Tibet tarixi

Г'арбий Тибет аҳолиси . ДА. Верешчагин

Тибет икки қадимий маданият маркази - Ҳиндистон ва Хитой ўртасида жойлашган, аммо Тибетнинг географик жойлашувига кўра давлатлардан деярли ажралиб туради. Тибетликлар Ўрта Осиё ёки Шарқий Осиёдан келиб чиққанлиги ҳақида ҳеч қандай далил йўқ, бироқ уларнинг тили Хитой ва Бирма тиллари Хитой-Тибет тилларига киритилганлигига асосланиб, уларнинг биргаликда келиб чиқиши ҳақида фараз қилиш мумкин. Барча тарихий далиллар Тибет маданияти қўшниларидан мустақил бўлган пайтдан бошланади.

Тарих

Баишиа г'оридаги Денисов одамининг жаг'и

Палеопротеомик ма'лумотларга кўра, Сяҳе округида (Гансу)  Баишия карст ғори жойлашган. У эса 160 минг йил олдин яшаган Денисов одамига яқин бўлган. Жиангжунфу 01 палеолит майдонида (Жиангжунфу 01 ёки ЖЖФ01) оддий тош асбобларни ўз ичига олган маданий қатламлардан олинган конларни оптик аниқлашдан олинган ма'лумотлар шуни кўрсатадики, бу жой музликлараро иссиқроқ шароитда тахминан 120-90 йиллар олдин БПда гоминидлар яшаган.

Тибет (Тингри) ҳудудидан топилган энг қадимий артефактларнинг ёши 50 минг йил ва улар тош болта, қирғичлар билан ифодаланади. Нвия Деву[эн] да ҳам 4,6 минг метр баландликдаги баланд тоғларнинг марказий қисмида одамлар 30-40 минг йил олдин яшаган. Нwия Деву Тоғли Олтойдаги Қора-Бом ва Мўғулистон шимолидаги Толбор-21 нинг эрта юқори палеолит (ЙЙП) жойларига бироз ўхшайди  . Шундан сўнг Тибетда одамлар пайдо бўлишининг икки даври кузатилди: 16 ва 8 минг йил аввалгиларидир.

Тибетда одамларнинг яшашининг кейинги далиллари милоддан аввалги 3000-2000 йилларга тўғри келади.

Неолит эрамиздан аввалги ВИ асрга тўғри келади ва кулолчилик, чорвачилик ва кетмончилик (Каруи - Чамду яқинида) билан ифодаланади. Чойгун маданияти бронза даврининг бошланишини белгилайди .

Чангтанг платосида тарихдан олдинги темир даври тепаликлари ва дафн этилган қал'алар топилган, бироқ уларнинг келиб чиқиши тўғрисида ҳалигача аниқ тушунтириш ма'лумот йўқ. Тибет матнларига кўра, Шангшунг мамлакати дастлаб бу ерда жойлашган бўлиб, ундан Бон дини бошланган.

Илк тарихий давр

6-аср охири — 7-аср бошларида Тибет қиролларининг Ярлунг сулоласи деб аталмиш қўшни қабилаларни аста-секин ўзига бўйсундирган ва Тубо қироллигини тузди. Ярлунглар сулоласи даври адабиётда кам ёритилган.

Тибет ҳукмдорлари ва Танг Хитой ўртасида сулолавий никоҳлар тузилди,шунингдек Хитой ва Тибет аҳолиси ўртасидаги норасмий алмашинувлар туфайли ички Хитойнинг Тибет билан сиёсий, иқтисодий ва маданий алоқалари янада ривожланди. 9-асрнинг иккинчи ярмида Тубо қироллиги таназзулга юз тутди. Тибет тарихида ундан олдинги давр гамбо даври, кейинги 300 йилда эса бўлиниш даври деб аталган. Бўлиниш даврида бир-бири билан адоватда бўлган маҳаллий қабила ҳукмдорлари ҳам кучга кирди. Хитойда бу вақт ҳам нотинч эди ("Беш сулола ва ўн шоҳлик" даври ва кейинги Сонг сулоласи), мамлакатда ҳокимият ўзгариб турди ва шу билан биргаликда чексиз урушлар ҳам бўлиб ўтди. 13-аср ўрталарида Тибет Мўғуллар империясига қарам бўлиб қолди. Хитой Мўғул империясидан ажралиб чиққандан сўн эса Хитой Минг империяси Тибетдан Тибет олий диний раҳбарлари ва минтақавий ма'муриятни тайинлаш тартибини ўрнатишни талаб қилди.

Тибетнинг афсонавий келиб чиқиши

Ба'зи Тибет тарихий ёзувларига э'тибор қилсак, Тибет халқининг бошланиши маймун шаклида бодхисаттва Авалокитешвара томонидан қўйилган бўлиб, у шафқациз фе'л-атворини бостириш учун тог ’жинига уйланган. Бу иттифоқнинг авлодлари биринчи тибетликлар ҳисобланади.

Тибетнинг биринчи қироли Няти-сенпо (Гня'-кҳри-бцан-по) осмондан тушган ёки Ҳиндистондан келган ва Худо сифатида ҳурматга сазовор бўлган. У ҳар доим арқон ёрдамида осмон билан алоқани сақлаб турди ва ўлмади, балки арқон бўйлаб осмонга қайтди деган мифлар мавжуд. Афсонавий қирол Дигум-сенпо (Дри-гум-брцан-по) куёви билан жанжал қўзғади, бу вақтда унинг самовий тўрлари синди ва у ўлди. Дигум-сенпо ва ундан кейинги барча қироллар оддий одамлар каби ўлиб, кремация қилинди.

Лҳатҳотори Нянсен ( Лҳа тҳо-тҳо-ти гнян-бцан ) ҳукмронлиги даврида цинта ма ни'и гзунгс ("Чинтамани-дҳарани") ва спанг бконг пҳяг ргя ма муқаддас матнлари осмондан тушди. Мовий хроника шуни кўрсатадики, бу муқаддас осмонни ҳурмат қиладиган Бонлар учун ихтиро қилинган бўлиши мумкин, лекин аслида ба'зи ма'лумотларга кўра, матнлар Буддҳаракшита (Лосемцо) ва таржимон Литесе томонидан олиб келинган дейилади.

Тибет империяси

Батафсилроқ Тибет тарихи 7-асрдан 11-асргача ма'лум бўлиб, империя жанубдаги Бенгалиядан (ва Ҳинд океанидан) шимол тарафда Мўғулистонга тарқалди. Кейинги даврда империя Бангладеш, Ассам, Бутан, Аракан томонидан босиб олинган ҳудудларни ҳам ўз ичига олган [ манба 1750 кун .

Тибетликлар Хитойга Ҳиндистондан ҳам кўра кўпроқ қаршилик кўрсатдилар.

Тарихдаги биринчи эслатма

Тарихда Тибет ҳақида биринчи эслатмани Клавдий Птолемейнинг "География" асаридан топиш мумкин. Юнонча транскрипсияда улар Бод деб аталади. Тибет ҳақида кейинги эслатма бу хитой матнларида Фа шíн сифатида учрайди.