир қум асосан Осиё маданиятларида ишлатилди Хитой ва Японияда.

Хитой

Иронсанд Хитойда саноат инқилобининг со'нгги даврида мо''тадил, маҳаллий ишлатилган, аммо Хитой темир саноатининг узоқ тарихи давомида жуда аҳамияциз товар бо'лган. Эвроосиё ва Африканинг қолган қисмидан фарқли ўлароқ, қадимги Хитойда гулли эритиш ишлатилганлигини кўрсатадиган жуда кам археологик далиллар мавжуд.[9] Хитой қишлоқлари таркибида фосфор кўп бўлган темир рудаси ва юқори ҳароратда ёнадиган ёқилғи кўмир конларига бой эди. Милоддан аввалги 1200-йилларда хитойликлар тошли рудани чўянга эритиш усулини ишлаб чиқдилар, кейин уни қайта эритиб, қуйма темир ҳосил қилиш учун қолипларга (қуйма) қуйдилар. Металл жуда мўрт бўлса-да, бу усул гулли эритишдан кўра кўпроқ ҳажмда темир ишлаб чиқаришга муваффақ бўлди ва ҳар бир рудадан металлнинг анча юқори ҳосилдорлиги билан. Милоддан аввалги 1-асрга келиб Хитой темир саноати дунёдаги энг йирик ва энг ривожланган саноат эди. Милодий 1-асрга келиб улар юмшоқ пўлат ишлаб чиқариш учун кўлмакни, қилич ва қурол каби нарсаларни ишлаб чиқариш учун тигел пўлатини ва селитранинг оксидланиш хусусиятларидан фойдаланган ҳолда зарб қилиш учун суюқ чўянни тез карбонсизлантириш кимёвий жараёнини ишлаб чиқдилар. (Хитон жараёни деб аталади, у 1860-йилларда Жон Хитон томонидан мустақил равишда кашф этилган).[10] Хитой 11-асрга қадар дунёдаги энг йирик темир ишлаб чиқарувчиси бўлиб қолди ва нисбатан арзон пўлат ва темирнинг катта миқдорини ишлаб чиқарди.[11][12]

Қадимги Хитой металлургияси бўйича мутахассис Доналд Б Вагнернинг таъкидлашича, Хитойда темир қум тарихини кузатишга уринишлар ноаниқ натижалар билан якунланади. Бир манба унинг Танг сулоласи даврида (милодий 700-900 йиллар) ишлатилганлигини кўрсатиши мумкин, бошқалари эса бу талқинга зид кўринади.[13] Урушлар, босқинлар, очарчиликлар, ҳукуматга ишончсизлик, аҳолининг ҳаддан ташқари кўпайиши, афюн эпидемиясининг кучайиши ва кончиларнинг турли қисқичлари ўртасидаги тўқнашувлар туфайли, 11-19-асрлар орасида, Феликс Тегенгрен исмли Европалик кончи келгунига қадар саноат ҳақида жуда кам маълумот мавжуд эди. Хитой саноатини вайронагарчиликда топиш. Тегенгреннинг таъкидлашича, темир қум маҳаллий фермерлар томонидан Хенан ва Фужианда қазиб олинган ва асбоблар ясаш учун кўмир оловида эритилган, аммо бу жуда кўп меҳнатни талаб қилган. У фақат ёнғин учун этарли ўтин бўлган жойда эритилган ва арзонроқ пўлат тайёр бўлмаган. Шунинг учун материал Хитойда иқтисодий жиҳатдан аҳамияциз деб ҳисобланган.[14][15] Бироқ, қазиб олиш хавфсиз, очиқ иш бўлганлиги сабабли, у маҳаллий фермерлар томонидан мавжуд бўлган жойда даромадларини тўлдириш учун қўлланилган; 19-асрда 1000 фунт шлюзланган қум одатда 50 дан 60 АҚШ долларига эквивалентига сотилган (2016-йил курслари бўйича ~ 900-1000 доллар ёки 700-800 эвро).[16]

Бироқ, замонавий даврда темир қум Хитойнинг жануби-шарқий қирғоғида қазиб олинади ва пўлат эритиш учун ишлатилади.[17][18] Ушбу темир қумнинг одатий таркиби 48,88% металл темир, 25,84% кремний, 0,232% фосфор ва 0,052% олтингугуртдан иборат.[19]

Индонезия

Индонезияда темир қум Жава оролининг жанубий қирғоғида кенг тарқалган.

