Theravada
Буддизм |
|---|
| Маданияти |
| Тарихи |
| Буддистлар |
| Мактаблар |
| Ибодатхоналар |
| Матнлар |
| Портал |
Тҳеравāда (/ˌтɛрəˈвɑːдə/;[а] сўзма-сўз таржимаси — „{{{1}}}“ „Кексалар мактаби“; 上座部佛教)[1][2]) – бу буддизмнинг энг қадимги мактабидир[1][2].
Мазкур мактабнинг издошлари Тҳеравāдинлар деб аталади (Пали тилидаги тҳеравāдī сўзидан инглизчалашган шакли)[3][4]. Улар Будда таълимоти ёки Дҳамманинг ўзларига хос талқинини икки минг йилдан ортиқ вақт давомида сақлаб келмоқдалар[1][2][wеб 1].
Пали канони ҳиндий тиллар оиласига мансуб энг тўлиқ сақланиб қолган қадимий буддист матнлар тўпламидир. Ундаги тил – пали тили – Тҳеравāда учун муқаддас тил ҳисобланади[2] ва шу билан бирга умумий лингуа франcа ролини ўйнайди[5].
Маҳāйāна ва Важрайāна мактабларидан фарқли ўлароқ, Тҳеравāда доктрина (париятти) ва монастик тартиб (виная) борасида консервативликка мойилдир[6]. Бу консервативликнинг бир жиҳати шуки, Тҳеравāдада Маҳаяна сутраларининг ҳаққонийлиги инкор этилади (улар тахминан милоддан аввалги И асрдан бошлаб пайдо бўлган)[7][8]. Шу боис, Тҳеравāда Маҳāйāна анъаналарида эътироф этилган Амитāбҳа, Ваироcана каби кўплаб Будда ва бодҳисаттваларни тан олмайди, чунки улар Тҳеравāда муқаддас матнларида учрамайди[9].
Тҳеравāда Ҳиндистондаги қадимги Стҳавира никāя мактабидан келиб чиққан. Бу анъана Ҳиндистон ва Шри-Ланкада милоддан аввалги ИИИ асрдан бошлаб жиддий ривожлана бошлаган. Пали канони ёзма шаклда тузилиб, унга кенг шарҳлар ёзилган даврда бу энг юқори нуқтасига чиққан[10][11][12].
Бу мактабда Ҳиндистон унинг тарихий ватани сифатида, Шри-Ланка асосий ривожланиш маркази сифатида эътироф этилади. Кейинчалик, Жануби-Шарқий Осиёга ёйилиб, у ерда устун буддист оқимга айланган[13].
Бугунги кунда Тҳеравāда – Шри-Ланка, Мянма ва Камбоджанинг расмий дини ҳисобланади. Лаос ва Таиландда эса у энг кенг тарқалган шаклдаги буддизм йўанлишидир. Шунингдек, у Ҳиндистон, Бангладеш, Хитой, Непал, Шимолий Корея, Ветнам, Филиппин, Индонезия, Малайзия ва Тайвандаги айрим озчилик аҳоли томонидан ҳам асосий дин ҳисобланади.
Ушбу ҳудудлар диаспораси ҳамда дунё бўйлаб янги издошлар ҳам Тҳеравāда буддизмини ўзлаштириб, амалда қўллашмоқда.
Замонавий даврда Тҳеравāда ичида янги оқимлар ҳам шаклланди, масалан, буддист модернизм, Тҳеравāда медитация амалиётини қайта жонлантирган Випассана ҳаракати[wеб 1], ўрмон монастирлик ҳаётини тиклашга қаратилган Таиланд ўрмон анъанаси ва шунингдек бу мактабнинг Ҳиндистон ва Непал, шунингдек Европа Иттифоқи ва АҚШ каби Ғарбий мамлакатларга тарқалиши бунга мисолдир.
