Tirannozavr
Тираннозавр (лотинча: Тйранносаурус — „золим калтакесак“, қадимги юнонча: τύραννος [ тйраннос ] — „золим“ ва σαῦρος [ саурос ] — „калтакесак, калтакесак“[1][2]) — йиртқич ҳайвонлар оиласи, шу жумладан, йиртқич ҳайвонлар туркуми. Ягона маълум тури — Тйранносаурус рех (лотинча: рех — „қирол“). У Шимолий Американинг ғарбий қисмида яшаган, у ўша пайтда Ларамидия ороли бўлган ва тиранозаврларнинг энг кенг тарқалгани эди. Тираннозавр қолдиқлари бўр даврининг Маастрихт даврига оид, тахминан 70,6-66,043 миллион йил олдин бўлган турли геологик тузилмаларда топилган. Мезозой эрасини тугатган катаклизмдан олдин мавжуд бўлган сўнгги динозаврлардан бири (бўр-палеоген йўқолиб кетиш ҳодисаси).
Ўз оиласининг бошқа аъзолари сингари, Тираннозавр қаттиқ думи билан мувозанатланган. Ушбу калтакесак икки оёқли йиртқич эди, катта бош суяги узун, оғир катта ва кучли орқа оёқ-қўллари билан солиштирганда, унинг олд панжалари жуда кичик, аммо катталиги бўйича ғайриоддий кучли ва иккита тирноқли бармоқлари бор эди. Бу унинг оиласининг энг катта тури, тероподларнинг энг йирик вакилларидан бири ва Ер тарихидаги энг йирик қуруқлик йиртқичларидан бири. Тираннозавр рекснинг энг катта намуналаридан бири Суэ ҳаёти давомида узунлиги 12,3-12,8 метрга етган, сон баландлиги 3,6 метр[3] ва массаси тахминан 8,4-9,5 тонна[4] эди.[5] Тираннозавр ўз экотизимидаги энг йирик йиртқич ҳайвон бўлиб, у ҳадрозаврлар, сератопсияликлар ва эҳтимол ҳатто сауроподларни[6] овлаган, аммо баъзи тадқиқотчилар у асосан ўлик ҳайвонлар билан озиқланган деб тахмин қилишади. Бундан ташқари, Тираннозаврнинг тўла ҳуқуқли овчи ва чўққи йиртқичлари эканлиги ҳақидаги мунозаралар палеонтология тарихидаги энг қизғин ва узоқ давом этган мунозаралардан бири эди. Энди кўпчилик мутахассислар тиранозавр оппортунистик йиртқич бўлганига ишонишади — у ўлакса гўштни ҳам овлаши, ҳам ейиши мумкин эди[7].
Ҳаммаси бўлиб 50 дан ортиқ тиранозавр скелетлари аниқланган, уларнинг баъзилари деярли тўлиқ сақланиб қолган. Материалларнинг кўплиги ушбу ҳайвон биологиясининг кўп жиҳатларини, жумладан, ҳаёт тарихини ва ҳатто биомеханикасини чуқур ўрганишга имкон берди. Озиқланишнинг хусусиятлари, физиологияси ва ҳаракат тезлиги илмий тортишувларнинг бир нечтаси. Ушбу турнинг таксономияси ҳам мунозара мавзусидир — масалан, баъзи экспертлар унга фақат битта турни (Т. рех) тегишли, баъзилари эса Мўғулистоннинг бўр конларидан маълум бўлган Тарбосаурусни ушбу турга киритишади. Шимолий Америка тиранозаврларининг баъзи авлодлари баъзан тиранозавр билан синонимланади. Тираннозавр Рекс „Юра даври парки“ филми муваффақиятидан сўнг машҳур маданиятда ваҳший йиртқич сифатида машҳур бўлди.
