Temuriylar kutubxonasining siri

"Temuriylar kutubxonasining siri"- tarixda eng qiziq, eng jumboqli va albatta kupgina mojarolarga sabab bo'lgan mavzulardan biri. Kutubxona odatda "Temur kutubxonasi", "Samarqandda yo'qolgan hazina" yoki "Temuriylar ilm g'ori" deb ham tilga olinadi. Bu tariflar ham to'g'ri lekin ko'proq Amir Temur kutubxonasi yoki boshqa manbalarda Mirzo Ulug'bek kutubxonasi deb tilga olinadi. Har ikkala tarif ham to'g'ri. Sababi kutubxonaga Soxibqiron Amir Temur asos solgan. U bu kutubxonaga dastavval Turonzamin allomalarining ko'p asrlik ijodiy merosini jamlagan. So'ng uzoq yillar davomida kutubxonani o'zi zabt etgan davlatlatdan olib kelingan yozna manbalarn bilan to'ldirib borgan. Aytishlaricha, ma’rifatparvar bobokaloni­miz qaysi davlatga bormasin oltinu zardan ko‘ra kitoblarni Samarqandga olib kelishni xush ko‘rgan. Taqdir taqozo­si bilan Hindiston, Iroq, Eron, Suriya, Assiriya, Vavilon, Armaniston, Turkiyaning yirik kutubxonalarida saqlanayotgan grek, lotin, arab, arman, fors va boshqa tillarda yaratilgan nodir kitoblar, bitiklar, qo‘lyozmalar mamlakat poytaxtiga keltirilgan va Ko‘k Saroyda – Amir Temur kutubxonasidan joy olgan. Masalan, rivoyatlarga ko‘ra, Turkiyaning Bruss shahri­dagi mashhur “Antik Pergam” kutubxonasidan antik davrning buyuk olimlari Apollon, Antigon Karistekiy, kichik Nenaf va boshqa mashhur olimlarning asarlari Samarqandga olib kelingan. Kitoblarning ko‘pchiligi o‘ta noyob va yagona nusxada bo‘lgan. Jumladan, kutub­xona fondida VI asrning birinchi choragida kufiy xati bilan ko‘chirilgan Qur’oni Karimning fanda “Usmoniy Qur’on” nomi bilan mashhur nusxasi saqlangan. Taassuflar bo‘lsinki, Amir Temurning mashhur kutubxonasidan bizgacha yetib kelgan oz sonli kitoblar orasida “Usmoniy Qur’on” ham bor. – Sohibqiron vafotidan keyin kutubxonani yanada boyitishda uning o‘g‘li Shohrux Mirzo va suyukli nabirasi Mirzo Ulug‘bek hazratlarining xizmatlari beqiyos bo‘lgan. Yonida Mavlono Ahmad, Qozizoda Rumiy, G‘iyosiddin Jamshid Koshiy, Shamsuddin Muhammad Havofiy, Mavlono Mu’iddin Koshoniy, Ali Qushchi singari Mavorounnahr va Xurosonning 100 ga yaqin nomdor olimlarini to‘plab, matematika, astronomiya, geografiya va boshqa yo‘nalishlarda katta ilmiy izlanishlar olib borgan Ulug‘bek bobosi asos solgan kutubxonani yangi va yangi adabiyotlar bilan boyitgan, ularni ko‘z qorachig‘idek asrab, kelajak avlodlarga yetkazishni o‘ylagan. Mirzo Ulug‘bekning 40 yillik hukmronligi davridagi mamlakatda hukm surgan tinchlik, osoyishtalik, xotirjamlik ilmu fan, san’at va madaniyatning rivojiga, ulkan bunyodkorlik ishlari taraqqiyotiga sabab bo‘lgan. Ammo bir kun kelib, ezgulik o‘rnini jaholat, ilmu ma’rifat o‘rnini xurofot egallashi, natijada kutubxonaning yo‘q bo‘lib ketishi to‘g‘risidagi xavotir Amir Temurni ham, Mirzo Ulug‘bekni ham umr bo‘yi qiynab kelgan. Negaki, tarixda bunday misollar ko‘p uchragan... Bir guruh johil din peshvolari ta’siriga tushgan shahzoda Abdulatifning toju taxt uchun o‘z otasiga qarshi bosh ko'tarishi Mirzo Ulug‘bekning o‘z jonidan ko‘ra bobosidan qolgan noyob kutubxona xususida jiddiyroq bosh qotirishga majbur qilgan. Abdulatif va uning bir guruh gumash­talari mabodo taxt tepasiga kelib qolsa, kutubxonaning kulini ko‘kka sovurishi, rasadxoni­yani yakson qilishi aniq edi. Shu tufayli Ulug‘bek hayotini xatarga qo‘yib bo‘lsa-da, to dorulomon kunlar kelgungacha kutubxonani ishonchli joyga yashirib qo‘yish­ga, shu yo‘l bilan bobosidan qolgan va o‘zining ham juda katta mehnati singgan nodir yodgorlikni avlodlarga yetkazishga qaror qiladi. Bu ishni o‘zining eng yaqin, eng iqtidori­li va ishonchli shogirdi, zamonasining buyuk matematik, astronom olimi Ali Qushchiga topshiradi...