Tilzit akti
Тилзит акти (литовча: Тилžėс актас, олмонча: Акт вон Тилсит ) — Тилзитда 1918-йил 30-ноябрда[1] Кичик Литва Миллий Кенгашининг 24 аъзоси томонидан имзоланган акт (литовча: Маžосиос Лиэтувос таутинė тарйба). Имзоловчилар Кичик Литва ва Катта Литвани ягона Литва давлатига бирлаштиришни талаб қилишди. Бу Пруссия литваликлари яшаган Шарқий Пруссиянинг шимолий ҳудудларини Германия империясидан ажратишни англатар эди.
Шарқий Пруссиянинг Неман дарёсининг шимолидаги қисми, Мемел шаҳри (Клайпеда)гача бўлган қисми, Версал шартномаси шартларига кўра Пруссиядан ажратилган ва Миллатлар Лигаси томонидан бошқарилади. Неман дарёсининг жанубида жойлашган Шарқий Пруссиянинг қолган қисми, шу жумладан, акт имзоланган Тилзит шаҳри Германияда қолди.
Актни литвапараст Пруссия Литваликлари раҳбарлари Вилгелм Сторост ва Вилгелм Гайгалат имзоламаган. Иккинчиси Пруссия Литва кенгашининг раиси этиб сайланди, аммо бу лавозимни қабул қилишдан бош тортди[2]. Унинг ўрнига бош котиб Эрдмонас Симонаитис тайинланди. Ҳужжат, нафақат, Кичик Литвада, балки Литва Республикасининг ҳамма жойида нашр этилган. Бу, бошқа фактлар қаторида, акт биринчи навбатда Кичик Литва Миллий Кенгашининг фикрини кенг тақдим этиш учун мўлжалланган тарғибот ҳужжати ролини ўйнаши кераклигини кўрсатди[3].
Натижада, Тилзит акти 1923-йилги Клайпеда қўзғолонига тайёргарлик кўришда муҳим тарғибот воситасига айланди, шундан сўнг Мемел вилояти (Клайпеда ўлкаси) ҳудуди Литвага қўшилди. 1939-йил март ойида Литва Клайпеда ўлкасини фашистлар Германиясига беришга мажбур бўлди. Тилзит қонунини имзолаганларнинг баъзилари кейинчалик фашистлар томонидан хиёнат учун таъқиб қилинди ва Эрдмонас Симонайтис фашистларнинг концлагерига юборилди.
Манбалар
- ↑ Šилас, Вйтаутас. Маžлиэтувиų апсиспрендимо актас (унд) // Мокслас ир Гйвенимас. — 1998. — Т. 11—12, № 491—492. Архивировано 27 сентябр 2006 года.
- ↑ Алекнавиčиус, Бернардас. Норс нуритинтас акмуо... (унд) // Моксло Лиэтува. — 2004. — Т. 2, № 292. Архивировано 17 июл 2011 года.
- ↑ Василижус Сафроновас Тилžėс акто мįслėс (Wайбаcк Мачине сайтида 2008-12-05 санасида архивланган)(„Култūрос бараи“ Нр.11)
Адабиётлар
- АА Глиоžаитис „Тилžėс акто реикšмė“ („Ворута“, 1998, 1999 Но 43-47)
- Алгис А. Регис, „Тилžėс актас“ („Лиэтувиų диэнос“, Но 1 (361), 1986)
- Петрас Cидзикас „Тилžėс актас — вилтиэс актас“ („Ворута“, Но 23 (521), 2002)
- Ромуалдас Озолас „Тилžėс актас: алтернатйвос ир императйваи“ („Донелаиčио žэмė“, № 1-2, 2004-йил)