Термодинамик ҳарорат (инглизча: тҳермодйнамиc температуре) ёки мутлақ ҳарорат (инглизча: абсолуте температуре) — жисмлар (тизимлар) ўртасида ўз-ўзидан иссиқлик узатиш йўналишини тавсифловчи термодинамик тизим ҳолатининг ягона функцияси [1] [2] .

Термодинамик ҳарорат Т{\дисплайстйле Т} ҳарфи билан белгиланади , келвин билан ўлчанади ( К ҳарфи белгиланган) ва мутлақ термодинамик шкалада (Келвин шкаласи) ўлчанади. Абсолют термодинамик ҳарорат физикада ва термодинамика тенгламаларида асосий шкала (ўлчов) ҳисобланади.

Молекуляр кинетик назария, ўз навбатида, мутлақ ҳароратни термодинамик мувозанат ҳолатидаги идеал газ молекулаларининг ҳаракатининг ўртача кинетик энергияси билан боғлайди:

12мв¯2=32кТ,{\дисплайстйле \фраc{1}{2} м\бар{в}^2 = \фраc{3}{2}кТ,}

Бу ерда м{\дисплайстйле м} ─ молекуланинг массаси, в¯{\дисплайстйле \бар{в}} ─ молекулаларнинг ҳаракатининг ўртача квадрат тезлиги, Т{\дисплайстйле Т} ─ мутлақ ҳарорат, к{\дисплайстйле к} ─ Болцман д

Тарихи

Ҳароратни ўлчаш ишлари ривожланишида узоқ ва қийин йўлни босиб ўтди. Ҳароратни тўғридан-тўғри ўлчаш мумкин эмаслиги сабабли, уни ўлчаш учун функционал равишда ҳароратга боғлиқ бўлган термометрик жисмларнинг хусусиятлари ишлатилган. Шу асосда эмпирик деб номланган турли хил ҳарорат шкалалари ишлаб чиқилган ва уларнинг ёрдами билан ўлчанган ҳарорат эмпирик деб аталади. Эмпирик ўлчовларнинг муҳим камчиликлари уларнинг узлуксизлиги ва турли хил термометр жисмлари учун ҳарорат қийматлари ўртасида тафовут бор: мос ёзувлар нуқталари ўртасида ҳам, улардан ташқарида ҳам. Эмпирик шкалаларнинг узлуксизлиги табиатда мумкин бўлган ҳароратнинг барча диапазонида ўз хусусиятларини сақлаб қолишга қодир бўлган модданинг йўқлиги билан боғлиқ. 1848 -йилда Томсон (Лорд Келвин) ҳарорат шкаласини шундай танлашни таклиф қилдики, унинг чегараларида идеал иссиқлик двигателининг самарадорлиги бир хил бўлади. Кейинчалик, 1854 -йилда у термометрик жисмларнинг хусусиятларига боғлиқ бўлмаган термодинамик шкалани қуриш учун тескари Карно функциясидан фойдаланишни таклиф қилди. Бироқ, бу ғояни амалга ошириш имконсиз бўлиб чиқди. ХИХ асрнинг бошларида ҳароратни ўлчаш учун „мутлақ“ асбобни қидириб, улар яна Гай-Люссак ва Чарлз қонунларига асосланган идеал газ термометри ғоясига қайтишди. Газ термометри узоқ вақт давомида мутлақ ҳароратни такрорлашнинг ягона усули эди. Мутлақ ҳарорат шкаласини кўпайтиришнинг янги йўналишлари контакциз термометрияда Стефан-Болцманн тенгламасидан ва контактли термометрияда Гарри Нйқуист тенгламасидан фойдаланишга асосланган [3].

Термодинамик ҳарорат шкаласини қуриш учун физик асослар

1. Термодинамик ҳарорат шкаласи, асосан , Карно теоремаси асосида тузилиши мумкин, бу идеал иссиқлик двигателининг самарадорлиги ишчи суюқликнинг табиатига ва двигател конструкциясига боғлиқ эмас ва фақат иситгич ва совутгич ҳароратига боғлиқ.

η=Қ1−Қ2Қ1=Т1−Т2Т1,{\дисплайстйле \эта=\фраc{Қ_1-Қ_2} {Қ_1}=\фраc{Т_1-Т_2} {Т_1},}

Бу ерда Қ1{\дисплайстйле Қ_1} — иситгичдан ишчи жисмга (идеал газ) берилган иссиқлик миқдори; Қ2{\дисплайстйле Қ_2} — ишчи жисмдан совутгичга берилган иссиқлик миқдори; Т1,Т2{\дисплайстйле Т_1, Т_2} мос равишда иситгич ва совутгичнинг ҳароратлари.

