Tibet buddizmi
Буддизм |
|---|
| Маданияти |
| Тарихи |
| Буддистлар |
| Мактаблар |
| Ибодатхоналар |
| Матнлар |
| Портал |
Тибет Буддизми — шунингдек ламаизм — Тибет ва Ҳимолайга яқин ҳудудлардагиларга мансуб Буддизмнинг бир ё'налиши. Тибет Буддизми Ҳинаяна, Маҳаяна, Ваджраяна, сутра, тантра ва дзогчен каби турли даражаларнинг назарияларига асосланган серқирра ва комплекс та'лимотдир.
Тибет Буддизми тарихи

Тибетга Буддизмнинг кириб келиши
Биринчи Буддизмни қабул қилган тибетликлар - кианглар эдилар. Бу ИВ асрнинг охирларида, улар шимолий Хитойни бошқараётган пайтларга то'г'ри келган ва Тибетга та'сир ко'рсатмаган.
Тибетга Буддизм (маҳаян ан'аналари) биринчи бо'либ ВИИ асрнинг биринчи ярмида Хотандан (Тарим дарёсининг жанубий қирг'оқлари, Туркистоннинг шарқи) кириб келган. Бу воқеа Сонцген Гампонинг (627—649) ҳукмдорлик даврида бо'либ о'тган. У непаллик ва хитойлик маликаларга уйланади. Икки малика ҳам о'злари билан Будданинг расмини ва астрологик, тиббий матнларни олиб келадилар. Қирол бу буддавий матнларни санскрит тилидан таржима қилдиради.
Саме ибодатҳонасида бо'либ о'тган машҳур мунозарада ВИИИ асрнинг охирларида, қирол Трисонг Децен Тибетда Хитой буддизми эмас, балки Ҳиндистон буддизми қабул қилиниши ҳақида қарор қабул қилган эди. Буддизм эса Самарқандгача борган эди. Қирол Трисонг Хитой пойтахти Чанянни босиб олиб қисқа вақт қо'лида ушлаб туради. Хитой буддизмидан юз о'гирилган бо'лса-да, ба'зи тибет буддизми мактабларида Чан ан'аналарининг та'сири бор. У мактабларда икки хил синдорлар ҳақида гапирилади: бири ҳамма нарсага бирданига эга бо'ладиганлар, иккинчиси бутун ё'лларни қадамба-қадам ошувчилар.
- Биринчи мактаб Чан талимоти бўлган - ёруг'ликка интилишни эслатади, аммо Тибетда бу умуман бошқача шархланади. Қирг'изистонда ВИ-Х-асрларга тегишли буддизм ибодатҳоналарининг вайроналари топилган. Улар уйг'ур ан'аналарига тегишлиги нома'лум. Иссиқ-ко'л раёнида жойлашган Или ва Чу дарёлари водийларида деворда юқорида ёзилган даврга мансуб қадимий буддавий ёзувлар топилган. Бу эса Тибет маданиятини шу ерларда ҳам бўлганлигидан далолат.
- Буддизмгача бўлган тибет маданияти - Боннинг энг гуллаган даври Шан-Шун ҳукмронлиги даврларига то'г'ри келади. Ҳукмронликнинг энг г'арбий раёни - Тазик. Тазик ҳозирги Тожикистон территориясида эканлиги нома'лум. Бу маданият О'рта Осиёда ёйилган шаманизм билан бир-бирига о'ҳшасада, уларни тенглаштириб бо'лмайди. Дарахтларга о'қилган байроқларни бог'лаш ва яна шунинг каби бир қанча ан'аналар Бон динига Шаманизмдан о'тган. Бон дини ҳозирги кунимизда ҳам мавжуд. У шунчалик Буддизм билан уйг'унлашиб кетганки, уни Буддизмнинг бир йўналиши деб ҳам аташимиз мумкин. Бу динда муқаддас сиймоларнинг исми ва терминология бошқача.
Буддизмни биринчи то'лқинларини Тибетга Падмасамбхавалар ёки Гуру Ринпоче олиб келган. Гуру Нингма ан'аналарига асос солган.
ИХ асрнинг о'рталарида буддизмга дават кучайган ва Нингма ан'анасига э'тиқод қилганлар буни яширин равшда давом эттирганлар. Ко'п матнлар г'орларга беркитилган ва бир қанча асрлар со'нгра топилган.
Х-асрларда Ҳиндистондан янги диндор о'қитувчилар келтирганлар ва Тибетга буддизмнинг янги то'лқини кириб келган. Бу давр «янги (таржималар)» номи билан машҳур. Уч асосий ан'аналар вужудга келади: Сакя, Кагю ва Кадам, ХИВ асрда Кадам ан'анаси Янги Кадамга (Гелуг)га о'згартирилган.
Тибет буддизм мактабларининг кенгайиши
Кагю ан'анаси икки асосий ё'налишларга бо'линади:
Дагпо Кагю - Тилопа, Наропа, Марпа, Миларапа, Гампопа ё'налишларидан келиб чиқган. У 12 асосий ё'налишларга бо'линади. Уларнинг энг каттаси - Карма Кагю. Шу 12 ё'налишдан энг асосийлари Друкпа кагю, Дрикунг Кагю ва Таглунг Кагю.Кагюнинг иккинчи асосий ё'налиши - Шангпа Кагюгаҳинд мураббияси Кхюнгпо Налжор асос солган.
