Thomas Bayes

Тҳомас Баес - (талаффузи: Томас Баес 1702-йил, Лондон – 1761-йил 17 апрел, Роял Тунбридге Wеллс) – инглиз математики, пресвитериан вазири. Лондон Қироллик жамияти аъзоси (1742).

Тҳомас Баес

Туғилган	1702-йил Лондон, Англия
Вафот этган	17-апрел, 1761-йил Роял Тунбридге Wеллс
Миллати	Буюк Британия
Соҳа	Математика
Алма матер	Эдинбург университети
Мукофотлар	Роял Соcиэтй а'зоси

Ҳаёти ва ижоди

Тҳомас Баес 170-йил ёки 1702-йилда туғилган. Унинг туғилган санаси аниқ эмас. Айтишларича, у Лондон ёки Англиянинг Хертфордшир шаҳрида туғилган. У Лондондан Пресвитериан вазири Жошуа Баеснинг етти фарзандининг тўнғич ўғли эди. Унинг онаси Энн Карпентер эди.

Баес Мавериcкс номи билан танилган Англия черковининг қоидаларига бўйсунмаган таниқли протестант оиласидан чиққан. Улар Англиянинг Шеффилд шаҳрида яратилган. Шу сабабли, у хусусий репетиторлар билан таҳсил олган ва эҳтимоллар назариясига қўшган ҳиссаси билан машҳур бўлган франсуз математиги Абраҳам де Моивре билан сабоқ олгани ва унинг лойиҳаларига катта таъсир кўрсатганлиги айтилади.

Радикал диний эътиқоди туфайли у Оксфорд ёки Кембриж каби университетларга ўқишга кира олмади, шунинг учун Эдинбург университети каби Шотландия мактабларида таҳсил олди. У ерда у мантиқ ва илоҳиётни ўрганган. 1722-йилда у уйига қайтиб келди ва 1734-йилда Тунбридге Wеллсга кўчиб ўтишдан олдин черковда отасига ёрдам берди. У 1752-йилгача у ерда Сион тоғи черковининг ректори сифатида қолди.

Биринчи илмий нашри

1736-йилда унинг биринчи илмий нашрларидан бири (аноним равишда) нашр этилган бўлиб, „Флюксионлар ҳақидаги таълимотга кириш“ ва „Математикларнинг таҳлилчи муаллифининг эътирозларига қарши ҳимояси“.

Иш Исаак Нютоннинг дифференсиал ҳисобини ҳимоя қилишдан иборат бўлиб, епископ Берлининг Нютоннинг оқимлар назарияси ва чексиз қаторлар ҳақидаги ҳужумларига жавобан ўзининг 1730-йилдаги „Таҳлилчи“ асарида.

Баеснинг иши моҳиятан Нютоннинг алгебраик усулларини ҳимоя қилиш эди, улар ёрдамида у нисбатлар, тангенслар, эгриликлар, майдон ва узунликларнинг максимал ва минималларини аниқлай олади.

Айнан шу нашр Тҳомас Баесга математикага оид ҳеч қандай асар нашр қилмаганига қарамай, 1742-йилда Лондон Қироллик жамияти аъзоси бўлиш эшигини очди. Бироқ, унинг дастлаб аноним бўлган иши аниқланди. Бу унинг Қироллик жамиятига таклиф қилинишига олиб келди.

Ўлими ва мероси

Баеснинг ҳаётининг сўнгги-йилларида фаоллигини тасдиқловчи ҳеч қандай далил бўлмаса-да, маълумки, у ҳеч қачон математика бўйича ўқишни тўхтатмаган; акс ҳолда у эҳтимоллар назариясига анча чуқурроқ кириб борди. Бошқа томондан, Баес ҳеч қачон турмушга чиқмаган, шунинг учун у 1761-йилда Тунбридге Wеллсда ёлғиз вафот этган.

1763-йилда Ричард Прайсдан Тҳомас Баес асарларининг „адабий ижрочиси“ бўлишни сўрашди; сўнг „Имкониятлар таълимотидаги муаммони ечиш бўйича эссе“ номли асарини таҳрир қилди. Бундай иш эҳтимоллик назарияларининг муваффақиятли натижаларидан бири бўлган Баес теоремасини ўз ичига олади.

Баеснинг иши кейинчалик Лондон Қироллик жамияти томонидан эътиборга олинмаган ва у ўша давр математикларига унчалик таъсир кўрсатмаган.

Бироқ, Марқуис де Cондорcет, Жан Антуан Николас Карита Тҳомас Баеснинг асарларини қайта кашф этди. Кейинчалик франсуз математиги Пер Симон Лаплас 1812-йилда ўзининг „Эҳтимолликнинг аналитик назарияси“ асарида уларни ҳисобга олди. Бугунги кунда унинг мероси математиканинг турли соҳаларида давом этмоқда.

