Terpenlar

Терпенлар — табиатда кенг тарқалган тўйинмаган углеводородлар, умумий формуласи (С5Н8)л яқ 2, 3, 4 ва бошқалар бўлиши мумкин. Барча терпенлар, одатда, изопреннинг полимеризацияланишидан ҳосил бўлган маҳсулотлар деб қаралади. Терпенлар молекуладаги изопрен бўғимларига қараб, қуйидаги қаторларга бўлинади: хусусий моно терпенлар (пқ2) (кўпинча терпенлар деганда фақат шу бирикмалар тушунилади); сесквитерпенлар (яқ3); дитерпенлар (йқ4) (дитерпенлар ҳосилаларига смола кислоталари мансуб); тритерпенлар (яқ6) (бунга стерин ва гормонлар киради); политерпенлар (п бир неча юздан ўнлаб минггача) (табиий каучук, гуттаперча киради).

Терпенларнинг ҳар бир қатори, ўз навбатида, қуйидаги гуруҳларга бўлинади: 1) алифатик ёки ациклик терпенлар — углерод атомлари очиқ занжирли бирикмалар. Бу гуруҳнинг хусусий терпенлари (С|0Н|6) 3 та қўш боғлидир (мирсен, оцимен); 2) карбоциклик терпенлар бу бирикмаларда бир ёки бир неча углерод атоми ҳалқаси бўлади. Ҳалқалар сонига қараб, терпенлар қуйидагиларга бўлинади: а) 1 та олти аъзоли ҳалқали моноциклик терпенлар бу гуруҳнинг хусусий терпенлари 2 та қўш боғлидир (лимонен, терпиненлар, терпинолен); б) 2 ҳалқали бициклик терпенлар бу гуруҳ терпенлари (СЙУН|6) 1 та қўш боғлидир (пиненлар, камфен); в) 3 та углерод атоми ҳалқаси бўлган трициклик терпенлар бу гуруҳ терпенлари (С10Н|6)да қўш боғлар бўлмайди; г) дитерпенлар, тритерпенлар ва политерпенларда 3 тадан ортиқ ҳалқа бўлиши мумкин. Терпенлар ҳосилалари функсионал гуруҳлари тавсифига қараб, спиртлар, алдегидлар, кетонлар, оксидлар, гидроксидлар, пероксидлар, кислоталар ва бошқаларга бўлинади.

Монотерпенлар зичлиги 1000 кг/м3 гача, қайнаш температураси 150—190°, сесквитерпенларники 230—300°, дитерпенларники 300°дан юқори. Терпенлар — хушбўй; сувда эримайди, органик эритмаларда яхши эрийди.

Терпенлар ва унинг ҳосилалари гуллар, мевалар, ўсимлик баргидан олинадиган эфир мойларининг таркибий қисмидир. Терпенлар ўсимликлардан буғлатиб, қуруқ ҳайдаб, экстраксиялаб олинади. Кимё, атирупа, фармацевтика, локбўёқ, қоғоз, совун саноатида кенг қўлланади.