Tender takliflarini kelishib olish
Tender takliflarini kelishib olish — xaridlar jarayonidagi firibgarlik sxemasi boʻlib, u kompaniyalarga raqobatga asoslanmagan takliflar berish imkonini yaratadi. Buni korrupsiyaga aralashgan mansabdor shaxslar, oʻzaro til biriktirgan firmalar yoki mansabdor shaxslar va firmalar birgalikda amalga oshirishi mumkin. Til biriktirishning bu shakli aksariyat mamlakatlarda noqonuniy hisoblanadi. U narxni belgilash va bozorni taqsimlashning bir koʻrinishi boʻlib, koʻpincha shartnomalar tender eʼlon qilish orqali tuziladigan holatlarda, masalan, davlat qurilish sohalarida qoʻllanadi. Tender takliflarini kelishib olishdan koʻzlangan asosiy maqsad „gʻolib“ tarafning shartnomani raqobatsiz narxlarda (yaʼni, sotuvchi boʻlsa, yuqoriroq narxda; xaridor boʻlsa, pastroq narxda) qoʻlga kiritishini taʼminlashdir. Boshqa ishtirokchilarning manfaatlari turli yoʻllar bilan, masalan, naqd pul toʻlash, ularni boshqa shartnomalarda „gʻolib“ deb belgilash yoki gʻolib chiqqan ishtirokchi shartnomasining bir qismini ularga subpudrat asosida berish orqali qoplanadi. Shu yoʻl bilan ular „oʻljani“ oʻzaro boʻlishib oladilar. Tender takliflarini kelishib olish deyarli har doim tender oʻtkazayotgan tashkilotga hamda pirovardida soliq toʻlovchi yoki isteʼmolchi sifatida barcha xarajatlarni oʻz zimmasiga oladigan jamiyatga iqtisodiy zarar yetkazadi.
Koʻrinishlari
Korrupsiya koʻrinishidagi harakatlar sifatida
- Shartnomani oʻzgartirishni suiisteʼmol qilish holati quyidagicha yuzaga keladi: pudratchi loyiha mansabdorlari bilan til biriktirib, eng past narx taklifi bilan yutib oladi va keyin shartnomaga oʻzgartirish kiritishni soʻraydi. Mansabdorlar bunga rozilik beradi, natijada avvalgisidan ancha yuqori narx taklifi oʻtmishdagi sana bilan tasdiqlanadi.
- Ishtirokchilarni chetlatish loyiha mansabdorlariga oʻzlariga maʼqul taklifni amalda tanlab olish imkonini beradi. Bunga erishishning bir nechta usullari mavjud, masalan:
- Asossiz malaka talablarini belgilash, maʼqul koʻrilmagan firmalarni chetlatish yoki soʻrovdan keyin yangi takliflarni qabul qilish muddatini qisqartirish orqali xuddi shunday natijaga erishish.
- Xaridlar eʼlonini faqat tanlangan ishtirokchilar yoki savdo maydonchalari orasida tarqatish va shu orqali tender haqidagi maʼlumotlar ochiqligini kamaytirish.
- Ishtirokchilarni chetlatish maqsadida shartnomalarni birlashtirib yuborish.
- Shuningdek, majburlash va qoʻrqitish usullaridan foydalanish yoki alohida takliflarni arzimas sabablar bilan shunchaki rad etish ham mumkin.
- Eng kam taklif miqdorini pasaytirish uchun xaridni qismlarga boʻlish. Bunda shartnomalar xaridning haqiqiy qiymatini kamaytirish va uni belgilangan chegaradan past darajada saqlash maqsadida boʻlib tashlanadi. Bu raqobatli savdolarni cheklaydi va taklif narxlari pasaygani sayin loyiha darajasidagi nazoratning susayishiga olib keladi, bu esa pora berishga imkon yaratadi.
- Taklif maʼlumotlarining oshkor etilishi. Bunda ishtirokchiga nooʻrin ustunlik berish uchun maʼlumot taqdim etiladi va bu loyiha rahbariyati hamda ishtirokchi oʻrtasida muayyan darajadagi aloqalar mavjudligini talab qiladi.
- Takliflarni manipulyatsiya qilish. Bu mansabdor shaxslar oʻzlari istagan ishtirokchini tanlashining yana bir usuli boʻlib, takliflar kelib tushganidan keyin amalga oshiriladi. Uning usullariga kerakli ishtirokchini samarali tanlab olish uchun taklif parametrlarini, baholash jarayonlarini oʻzgartirish yoki boshqa harakatlarni amalga oshirish kiradi.
- Soxtalashtirilgan texnik shartlar. Bu mansabdor shaxslarga talabnomalarni ayrim ishtirokchilarga moslashtirish yoki oʻzlari afzal koʻrgan ishtirokchini „asosli“ ravishda tanlash uchun noaniq mezonlar yaratish orqali koʻproq ishtirokchilarni chetlatish imkonini beradi.
- Nomutanosib narx taklif qilish loyiha rivojlanishining boshlangʻich bosqichlari uchun yuqori, keyingi bosqichlari uchun esa past narxlar belgilashni oʻz ichiga oladi. Bu taklif berayotgan firma uchun mablagʻlar oqimini samarali ravishda oshiradi. Bunday holat ishtirokchilar muayyan mahsulot birliklari sonini koʻpaytirib, ularni raqobatbardosh narxda sotib olishni koʻzlagan holda yuqori narxlar taklif qilganda yuzaga keladi va shu bilan bir vaqtda sunʼiy oshirilgan narxdan foyda koʻradi. Bundan tashqari, ishtirokchilar oʻz takliflarini raqobatbardoshroq koʻrsatib, boshqa firmalarni noqulay ahvolga solish uchun zarur boʻlmagan tovarlarga (til biriktirish yoki tajriba ortidan olingan maʼlumotlarga koʻra) past narxlar taklif qilishi mumkin. Bu, shuningdek, yangi firmalarning bozorga kirish xarajatlarini oshirishga ham xizmat qiladi.
- Asossiz ravishda yagona manbadan xarid qilish — bu raqobatbardoshlikka aloqador boʻlmagan mezonlar asosida tanlangan takliflardir. Buni ochiqdan-ochiq, yaʼni takliflarni qalbakilashtirish yoki narxlarni boʻlib yuborish orqali amalga oshirish mumkin.