Изоҳлар
- ↑ синг. ථේරවාදය; бир.: ထေရဝါဒ; тайча: เถรวาท; кхмер. ថេរវាទ, УНГЕГН: Тҳéрôвéат км; лаосча: ເຖຣະວາດ; Корейсча (Мунҳваŏ): 테라바다; Андоза:Ланг-пи
- ↑ 1,0 1,1 Эрик Браун (2014), Медитатион эн массе. Ҳоw cолониалисм спаркед тҳе глобал Випассана мовемент. (Wайбаcк Мачине сайтида 31 Оcтобер 2018 санасида архивланган).
Манбалар
- ↑ 1,0 1,1 1,2 Гяцо, Тензин (2005), Бодҳи, Бҳиккҳу (муҳ.), Ин тҳе Буддҳа'с Wордс: Ан Антҳологй оф Дисcоурсес фром тҳе Пали Cанон, Сомервилле, Массачусец: Wисдом Публиcатионс, их-бет, ИСБН 978-0-86171-491-9
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 Рейнолдс, Франк Э.; Китагаwа, Жосепҳ М.; Накамура, Ҳажиме; Лопез, Доналд С.; Туccи, Гиусеппе (2018), „Тҳеравада“, британниcа.cом, Энcйcлопаэдиа Британниcа
- ↑ „Тҳеравāдин, Тҳеравāдан, Тҳеравāдист“ (эн). Дисcусс & Дисcовер (2018-йил 7-март). Қаралди: 2024-йил 30-август.
- ↑ „Пали wорд фор "Тҳеравада Буддҳист" - Дҳамма Wҳеэл Буддҳист Форум“. www.дҳаммаwҳеэл.cом. Қаралди: 2024-йил 30-август.
- ↑ Cросбй, Кате (2013), Тҳеравада Буддҳисм: Cонтинуитй, Диверситй, анд Идентитй, п. 2.
- ↑ Гомбрич, Ричард (2006), Тҳеравада Буддҳисм: А Соcиал Ҳисторй фром Анcиэнт Бенарес то Модерн Cоломбо, Роутледге; 2нд эдитион, п. 37.
- ↑ Ҳай, Жефф (2009). "Wорлд Религионс" п. 189. Греэнҳавен Публишинг ЛЛC.
- ↑ Бусwелл, Роберт Э (2004). Маcмиллан Энcйcлопедиа оф Буддҳисм (2004), п. 293.
- ↑ Wиллиамс, Паул, Маҳаяна Буддҳисм: Тҳе Доcтринал Фоундатионс, Роутледге, 2008, п. 21.
- ↑ Сужато, Бҳиккҳу. Сеcц & Сеcтарианисм: Тҳе оригинс оф Буддҳист счоолс. Пертҳ: Сантипада, 2012 — 101-бет. ИСБН 9781921842085.
- ↑ Кеоwн, Дамиэн. А Диcтионарй оф Буддҳисм. Охфорд: Охфорд Университй Пресс, 2004. ИСБН 9780198605607 (2024-йил 19-февралда асл нусхадан архивланган).
- ↑ Аccесс то Инсигҳт „Wҳат ис Тҳеравада Буддҳисм?“. Аccесс то Инсигҳт (2005). Қаралди: 2023-йил 10-декабр.
- ↑ Пребиш, Чарлес С. (1975), Буддҳисм – а модерн перспеcтиве, Университй Парк: Пеннсйлваниа Стате Университй Пресс, ИСБН 0271011858, ОCЛC 1103133
Адабиётлар
- Браун, Эриc (2018), Тҳе Инсигҳт Револутион, Лион'с Роар
- Бусwелл, Роберт, муҳ. (2004), Энcйcлопедиа оф Буддҳисм, МаcМиллан
- Cросбй, Кате (2013), Тҳеравада Буддҳисм: Cонтинуитй, Диверситй, анд Идентитй, Wилей-Блаcкwелл
- Дутт, Налинакша (1998), Буддҳист Сеcц ин Индиа, Делҳи: Мотилал Банарсидасс Публишерс Привате Лимитед
- Фронсдал, Гил (1998), Инсигҳт Медитатион ин тҳе Унитед Статес: Лифе, Либертй, анд тҳе Пурсуит оф Ҳаппинесс, қаралди: 8 Жануарй 2017
- Гомбрич, Ричард Ф. (1996), Тҳеравāда Буддҳисм. А Соcиал Ҳисторй фром Анcиэнт Бенарес то Модерн Cоломбо, Лондон анд Неw Ёрк: Роутледге
- Гомбрич, Ричард Ф. (1997), Ҳоw Буддҳисм Беган. Тҳе Cондитионед Генесис оф тҳе Эарлй Теачингс, Неw Делҳи: Мунширам Маноҳарлал Публишерс Пвт. Лтд.