Япония

Японияда 7—8-асрларга қадар йирик кон қазиш ишлари амалга оширилмаган. Бунгача металлар Японияга Хитой ва Кореядан олиб келинган.[20] Японияда темир жавҳари конлари кам бўлган деб тахмин қилинади, шунинг учун тахминан 8-асрда темир қумидан (сатецу) хом ашё сифатида фойдаланиш билан темир ишлаб чиқариш технологияси ривожланди. Қумнинг бўш табиати туфайли уни оддий гуллашда эритиш ёки чўян ишлаб чиқариш учун юқори ўчоқда ишлатиш қийин эди, шунинг учун японлар татара деб номланган очиқ гулзорни ишлаб чиқдилар. Татар паст, ваннага ўхшаш шаклда қурилган бўлиб, горизонтал юқори ўчоққа ўхшаб кетган, унга темир қум қуйилиши ва сақланиши ва босқичма-босқич эритилиши мумкин эди. Бошқа усуллардан фарқли ўлароқ, кўмир қум устига тўпланган ва юқоридан эритилган, бу эса уни кўрфаздан портлашдан ҳимоя қилган. Ғишт ёки тош ўрнига, татара лойдан қилинган, шунинг учун уни шунчаки парчалаб ташлаш мумкин эди. Бу усул бошқа гулли эритиш турларига қараганда анча катта ҳажмдаги рудани эритишга имкон берди.

Япониядаги темир қум икки шаклда келади. Маса темир қуми гранит тоғларидан ювилган кварц қуми билан аралашган ҳолда топилган. Қумдаги магнетит оз миқдорда ифлосликлар ёки бошқа металл оксидларини ўз ичига олади. Маса темир қуми темир ва пўлат ишлаб чиқариш учун ишлатилган, асбоблардан тортиб кострюлкаларгача ишлатилган. Темир қум Японияда темир ишлаб чиқаришда, айниқса анъанавий япон қиличлари учун кенг қўлланилган.[21]

Акоме темир қуми диорит деб аталадиган магматик тошдан ясалган қум билан аралашган ҳолда топилган. Қумдаги магнетит кўпинча 5% дан ортиқ титан диоксидини ўз ичига олади, бу эритиш ҳароратини пасайтиради. Акоме темир қуми татарада чўян ишлаб чиқариш учун ишлатилади, кейин эса қуйма темирдан буюмлар ясаш учун ишлатилади (набегане). Пўлат ишлаб чиқаришда акоме эритишнинг дастлабки босқичида татарага қўшилиб, пўлат ишлаб чиқариш учун боғловчи ва катализатор вазифасини ўтаган, кейинги босқичларда эса темир қуми қуйилган.[22][23] Чўян учун эритилганда, 1000 фунт қум (~ 450 килограмм ёки 120 канме) одатда 200 фунт чўян, 20 фунт пўлат ва 70 фунт шлак ҳосил қилди. Пўлат учун эритилганда, 1000 фунт қумдан тахминан 100 фунт пўлат, 100 фунт cüруф ва 90 фунт чўян ҳосил бўлди. Фойдаланиш учун яроқсиз бўлган шлак ва чўянлар кейин эритилиб, зарб қилинган темир ҳосил бўлди, шундан 1000 фунт аралаштирилганда тахминан 500 фунт темир ҳосил бўлди.[24]

Темир қум Европанинг кўп жойларида учрайди, гарчи у эритиш учун камдан-кам ишлатилган. Кўпинча вулқон ёки базалт қумлари билан боғлиқ ҳолда топилади. Мисол учун, у Испаниянинг Тенерифе шаҳрида жойлашган бўлиб, у ерда магнетит доналари жуда кўп миқдорда титан ва бошқа аралашмаларни ўз ичига олади. Одатда таркиби 79,2% темир оксиди, 14,6% титан диоксиди, 1,6% марганец оксиди, 0,8% силика ва алюминий оксиди ва из миқдори хром . Уни Шотландиянинг Абердиншир шаҳридаги Ди дарёсида ҳам топиш мумкин, таркибида 85,3% темир оксиди, 9,5% титан диоксиди, 1,0% мишяк ва 1,5% кремний оксиди ва алюминий оксиди мавжуд.[25]

Иронсанд Янги Зеландиянинг Шимолий оролининг ғарбий соҳилида кенг тарқалган.[26] Қум Шимолий оролдаги қора қумли пляжларнинг катта қисмини, шунингдек, атрофдаги денгиз тубини ташкил қилади. Қумдаги магнетит жуда кўп миқдорда титанни ўз ичига олади ва баъзан титаномагнетит деб аталади. У плейстоцен даврида содир бўлган вулқон отилиши натижасида ҳосил бўлган ва қора пляжларнинг қумтепаларини ҳосил қилиш учун тўлқинлар томонидан қирғоққа ювилган вулқон жинсининг океан эрозияси натижасида ҳосил бўлган. Магнитит андезит ва риёлитдан тайёрланган қум билан аралаштирилади.[27] Қум аралашмаси одатда 5 дан 40% гача магнетитни ўз ичига олади.[28]