Тавсиф
Ўлчамлари

Тираннозавр рекс барча даврларнинг энг катта қуруқликдаги йиртқич ҳайвонларидан бири эди. Ҳолотипнинг узунлиги (АМНҲ 502) 10,6 м, сон баландлиги эса 3,4 м[8] деб баҳоланади. Нисбатан тўлиқ скелетларнинг энг каттаси, РСМ П2523.8, лақабли „Скотти“ (Сcоттй) 1991-йилда Канаданинг Саскачеван провинсиясида топилган. Алберта университети мутахассисларининг фикрига кўра, унинг турлари учун бу жуда массив намуна узунлиги 13 метрга етган ва оғирлиги тахминан 8,8 тоннани ташкил этган[9].
Сcоттй тасвирланган 2019-йил нашридан олдин, „Суэ“ лақабли ФМНҲ ПР2081 узунлиги 12,3 метрга ва сон баландлигида 4 метрга[10] эга бўлган энг катта намуна ҳисобланган. Ушбу намунанинг тана массасининг тахминлари йиллар давомида ўзгариб турарди: одатда 5,4 тоннадан 6,8 тоннагача[11], кичикроғи — 7,2 тоннадан ортиқ ёки 4,5 тоннадан кам[12], энг охирги ҳисоб-китоблар эса тахминан 9,5[13] ва 8,4[14] тоннани ташкил қилади.
2009-йилда палеонтолог Паcкард ва унинг ҳамкасблари филларда динозавр массасини ўлчаш усулини синаб кўришди ва олдинги ўлчаш усуллари жуда номукаммал эканлиги ва динозаврларнинг массаси кўпинча ортиқча баҳоланган деган хулосага келишди, мос равишда тиранозавр рехнинг массаси одатдагидан анча паст бўлиши мумкинлигига ишонган. Бироқ сўнгги ўлчовлар (ГДИ усулида ҳайвоннинг ҳажми бўғимлар тўпламини қуриш ва уларнинг ўртача майдонини тананинг узунлигига кўпайтириш йўли билан ҳисоблаб чиқилади) тиранозаврларнинг энг катта намуналарининг тана вазнига нисбатан ёндашувлар топилган деган хулосага келишга имкон берди[14] ёки ҳатто 9,5 тоннадан ошади. Бундан ҳам каттароқ тиранозаврларга тегишли бўлган парча-парча фотоалбомлар мавжуд. Грегорй С. Пол УCМП 118742 намунасининг узунлигини (81 см жағ суяги) тахминан 13,6 м, сон баландлигидаги баландлиги 4,4 м, массаси эса 12 тонна деб ҳисоблайди[8].
Тана тури


Тираннозаврнинг бўйни, бошқа тероподлар сингари, С шаклида эди, лекин қисқа ва мушакли эди, бу унга катта бошни ушлаб туришга имкон берди. Олд оёқларда фақат иккита тирноқли бармоқлар[15] ва кичик метакарпал суяк, учинчи бармоқнинг қолдиғи[16] эди. Орқа оёқ-қўллар, аксинча, барча тероподлар орасида энг узун (танага нисбатан) эди. Умуртқа поғонаси 10 та бўйин, 12 та торакал, бешта сакрал ва 40 га яқин дум умуртқаларидан ташкил топган. Қуйруқ оғир ва узун эди, чунки у массив бош ва ортиқча вазнли танани мувозанатлаштирувчи мувозанат вазифасини бажарган. Ҳайвоннинг ақл бовар қилмайдиган катталигини қоплаш учун скелетнинг кўплаб суяклари ичи бўш эди, бу уларнинг массасини камайтирди, аммо уларнинг кучига унчалик таъсир қилмади.