Янги Кадам, ёки Гелуг ан'анасига Цонкапа асос солади. Тибет буддизмининг буюк фигураларидан бири Далай-лама ҳисобланади. Далай-лама И Цонкапанинг о'қувчии ҳисобланади. Унинг ИИИ-«тимсоли» Мо'г'улистонга борганида унга «Далай» (мо'г'ул тилида «океан») унвони берилади. Далай-лама ИВ Мо'г'улистонда туг'илади. Далай-лама В бутун Тибетни то'плайди ва нафақат диний лидер, балки сиёсий лидер ҳам бо'лади. Далай-лама Гелуг ан'аналарининг бошлиг'и дейиш ноо'рин. Далай-лама Буддизмнинг бутун ан'аналарининг боши. Панчен-лама И Далай-лама В нинг о'қитувчиларидан бири ҳисобланади. Далай-ламадан фарқли о'лароқ, Панчен-лама фақатгина диний ишлар билан шуг'улланади. Далай-лама ва Панчен-ламанинг ёшларига қараб, бири бирининг о'қитувчиси бо'лади.
Тибет буддизми мактабларини солиштириш
Тибет буддизмининг то'рт ан'аналарини солиштириб, уларнинг 85%и бир ҳил эканлиги ҳақида ҳулосага келинган. Уларнинг ҳаммаси Ҳиндистон та'лимотининг изидан борганлар. Уларнинг ҳаммасининг ичида энг мутлог'и Мадх'ямика эканлиги тан олинган. Уларнинг ҳаммаси диспутлар о'тказиш ан'аналарига ва масахидларнинг ан'аналарига риоя қиладилар. Уларнинг ҳаммаси сутра ва тантра ё'лларидан юрадилар. Уларнинг яна бир о'ҳшаш тарафи - руҳоний қасамёдлари. Лекин аҳамияциз фарқлар ҳам мавжуд. Руҳонийларнинг кийими то'қ-пушти рангда ва енгсиз. Буддизм матнлари санскритдан тибет тилига таржима қилинган. Улар Канджур ва Танджур йиг'маларида сақланади. Канджурда Будданинг со'злари, Танджурда эса ҳинд шарҳлари.
Тибет Буддизмининг ёйилиши
Буддизм Тибетдан Ҳималайнинг Ладакх, Лахул-Спити, Киннуар, Непалдаги Шерпа вилояти, Сикким ва Бутан каби бошқа раёнларига кириб борган. ВИ-асрда олдин турк, со'нгра уйг'ур ҳукмронлиги қо'л остида бўлган Мо'г'улистонга О'рта Осиёдан махаян та'лимотлари кириб келган ва шу тариқа буддизм ёйилган.
Эмиграцияда бўлган Тибет буддизми
Антихитой қо'зг'олонини бостиргач 1959-йил 17 март Далай-лама Ҳиндистонда бошпана топиш учун Лхаса (Тибет пойтахти)ни ташлаб кетишга тог'ри келди. О'ша кундан бери у Дхарамсалада (у ерда Қувг'индаги Тибет Ҳукумати жойлашган) яшайди.
Шамбала буддизм - тибет буддизмининг г'арбда та'лим берувчи биринчи ташкилотларидан бири.
1959-йили, о'з ватанида жуда машҳур буддизм о'қитувчиси, Кагю лидери Чогям Трунгпа Ринпоче Хитой босқинидан қочиб Тибетдан Ҳиндистонга Ҳималай орқали яёв қочиб, г'арбда тибет буддизми ҳақида та'лим беришни бошлайди.
1987-йил, унинг о'лимидан кейин, унинг о'г'ли Сакёнг Мипам Ринпоче Шамбала буддизмининг ан'аналарини давом эттирмоқда.[1][2][3][4]
Манбалар
- ↑ Wаллаcе, Б. Алан (Оcтобер 25, 1993). Тибетан Буддҳисм Фром тҳе Гроунд Уп: А Праcтиcал Аппроач фор Модерн Лифе. Wисдом Публиcатионс. ИСБН 0861710754, ИСБН 978-0861710751
- ↑ Cолеман, Граҳам, эд. (1993). А Ҳандбоок оф Тибетан Cултуре. Бостон: Шамбҳала Публиcатионс, Инc.. ИСБН 1-57062-002-4.
- ↑ Тҳе Ри-Ме Пҳилосопҳй оф Жамгон Конгтрул тҳе Греат: А Студй оф тҳе Буддҳист Линеагес оф Тибет бй Рингу Тулку, ИСБН 1-59030-286-9, Шамбҳала Публиcатионс
- ↑ Смитҳ, Э. Гене (2001). Амонг Тибетан Техц: Ҳисторй анд Литературе оф тҳе Ҳималаян Платеау. Бостон: Wисдом Публиcатионс. ИСБН 0-86171-179-3