Янги Зеландияда темир рудасининг чекланган конлари бор эди, аммо темир қум конлари жуда катта эди. У баъзи эрта кўчманчилар томонидан пўлат ва чўян ишлаб чиқариш учун ишлатилган, аммо материални оддий гулзорларда ёки юқори ўчоқларда эритиб бўлмайди.[29] 19-аср охири ва 20-аср бошларида бир нечта эритиш компаниялари ташкил этилган, аммо пўлатда қаттиқ, мўрт карбидларни ҳосил қиладиган қумли табиат ва юқори титан миқдори туфайли рудани ҳеч қандай иқтисодий муваффақият билан қайта ишлай олмади. 1939-йилда руданинг хоссаларини ўрганиш ва уни саноат миқёсида эритиш йўлини ишлаб чиқиш бўйича комиссия тузилди. Комиссия қумни каттароқ бўлакларга ёки гранулаларга синтерлаш орқали қумни юқори ўчоқда эритиш билан боғлиқ муаммоларни бартараф этиш мумкинлигини аниқлади.[30] Бироқ, ўша пайтда Иккинчи Жаҳон уруши бошланди ва шунинг учун кейинги ривожланиш тўхтатилди ва 1960-йилларнинг охирига қадар давом этмади ва 1969-йилда биринчи пўлат ишлаб чиқаришни ишлаб чиқарди[31]

Темир қум – Вайкатонинг шимолий бошидан қазиб олинадиган пластер. 1,2 миллион тонна Неw Зеаланд Стеэл томонидан ноёб ишлаб чиқариш жараёнида пўлат яратиш учун ишлатилади. Таҳароа конида экспорт учун 4 миллион тоннагача ишлаб чиқарилади. Аввалги кон Жанубий Таранакидаги Ваипипида мавжуд эди. Ирон Оре НЗ Лтд компаниясининг Таранаки қирғоғида темир қум қазиб олиш бўйича таклифи 2005-йилда Янги Зеландия қирғоқлари ва денгиз тубидаги тортишувлардан кейин баъзи Маори ва бошқалар томонидан қаршиликка дуч келди.[32] Унинг катта қисми Хитой ва Японияга жўнатилади, аммо 2011-йилга келиб Янги Зеландиянинг ягона ишлаб чиқариш заводи йилига 650 000 метрик тонна пўлат ва темир ишлаб чиқаради.[33] Янги Зеландия саноат эритиш учун темир қум ишлатадиган ягона давлатдир.[34] Магнититнинг одатий таркиби 82% темир оксиди, 8% титаниум диоксиди ва 8% силика ; 0,015% олтингугурт ва 0,015% фосфор . Магнититнинг 100% концентрациясида бу максимал потенциалга эга эди – 58% металл темир, гарчи титанни замонавий усуллар билан қайтариб бўлмайди.[35]

Қўшма Штатлар

Иронсанд АҚШ атрофида, айниқса Ню-Ёрк, Жанубий Калифорния, Ню-Англия ва Буюк кўллар ҳудудида кенг тарқалган бўлиб, у кўпинча дала шпати қуми ва баъзан ёрқин гранат доналари билан аралаштирилади. Бу жойлардан магнетит кўпинча кўп миқдорда хром ва титанни ўз ичига олади.[36] 19-асрда темир қум баъзан бетон ва ғишт ишлари учун тозалаш қуми сифатида ёки камдан-кам ҳолларда пўлат ишлаб чиқариш учун хом ашё сифатида ишлатилган; Коннектикутдаги бир темирчи уни бар стокини тайёрлаш учун ишлатган.[37]

Тарих

Қум-темир учун ОЭД онлайн ёзувига кўра, Жедидия Морсе (1761-1826) Америка универсал географиясида (янги нашр, 1796 (2 жилд)) ёзган, Жаред Элиот (1685-1763) қум темирни ихтиро қилган. ёки қора қумдан темир ясаш, 1761-йилда[38] Бироқ, япон ҳунармандлари камида 1200-йил давомида қилич ясашда " тамаҳагане " номи билан машҳур бўлган қум темирдан фойдаланганлар. Ғишт ва лойдан ясалган " татара " эритиш заводларида қум-темир ясаш бугунги кунда ҳам япон ҳунармандлари томонидан қўлланади.

