Ziyosfera

Timsoh koʻli

Тимсоҳ кўли ёки Крокодил кўли (арабча: بُحَيْرة التِّمْسَاح‎‎) Нил делтасидаги Миср кўли. Ўрта ер денгизидан Сувайш қўлтиғига Аччиқ кўллар ҳудуди орқали чўзилган ёриқ бўйлаб ривожланган ҳавзада жойлашган[1]. 1800-йилда сув тошқини Тумилот водийсини тўлдирди, бунинг натижасида Тимсоҳ қирғоқлари тошиб кетди ва сув жанубга, тахминан тўққиз мил (14 км) узоқликдаги Аччиқ кўлларга оқиб кетди[2]. 1862-йилда кўл Қизил денгиз сувлари билан тўлди ва Сувайш каналининг бир қисмига айланди[3].

Тимсоҳ кўли
арабча: بُحَيْرة التِّمْسَاح‎‎
Markazdan oʻngda Timsoh koʻli tasvirlangan Nil deltasi xaritasi
Марказдан ўнгда Тимсоҳ кўли тасвирланган Нил делтаси харитаси
МамлакатMisr Миср
РегионИсмоилия муҳофазаси
Юзаси14 км²
Ҳажми0,08 км³

Географияси

Тимсоҳ кўли Қизил денгиз ва Ўрта ер денгизи ўртасидаги бўйинни қамраб олган чуқурликда жойлашган[4]. Пасайишнинг энг паст нуқталари саёз табиий кўлларни ҳосил қилади, улардан бири Тимсоҳдир[4]. Тимсоҳ кўлининг майдони 5,4 квадрат миляни эгаллайди[5]. Кўлнинг катта қисми ботқоқ ва чуқурлиги камдан-кам ҳолларда 3 футдан (1 метр) ошади[6].

Қадим замонларда Тимсоҳ кўли Қизил денгизнинг шимолий чеккаси бўлганлиги таъкидланган[7][8].

1863-йил 4-мартда Тимсоҳ кўлининг шимолий қирғоғида ноиб Исмоил пошо шарафига номланган Исмоилия шаҳри пайдо бўлди[9]. Кўлга бир нечта пляжлар, жумладан Мусулмон ёшлари, Файроуз, Мелаҳа, Баҳриун, Таавен ва бир нечта Сувайш канали маъмурияти пляжлари қарайди[5].

Каналлари

Фиръавнлар канали

Фир’авнлар каналининг тахминий жойлашуви
Асосий мақола: Фиръавнлар канали

Тимсаҳ кўли, эҳтимол, тахминан 4000 йил олдин Мисрнинг Ўрта қироллиги даврида канал қурилиши учун тўсиқ бўлган[10] ва Доро И томонидан кенгайтирилган[11].

Сувайш канали

Тимсоҳ кўлининг шимолий қирғоғида Исмоилиядаги Сувайш канали, 1860. Бу сегментнинг тугалланиши Манзала кўлидан Тимсоҳ кўлига сув олиб келди.

Тимсоҳ кўли яқинида Сувайш канали қурилиши 1861-йилда кўлнинг шимолий сегментида бошланган[12]. Дастлабки тайёргарликлар 10 000 ишчини жойлаштириш учун шийпонлар қуриш, буғ арра тегирмонлари, кўп миқдорда ғилдирак аравалари ва ёғоч тахталар олиб келишни ўз ичига олган[12]. 3000 ишчи 1861 ва 1862-йилларда Нил дарёсидан Тимсоҳ кўлига канал (Исмоилия канали) қазди ва бу ҳудудга тоза сув олиб келди[12][13]. Шунингдек, шу нуқтада канал бўйлаб ярим порт қуриш таклиф қилинган[14]. Манзала кўлини Тимсоҳ кўли билан боғлаган Сувайш каналининг Исмоилия қисми 1862-йил ноябрида қуриб битказилди[13]. Сегментнинг қурилиши мажбурий меҳнат билан якунланди, бу эса ишчи кучини 18 000 кишигача кенгайтирди[12][13]. Хандақнинг кенглиги 50 фут (15 м), чуқурлиги 4-6 фут бўлган ва Тимсоҳ кўлини Ўрта ер денгизи билан боғлаган[12]. 1862—1863-йилларда Тимсоҳ кўлининг жанубида иш бошланди, чунки кенгайиш шимолий сегментда давом этди[12]. 1862-йил мартидан бошлаб Исмоил пошо 1864-йилда бу амалиётни қонундан ташқарига чиқаргунига қадар канал қурилишида мажбурий меҳнатдан фойдаланилган[13]. Канал натижасида Манзала кўлидан сув Тимсоҳ кўлига оқиб тушди[13]. Кенгайиш шимолий сегментда 1867-йилгача ва жанубий сегментда 1876-йилгача давом этди[12].