Математикага қўшган ҳиссаси

Баес теоремаси

Баеснинг тескари эҳтимоллик масаласини (кузатиб бўлмайдиган ўзгарувчининг эҳтимоллигининг эскирган атамаси) ечиши унинг теоремаси ёрдамида „Имкониятлар ҳақидаги таълимотдаги масалани ечиш ҳақида очерк“ асарида тақдим этилган. Бу асар Лондон Қироллик Жамияти томонидан 1763-йилда, вафотидан кейин ўқилган.

Теорема „Б“ ҳодисаси мавжудлигини билган ҳолда „А“ ҳодисасининг рўй бериш эҳтимолини ифодалайди; яъни, „Б“ берилган „А“ эҳтимоли ва „А“ берилган „Б“ эҳтимоли билан боғлиқ.

Мисол учун, сизнинг мушак оғриғи эҳтимоли, агар сизда грипп борлигини ҳисобга олсак, агар мушак оғриғи бўлса, грипп билан касалланиш эҳтимолини билиб олишингиз мумкин.

Ҳозирги вақтда эҳтимоллар назариясида Баес теоремасидан фойдаланилади; аммо, бугунги статистик маълумотлар фақат эмпирик асосланган эҳтимолликларга имкон беради ва бу теорема фақат суб’эктив эҳтимолларни таклиф қилади.

Шунга қарамай, теорема барча суб’эктив эҳтимолларни қандай ўзгартириш мумкинлигини тушунтиришга имкон беради. Бошқа томондан, бу бошқа ҳолатларга нисбатан қўлланиши мумкин: олдинги ёки кейинги эҳтимолликлар, саратон ташхиси ва бошқалар.

Баесизм

Олимларга анъанавий Баес статистикасини „тасодифий“ усуллар билан бирлаштиришга имкон берган компютер технологияларидаги ютуқлар туфайли „Баесиан“ атамаси 1950-йилдан бери қўлланила бошланди; теоремадан фойдаланиш фан ва бошқа соҳаларда кенг тарқалди.

Баес эҳтимоллиги – эҳтимоллик тушунчасининг талқини бўлиб, муайян фаразлар билан фикр юритишга имкон беради; яъни баёнотлар тўғри ёки нотўғри бўлиши мумкин ва натижа бутунлай ноаниқ бўлади.

Баеснинг эҳтимоллик ҳақидаги фалсафий қарашларини баҳолаш қийин, чунки унинг иншоларида шарҳлаш масалалари йўқ. Бироқ, Баес „эҳтимоллик“ ни суб’эктив тарзда белгилайди. Стивен Стиглернинг сўзларига кўра, Баес ўз натижаларини замонавий Баесчиларга қараганда анча чекланган тарзда режалаштирган.

Шунга қарамай, Баес назариялари бошқа замонавий назариялар ва уларга асосланган қоидаларни ишлаб чиқиш учун долзарб эди.

Баес хулосаси

Тҳомас Баес бошқа ҳодисаларни тушунтириш учун ўзининг машҳур теоремасини илгари сурди. Ҳозирги вақтда Баес хулосаси қарорлар назариясида, компютерни кўришда (рақамли маълумотларни олиш учун ҳақиқий тасвирларни тушуниш усули) ва бошқаларда қўлланади.

Баес хулосаси – ҳозирда мавжуд бўлган маълумотлар ҳақида аниқроқ башорат қилиш усули; Бошқача қилиб айтганда, агар сизда ҳаволалар этарли бўлмаса ва ҳақиқий натижаларга эришмоқчи бўлсангиз, бу қулай усул.

Масалан, эртаси куни қуёш яна чиқиши эҳтимоли анча юқори; аммо қуёш чиқмаслиги эҳтимоли паст.

Баесиан интерференсияси далилларни кузатишдан олдин гипотезага ишониш даражасини тасдиқлаш учун рақамли стимулятордан фойдаланади ва шу билан бирга, кузатишдан кейин гипотезага ишониш даражасини ҳисоблайди. Баес аралашуви суб’эктив эътиқодлар ёки эҳтимоллар даражасига асосланади.

Манбалар

1. Тҳомас Баес, публишерс оф Энcйcлопедиа Британниcа, (н.д.). Такен фром британниcа.cом
2. Тҳомас Баес. А реверенд, а тҳеорем анд мултипле апплиcатионс, Фернандо Cуартеро, (н.д.). Такен фром ҳабладеcиэнcиа.cом
3. Дивине Белеволенcе, Тҳомас Баес, (2015). Такен фром боокс.гоогле.cом
4. Тҳомас Баес, Wикипедиа ин Энглиш, (н.д.). Такен фром Wикипедиа.орг
5. Пҳилосопҳй оф сcиэнcе: Байисиан Cонфирматион, Пҳиллип Китчер, (н.д.). Такен фром британниcа.cом