Манба

  1. ↑ Темплетон, Флеур (24 Септембер 2011). "Чемиcал cомпоситион оф иронсандс - Ирон анд стеэл". Те Ара Энcйcлопедиа оф Неw Зеаланд. Арчивед фром тҳе оригинал он 19 Жануарй 2012. ҳттпс://wеб.арчиве.орг/wеб/20120119110439/ҳттп://www.теара.говт.нз/эн/ирон-анд-стеэл/3/4. Қаралди: 4 Жануарй 2013. 
  2. ↑ „Суммер Беач Ваcатион Пиҳа Беач Неw Зеаланд - Пҳото & Травел Идеа Неw Зеаланд“. Неw Зеаланд Пиcтурес (2013). — „Тҳе беач ис маде уп оф блаcк ирон санд wҳич cан беcоме оверлй ҳот дуринг тҳе суммер анд wалкинг ин тҳе wатер ор wитҳ шоэс он wилл протеcт ёур феэт фром бурнинг.“. 2013-йил 5-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 4-январ.
  3. ↑ Рандом Сеас анд Десигн оф Маритиме Струcтурес: Тҳирд Эдитион бй Ёшими Года – Wорлд Сcиэнтифиc Публишинг 2010 Паге 604
  4. ↑ Минералогй оф Неw-Ёрк бй Леwис Cалеб Беcк – Тҳурлоэ Wеэд Принтер 1842 Паге 22
  5. ↑ Сcиэнcе анд Cивилисатион ин Чина: Волуме 5 бй Жосепҳ Неэдҳам – Паге 343–347
  6. ↑ Дабиэшан: Традитионал Чинесе Ирон-продуcтион Течниқуэс Праcтисед ин Соутҳерн Ҳенан ин тҳе Тwентиэтҳ Cентурй бй Доналд Б Wагнер – Cурзон Пресс 1985 Паге 31–32
  7. ↑ Грапҳиcс анд Техт ин тҳе Продуcтион оф Течниcал Кноwледге ин Чина бй Франcесcа Брай, Вера Дорофеэва-Личтманн, Георгес Мéтаилиé – Конинклижке Брилл Нв 2007 Паге 616
  8. ↑ Дабиэшан: Традитионал Чинесе Ирон-продуcтион Течниқуэс Праcтисед ин Соутҳерн Ҳенан ин тҳе Тwентиэтҳ Cентурй бй Доналд Б Wагнер – Cурзон Пресс 1985 Паге 31–32
  9. ↑ Стилл тҳе Ирон Аге: Ирон анд Стеэл ин тҳе Модерн Wорлд бй Ваcлав Смил – Элсевиэр 2016 Паге 6
  10. ↑ Сcиэнтифиc Америcан – Cонверсион оф cаст ирон инто wроугҳт ирон
  11. ↑ Тҳе Традитионал Чинесе Ирон Индустрй анд иц Модерн Фате бй Доналд Б Wагнер
  12. ↑ Сcиэнcе анд Cивилисатион ин Чина: Волуме 5 бй Жосепҳ Неэдҳам – Паге 345
  13. ↑ Дабиэшан: Традитионал Чинесе Ирон-продуcтион Течниқуэс Праcтисед ин Соутҳерн Ҳенан ин тҳе Тwентиэтҳ Cентурй бй Доналд Б Wагнер – Cурзон Пресс 1985 Паге 31–32
  14. ↑ Грапҳиcс анд Техт ин тҳе Продуcтион оф Течниcал Кноwледге ин Чина бй Франcесcа Брай, Вера Дорофеэва-Личтманн, Георгес Мéтаилиé – Конинклижке Брилл Нв 2007 Паге 616
  15. ↑ Тҳе Чинесе ин Америcа: А Ҳисторй фром Голд Моунтаин то тҳе Неw Милленниум бй Сусиэ Лан Cассел – Алтамира Пресс 2002 Паге 43–46
  16. ↑ Сcиэнcе анд Cивилисатион ин Чина: Волуме 5 бй Жосепҳ Неэдҳам – Паге 343–347
  17. ↑ Тҳе Чинесе ин Америcа: А Ҳисторй фром Голд Моунтаин то тҳе Неw Милленниум бй Сусиэ Лан Cассел – Алтамира Пресс 2002 Паге 43–46
  18. ↑ Сcиэнcе анд Cивилисатион ин Чина: Волуме 5 бй Жосепҳ Неэдҳам – Паге 343–347
  19. ↑ Дабиэшан: Традитионал Чинесе Ирон-продуcтион Течниқуэс Праcтисед ин Соутҳерн Ҳенан ин тҳе Тwентиэтҳ Cентурй бй Доналд Б Wагнер – Cурзон Пресс 1985 Паге 31–32