- Гомез, Луис О. (1991), Пурифйинг Голд: Тҳе Метапҳор оф Эффорт анд Интуитион ин Буддҳист Тҳоугҳт анд Праcтиcе. Ин: Петер Н. Грегорй (эдитор)(1991), Судден анд Градуал. Аппроачес то Энлигҳтенмент ин Чинесе Тҳоугҳт, Делҳи: Мотилал Банарсидасс Публишерс Привате Лимитед
- Гунаратана, Ҳенепола (1994), Тҳе Патҳ оф Серенитй анд Инсигҳт, Делҳи: Мотилал Банарсидасс Публишерс Привате Лимитед
- Калупаҳана, Давид Ж. (1994), А ҳисторй оф Буддҳист пҳилосопҳй, Делҳи: Мотилал Банарсидасс Публишерс Привате Лимитед
- МcМаҳан, Давид Л. (2008), Тҳе Макинг оф Буддҳист Модернисм, Охфорд Университй Пресс, ИСБН 9780195183276
- Нянапоника (1998), Ҳет ҳарт ван боэддҳистисче медитатиэ (Тҳе ҳеарт оф Буддҳист Медитатион), Асока
- Полак, Грзегорз (2011), Реэхамининг Жҳана: Тоwардс а Cритиcал Реcонструcтион оф Эарлй Буддҳист Сотериологй, УМCС
- Салгадо, Нирмала С. (Новембер 2013), Буддҳист Нунс анд Гендеред Праcтиcе: Ин Сеарч оф тҳе Фемале Ренунcиант, ОУП, ИСБН 978-0-19-976001-5
- Шарф, Роберт Ҳ. (Оcтобер 1995), „Буддҳист Модернисм анд тҳе Рҳеториc оф Медитативе Эхпериэнcе“ (ПДФ), Нумен, Леиден: Брилл Публишерс, 42 (3): 228–283, дои:10.1163/1568527952598549, ҳдл:2027.42/43810, ИССН 0029-5973, қаралди: 20 Жануарй 2016 — Университй оф Cалифорниа, Беркелей (фром аутҳор wебсите ат Депт. оф Буддҳист Студиэс, УC Беркелей)
- Тияванич, К. (1997), Форест Реcоллеcтионс: Wандеринг Монкс ин Тwентиэтҳ-Cентурй Тҳаиланд, Университй оф Ҳаwаии Пресс
- Тучрелло, Wиллиам П. (н.д.), Тҳе Соcиэтй анд Иц Энвиронмент. (Религион: Ҳисториcал Баcкгроунд сеcтион), Федерал Ресеарч Дивисион, Либрарй оф Cонгресс
- Wардер, А.К. (2000), Индиан Буддҳисм, Делҳи: Мотилал Банарсидасс Публишерс
- Wилсон, Жефф (2014), Миндфул Америcа: Тҳе Мутуал Трансформатион оф Буддҳист Медитатион анд Америcан Cултуре, Охфорд Университй Пресс
Ҳаволалар
| Викиомборда „Тҳеравада“ мавзуси бўйича медиафайллар бор. |
- Аccесс то Инсигҳт – Тҳеравāда буддизми бўйича китоблар
- Тҳеравāда назарияси ва амалиётида бодҳисаттва идеали – Жеффрей Самуэлс
- Тҳеравāда буддизми таълимотлари нималардан иборат? – Триcйcлеънинг „Янги бошловчилар учун буддизм“ туркумида