Юқоридаги тенгламадан қуйидаги муносабат келиб чиқади :

Қ1Қ2=Т1Т2.{\дисплайстйле \фраc{ Қ_{1} }{ Қ_{2} } = \фраc{ Т_{1} }{ Т_{2} }.}

Бу муносабат мутлақ термодинамик ҳароратни қуриш учун ишлатилиши мумкин. Карно сиклининг изотермик жараёнларидан бири бўлса Қ3{\дисплайстйле Қ_3} сувнинг уч нуқтаси ҳароратида Т3=273,16К,{\дисплайстйле Т_3=273{,}16\,К,} да ўрнатилган. Ҳар қандай бошқа ҳарорат Т=273,16ҚҚ3{\дисплайстйле Т=273{,}16 \фраc{Қ}{ Қ_{3} }} формула билан аниқланади [3] . Шундай қилиб белгиланган ҳарорат шкаласи Келвин термодинамик шкаласи деб аталади. Афсуски, иссиқлик миқдорини ўлчашнинг аниқлиги юқори эмас, бу юқоридаги усулни амалга оширишга имкон бермайди.

2. Мутлақ ҳарорат шкаласини термометрик жисм сифатида идеал газ ёрдамида қуриш мумкин. Ҳақиқатан ҳам, бу муносабат Клапейрон тенгламасидан келиб чиқади

Т=пВР.{\дисплайстйле Т=\фраc{пВ}{Р}.}

Агар сиз хоссалари бўйича идеалга яқин бўлган, доимий ҳажмли герметик идишда жойлашган газнинг босимини ўлчасангиз, у ҳолда сиз идеал газ шкаласи деб аталадиган ҳарорат шкаласини ўрнатишингиз мумкин. Ушбу шкаланинг афзаллиги шундаки, В=cонст{\дисплайстйле В=cонст} да идеал газнинг босими ҳарорат билан чизиқли боғланган. Ҳатто жуда сийрак газлар ҳам ўз хусусиятларига кўра идеал газдан бир оз фарқ қилганлиги сабабли, идеал газ шкаласини амалга оширишда муайян қийинчиликлар бор.

3. Термодинамикага оид турли дарсликларда идеал газ шкаласида ўлчанган ҳарорат термодинамик ҳароратга тўғри келиши ҳақида далиллар келтирилган. Аммо шуни таъкидлаш керакки, термодинамик ва идеал газ шкалалари сон жиҳатдан мутлақо бир хил бўлишига қарамай, улар ўртасида сифат нуқтаи назаридан тубдан фарқ бор. Фақат термодинамик шкала термометрик модданинг хусусиятларидан мутлақо мустақилдир.

4. Юқорида айтиб ўтилганидек, термодинамик шкалани, шунингдек, идеал газ шкаласини аниқ такрорлаш жиддий қийинчиликлар билан боғлиқ. Биринчи ҳолда, идеал иссиқлик двигателининг изотермик жараёнларида етказиб бериладиган ва чиқариладиган иссиқлик миқдорини аниқлик билан ўлчаш керак. Бундай турдаги ўлчовлар аниқ эмас. Термодинамик (идеал-газ) ҳарорат шкаласини  10 К дан 1337 К гача оралиғида газ термометри билан ўлчаш мумкин. Юқори ҳароратларда резурвуар деворлари орқали ҳақиқий газнинг диффузияси сезиларли бўлади ва бир неча минг даража ҳароратда кўп атомли газлар атомларга парчаланади. Бундан ҳам юқори ҳароратларда ҳақиқий газлар ионланади ва плазмага айланади ва Клапейрон тенгламасига бўйсунмайди. Паст босимли гелий билан тўлдирилган газ термометри билан ўлчаш мумкин бўлган энг паст ҳарорат 1К га тенг. Газ термометрларининг имкониятларидан ташқари ҳароратни ўлчаш учун махсус ўлчаш усуллари қўлланади. Батафсил маълумот учун қаранг Термометрия .

Адабиётларлар

  • Белоконь Н. И.. Термодинамика. М.: Госэнергоиздат, 1954. 
  • Белоконь Н. И.. Основные принципы термодинамики. М.: Недра, 1968. 
  • Кириллин В. А.. Техническая термодинамика. М.: Энергоатомиздат, 1983. 
  • Вукалович М. П., Новиков И. И.. Техническая термодинамика. М.: Энергия, 1968. 
  • Сивухин Д. В.. Общий курс физики. Т. ИИ. Термодинамика и молекулярная физика. ИСБН 5-9221-0601-5. 
  • Базаров И. П.. Термодинамика. М.: Высшая школа, 1991. ИСБН 5-06-000626-3. 

Манбалар

  1. ↑ Белоконь Н. И. Основные принципы термодинамики 1968.
  2. ↑ Кириллин В. А. Техническая термодинамика 1983.
  3. ↑ 3,0 3,1 Різак В., Різак І., Рудавський Е. Кріогенна фізика і техніка 2006.

гелюсак_1122,2024