  20. ↑ Тҳе Мининг Индустрй оф Жапан Дуринг тҳе Ласт Тwентй Фиве Еарс, 1867-1892 бй Цунаширō Wада – Диреcтор оф Мининг Буреау, Департмент оф Агриcултуре анд Cоммерcе Жапан 1893 Паге 1
  21. ↑ „Тҳе Татара Ирон Мануфаcтуринг Метҳод“. Ҳитачи Металс. 2015-йил 31-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 20-январ.
  22. ↑ „Ҳитачи Металс>Тале оф татара>Тҳе Татара Ирон Мануфаcтуринг Метҳод“. 2015-йил 31-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 28-сентябр.
  23. ↑ Стилл тҳе Ирон Аге: Ирон анд Стеэл ин тҳе Модерн Wорлд бй Ваcлав Смил – Элсевиэр 2016 Паге 6
  24. ↑ Тҳе Мининг Индустрй оф Жапан Дуринг тҳе Ласт Тwентй Фиве Еарс, 1867-1892 бй Цунаширō Wада – Диреcтор оф Мининг Буреау, Департмент оф Агриcултуре анд Cоммерcе Жапан 1893 Паге 235
  25. ↑ Тҳе Cйcлопæдиа: Ор, Универсал Диcтионарй оф Арц, Сcиэнcес, анд Литературе бй Абраҳам Реэс – А. Страҳан 1816 Паге Минералогй Ирон-Иридиум
  26. ↑ Темплетон, Флеур (15 Жуне 2010). "1. Ирон – ан абундант ресоурcе - Ирон анд стеэл". Те Ара Энcйcлопедиа оф Неw Зеаланд. Арчивед фром тҳе оригинал он 5 Новембер 2012. ҳттпс://wеб.арчиве.орг/wеб/20121105165818/ҳттп://www.теара.говт.нз/эн/ирон-анд-стеэл/1. Қаралди: 4 Жануарй 2013. 
  27. ↑ Минералс Еарбоок – Ареа Репорц: Интернатионал Ревиэw: 2011, Волуме 3 бй Интериор Департмент, Геологиcал Сурвей – УСГС 2013 Паге 13-48
  28. ↑ Неw Зеаланд Жоурнал оф Сcиэнcе, Волуме 22бй Департмент оф Сcиэнcе анд Ресеарч 1979 Паге 8
  29. ↑ Тҳе Неw Зеаланд мининг ҳандбоок бй Неw Зеаланд. Минес Депт, П. Галвин – Жоҳн Маcкай 1906 Паге 494–495
  30. ↑ ДСИР: Макинг Сcиэнcе Wорк фор Неw Зеаланд : Тҳемес фром тҳе Ҳисторй оф тҳе Департмент оф Сcиэнтифиc анд Индустриал Ресеарч, 1926–1992 бй Росс Галбреатҳ – Виcториа Университй Пресс 1998 Паге 182
  31. ↑ ДСИР: Макинг Сcиэнcе Wорк фор Неw Зеаланд : Тҳемес фром тҳе Ҳисторй оф тҳе Департмент оф Сcиэнтифиc анд Индустриал Ресеарч, 1926–1992 бй Росс Галбреатҳ – Виcториа Университй Пресс 1998 Паге 170–200
  32. ↑ „Wҳат ис сеабед мининг?“. Киwис Агаинст Сеабед Мининг. 2013-йил 2-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 19-январ.
  33. ↑ Минералс Еарбоок – Ареа Репорц: Интернатионал Ревиэw: 2011, Волуме 3 бй Интериор Департмент, Геологиcал Сурвей – УСГС 2013 Паге 13-48
  34. ↑ „Фирст стеэл продуcед фром лоcал иронсанд“.
  35. ↑ Тҳе Неw Зеаланд мининг ҳандбоок бй Неw Зеаланд. Минес Депт, П. Галвин – Жоҳн Маcкай 1906 Паге 486–487
  36. ↑ Минералогй оф Неw-Ёрк бй Леwис Cалеб Беcк – Тҳурлоэ Wеэд Принтер 1842 Паге 22
  37. ↑ Доcуменц оф тҳе Ассемблй оф тҳе Стате оф Неw Ёрк, Волуме 4 бй Неw Ёрк (Стате). Легислатуре. Ассемблй – Э. Cосwелл Принтинг 1838 Паге 136
  38. ↑ „санд-ирон“. Охфорд Энглиш Диcтионарй Фирст Эдитион (Онлине версион) (1909). Қаралди: 2013-йил 16-декабр. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Temir_qum" dan olindi