Tentak Ivan
Тентак Иван (Тентак Иванушка) — рус, шунингдек, беларус ва украин[1][2] эртакларининг энг машҳур қаҳрамонларидан бири.
Рус эртакларидаги „бахти чопган одам“ нинг классик намуналаридан бири, подшоҳнинг учинчи ва ҳеч ким эътибор бермайдиган кенжа ўғли. У мағрур акаларидан фарқли ўлароқ, маслаҳатларга қулоқ тутади ва ўқиб-ўрганади, натижада катта бойликка эга бўлади ва маликага уйланади[3]. Эртак ақлий салоҳият учун одатий тушунчалардан келиб чиқмаган, кўпинча соғлом фикрга зид бўлган ечимларни излашга асосланган, аммо охир-оқибат муваффақиятга олиб келадиган махсус эртак стратегиясини ўзида мужассам этган. ИванТрикстернинг баъзи хусусиятларига эга. А. М. Панченко эртакдаги тентакнинг феъл-атвори девоналарга яқин эканлигига ишора қилган[4].
Тавсиф
Айрим версияларга кўра, „тентак“ қўшимчасига эга бўлган исм — ёмон кўзлардан асрайдиган тумор вазифасини ўтаган[5].
Одатда, унинг ижтимоий мавқеи паст бўлган — деҳқон ёки кампир билан чолнинг ўғли сифатида тасвирланган. Шунингдек, кўп ҳолларда оилада учинчи ўғил саналган. Эртакнинг бошида уйланмаган экани айтилган.
Сеҳрли воситалар ва „ақли“ туфайли тентак Иван барча синовлардан муваффақиятли ўтиб, энг юқори мавқега эришади: душманни мағлубиятга учратади, шоҳнинг қизига уйланади, бойлик ва шон-шарафга эга бўлади.
Тентак Иван — унинг иштирокидаги эртакда ака-укалар орасида гапирадиган ягона қаҳрамон; топишмоқлар айтади ва уларнинг жавобини топади, йилнинг асосий байрам муносабати билан ўтказиладиган маросим пайтида руҳонийлар урф-одатларга кўра нима қилсалар, тентак Иван ҳам шуни қилади. У кўпинча шоир ва мусиқачи бўлади; эртакларда унинг най ёки гусли чалиш, қўшиқ айтиш қобилияти алоҳида таъкидланади, у подани рақсга тушишга мажбур этади. Махсус нутқ ташувчиси, унда топишмоқлар, қочиримлар ва ҳазиллардан ташқари, оддий нутқнинг фонетик ёки семантик тамойиллари бузилган, ҳатто беъманиликка ўхшаш қисмлар қайд этилган; „бемаънилик“, „тутуриқсизлик“ — лингвистик парадоксларини солиштиринг, улар одатда омонимлар ва синонимлар, полисемия, сўзнинг бир нечта маъноси ва бошқа ўйинларга асосланган. П. (Шундай қилиб, тентак Иван илонни найза билан ўлдириб, буни ёвузлик билан уришган ёвузлик учрашуви деб таърифлайди, „ёвузлик ёвузликдан“ ўлганини айтади). Тентак Иван сюжетда аллақандай танқидий вазиятлар билан боғлиқ бўлиб, сюжет асосий иштирокчиси у бўлган байрам (душман устидан ғалаба ва никоҳ) билан якунланади.
Бошқа Европа халқларида ҳам худди шу каби эртаклар бор. Масалан, немис эртаги — „Тентак Ганс“ (Ҳанс Думм)[6], италян эртаги — „Пиэтро тентак“ (италянча: Пиэтро паззо)[7], испан тилидаги филиппинча „Хуан ахмоқ“ эртаги (испанча: Жуан Эступидо)[8]. Славян халқлари орасида, хусусан полякларда Тентак Иванга ўхшаш бўлган телба Ясё (полякча: Гłупи Жасио) ва чехлар орасида тентак Гонза (чехча: Hloupý Honza) қаҳрамонлари мавжуд.
Тентак Иван иштирокидаги эртаклар
- „Тентак Иван“
- „От, дастурхон ва шох“
- "Сивка-бурка "
- „Букри от“
- „Деҳқоннинг ўғли Иван ва мўжизавий Юдо“
Замонавий санъатда
- "Тентак Иванушка " — бастакор Сезар Кюининг болалар операси, 1913-йил
- Қандай қилиб тентак Иванушка мўжизанинг ортидан юрган
- Тентак Иван (филм)
- Букри от
- Гўзал Василиса
- Тентак Иван ҳақида (мултфилм)
Яна қаранг
Манбалар
- ↑ Иванушка-Дурачок (Wайбаcк Мачине сайтида 2013-10-14 санасида архивланган). Гуманитарний словар. — 2002
- ↑ „Сказка про Ивана-дурака Украинские народные сказки“. проридне.орг. 2020-йил 26-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 9-март.
- ↑ Будур 2005.
- ↑ Панченко А. М. Юродивиэ на Руси (Wайбаcк Мачине сайтида 2018-12-28 санасида архивланган) // Русская история и култура: Работи разних лет. — СПб.: Юна, 1999.
- ↑ Дурак — имя собственноэ // „Труд“
- ↑ Брüдер Гримм. Киндер- унд Ҳаусмäрчен. Нр.54
- ↑ Сéбиллот, Паул. Cонтес популаирес де ла Ҳауте-Бретагне. Парис, 1880. П.140-145.
- ↑ Хуан дурак / Пер. Р. Л. Рибкина // Сказки и мифи народов Филиппин. — М.: Наука, ГРВЛ, 1975. — С. 373-381.
Адабиётлар
- Ахмоқ Иванушка[сайт ишламайди] // Лингвистик луғат
- Ахмоқ Иванушка[сайт ишламайди] // Берков В. П., Мокиэнко В. М. ва бошқ. Рус тилининг қанотли сўзларининг катта луғати.
- Будур Н. В. Иван ахмоқ // Эртак энсиклопедияси / жами эд. Н. В. Будур. — М.: Олма-Пресс, 2005-йил. — С. 281. — ИСБН 5-224-04818-4.
- Новиков Н. В. Шарқий славян эртакининг тасвирлари. — Л., 1974-йил.
- Рус эртакларида Иван ахмоқ (Wайбаcк Мачине сайтида 2022-06-30 санасида архивланган) // Синявский А. Д. Иван ахмоқ: Рус халқ эътиқоди ҳақидаги иншо. — М..: Аграф, 2001, с. 37-48
- Иван дурак, Иванушка Дурачок // Мифологик луғат / Ч. эд. Э. М. Мелетинский. — М.: Совет Энциклопедияси, 1991-йил. — ИСБН 5-85270-068-1.
- Пропп В. Я.. Исторические корни волшебной сказки. Научная редакция, текстологический комментарий И. В. Пешкова. М.: Лабиринт, 2000. ИСБН 5-87604-008-8.
- Шевцов А. ЛЕКИН. (АММО. Р. Андреэв, Санич, Скоморох) Амалий маданий-тарихий психология мактаби „Ахмоқнинг турмуши“ назарияси ва дастлабки тайёргарлик