Атроф-муҳити

Шўрланиши

Тимсоҳ кўли шўр кўл бўлиб, шўрлиги сезиларли даражада ўзгариб туради[6]. Инсоний муҳандислик лойиҳалари шўрланишга таъсир кўрсатди, натижада кўл биотаси ўзгаради[6]. Сувайш канали қурилишидан кейин 1871-йилдаёқ шўрланишнинг камайиши қайд этилган, кейинчалик Нил дарёсидан каналнинг кенгайиши ва бошқа қурилиш лойиҳалари кўлга чучук сув оқимини оширган[6]. Эл-Гамил чиқиши Тимсоҳ кўлининг шўр сувининг асосий манбаи бўлиб хизмат қилади[6]. Тимсоҳнинг асосий чучук сув манбаи 1966-йилда Асвон тўғони бу оқимларни тўхтатгунга қадар ҳар йили Нил сув тошқини бўлган, бироқ ер ости сувлари ҳам кўлнинг чучук сув таъминотининг катта қисмини ташкил қилади[6]. Тимсоҳ кўли шўрланишнинг қатламланиш ўзгаришини ва шўрланишнинг мавсумий сирт ўзгаришини бошдан кечиради ва сўнгги ўн йилликларда чучук сув таксонлари шўр таксонлардан ўзиб кетмоқда[6].

Ифлосланиши

2002-йилда маҳаллий аҳоли кўлдан истеъмол қиладиган балиқ ва қисқичбақасимонлар турларида полисиклик ароматик углеводородлар (ПАҲ) консентрациясини текшириш бўйича тадқиқот ўтказилди[15]. Намуналарга тилапия, қисқичбақалар, икки паллалилар, моллюскалар ва гастроподлар киради[15]. Натижалар шуни кўрсатдики, қисқичбақалар „бошқа турларга қараганда умумий ва кансероген ПАҲларнинг сезиларли даражада юқори консентрациясини ўз ичига олган, моллюскаларда эса ПАҲ сезиларли даражада паст бўлган“[15].

2003-йилда бир қатор гуруҳлар кўлни ифлосланишдан халос этишга ҳаракат қилишди[16]. Бу маҳаллий ҳамжамият учун муҳим воқеа бўлди, чунки кўл шаҳар ва балиқчилар учун иқтисодий аҳамиятга эга[16].

Манбалар

  1. ↑ Гмиркин, Русселл Э.. Бероссус анд Генесис, Манетҳо анд Эходус. Cонтинуум Интернатионал Публишинг Гроуп, 2006 — 231-бет. ИСБН 0-567-02592-6. 
  2. ↑ Ҳоффмеиэр, п.43
  3. ↑ Станлей, п.32
  4. ↑ 4,0 4,1 Жеррй Р. Рогерс, Гленн Оwен. Wатер Ресоурcес анд Энвиронментал Ҳисторй. АСCЕ Публиcатионс, 2004 — 124-бет. ИСБН 9780784475508. Қаралди: 2009-йил 10-апрел. 
  5. ↑ 5,0 5,1 „Исмаилиа“. Қаралди: 2009-йил 9-апрел.
  6. ↑ 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 6,5 6,6 Степҳан Голласч, Андреw Н. Cоҳен. Бридгинг Дивидес: Маритиме Cаналс ас Инвасион Cорридорс. Спрингер, 2006 — 229-бет. Қаралди: 2009-йил 10-апрел. 
  7. ↑ Тҳе Cолумбиа Энcйcлопедиа, Сихтҳ Эдитион, с.в. „Суэз Cанал“. Аccессед 14 Май 2008.
  8. ↑ Навилле, Éдоуард. „Мап оф тҳе Wади Тумилат“ (плате имаге), ин Тҳе Сторе-Cитй оф Питҳом анд тҳе Роуте оф тҳе Эходус (1885). Лондон: Трубнер анд Cомпанй.
  9. ↑ Ноурсе, п.54
  10. ↑ Шеа, Wиллиам Ҳ. „А Дате фор тҳе Реcентлй Дисcоверед Эастерн Cанал оф Эгйпт“ Буллетин оф тҳе Америcан Счоолс оф Ориэнтал Ресеарч, Но. 226 (Апр., 1977), пп. 31-38
  11. ↑ Паиcе, Патриcиа „Персианс“ ин Катҳрйн А. Бард анд Стевен Блаке Шуберт, эдс. Энcйcлопедиа оф тҳе Арчеологй оф Анcиэнт Эгйпт(Неw Ёрк: Роутледге, 1999),
  12. ↑ 12,0 12,1 12,2 12,3 12,4 12,5 12,6 Роял Статистиcал Соcиэтй (Греат Бритаин), Статистиcал Соcиэтй (Греат Бритаин).. Жоурнал оф тҳе Роял Статистиcал Соcиэтй. Роял Статистиcал Соcиэтй, 1887 — 503–509-бет. Қаралди: 2009-йил 10-апрел. 
  13. ↑ 13,0 13,1 13,2 13,3 13,4 W.О. Ҳендерсон. Тҳе Индустриал Револутион он тҳе Cонтинент: Германй, Франcе, Руссиа 1800-1914. W.О. Ҳендерсон, 2006 — 151-бет. ИСБН 9780415382021. Қаралди: 2009-йил 10-апрел. 
  14. ↑ Рогерс, Жеррй Р.; Броwн, Гленн Оwен; Гарбречт, Жüрген. Wатер Ресоурcес анд Энвиронментал Ҳисторй. АСCЕ Публиcатионс, 2004 — 124-бет. ИСБН 0-7844-0738-Х. 
  15. ↑ 15,0 15,1 15,2 „УС ЭПА“. 2009-йил 11-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2009-йил 9-апрел.
  16. ↑ 16,0 16,1 Ясмине Эл-Рашиди. „Макинг а cитй ливабле“. Ал-Аҳрам Неwс. Қаралди: 2009-йил 9-апрел.

Адабиётлар

Ҳаволалар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Timsoh_ko%CA%BBli" dan olindi