Бош суяги
Ҳозиргача топилган энг катта тўлиқ Тираннозавр рекс бош суягининг узунлиги бир ярим метрга тенг[17]. Бош суягидаги катта деразалар унинг массасини камайтиришга ёрдам берди ва барча йиртқич динозаврларда бўлгани каби мушаклар бириктирилиши учун зарур бўш жой яратди. Аммо бошқа жиҳатлари билан Тиранозавр рекснинг бош суяги тиранозавр бўлмаган йирик тероподларникидан жуда фарқ қилар эди. Унинг орқа томони жуда кенг эди, аммо тумшуғи тор эди, бунинг натижасида калтакесак жуда ривожланган бинокуляр кўриш қобилиятига эга эди. Бош суягининг суяклари оғир эди. Бурун ва бошқа баъзи суяклар бирлаштирилди, бу уларнинг орасидаги бўшлиққа бирор нарса тушишига тўсқинлик қилди. Улар пневматизация қилинган (ҳаво кўтарувчи, яъни бош суягида бошқа қуш бўлмаган динозаврлар каби паранасал синуслар бор эди). Бу, эҳтимол, суякларни янада мослашувчан ва енгилроқ қилди. Бош суягининг мустаҳкамланишига ҳисса қўшган ушбу ва бошқа баъзи хусусиятлар тиранозаврларнинг тишлаш кучини ошириш тенденсиясига тегишли бўлиб, бу судралиб юрувчиларда барча тиранозавр бўлмаган тероподларга қараганда катта афзалликларга эга. Юқори жағнинг учи У шаклида бўлган (кўпчилик тиранозаврлар бўлмаган йиртқич ҳайвонлар В шаклида бўлган); бу шакл бир тишлашда тиранозавр қурбоннинг танасидан йиртиб ташлаши мумкин бўлган тўқималар ва суяклар миқдорини оширишга имкон берди, шунингдек, калтакесакнинг олд тишлари томонидан босимни оширди[8].

Тираннозавр рекс аниқ аниқланган ҳетеродонтизмга эга — шакли ва функсияси жиҳатидан фарқ қиладиган бир неча турдаги тишларнинг мавжудлиги. Юқори жағнинг олд томонида жойлашган тишлар бир-бирига яқин жойлашган бўлиб, кўндаланг кесими Д шаклидаги, кескисимон пичоқ, мустаҳкамловчи тизмалар ва ички эгри чизиқли. Бу хусусиятлар тираннозавр қурбонни тишлаш ва судраб боришда тиш синиш хавфини камайтиради. Бошқа тишлар кучлироқ ва массивроқ, шакли ханжарга қараганда бананга ўхшайди, улар бир-биридан кенгроқ ва мустаҳкамловчи тизмаларга эга. Юқори жағнинг тишлари пастки жағнинг тишларидан каттароқдир (унинг орқа қисмида жойлашганлар бундан мустасно). Ҳозиргача топилган тишларнинг энг каттаси илдизи билан бирга 30 сантиметр баландликка етди. Бу топилган энг катта йиртқич калтакесак тиши[10].
Миссури университети палеонтологлари қазилма қолдиқлари таҳлили асосида компютер симуляциясини амалга оширдилар, бу эса Тиранозавр рекснинг бош суяги эластик эмас, балки замонавий тимсоҳлар ва сиртлонларнинг бош суяги каби қаттиқ эканлигини кўрсатди. Миссури университети тадқиқотчилари фотоалбомларда компютер томографияси (КТ) тасвирлаш усулларидан фойдаланган ҳолда, Тйранносавр рех мандибуласининг ўртасида жойлашган пастки жағ бўғими ҳаракациз эканлигини аниқладилар. Мандибуляр бўғимнинг ички қисми бўйлаб ҳаракатланадиган преартикуляр суяк интрамандибуляр бўғимдаги эгилувчанликка қарши туриш учун стрессни ютиш вазифасини бажаради.
Тишлаш кучи

2003-йилда Тампа университети Маисон Б. Меерс замонавий ҳайвонларда тишлаш кучининг тана вазнига нисбатан регрессияси ёрдамида Тираннозавр тишлаш кучини баҳолашга ҳаракат қилди. Меерс ўз ҳисоб-китобларида тошбақалар, калтакесаклар, аллигаторлар ва йиртқич сутемизувчиларнинг тишлаш кучини ўлчаш асосида регрессия тузди ва оғирлиги 5371 кг бўлган Тираннозавр рекснинг тишлаш кучини тахминан 183 килоневтон (тишлаш нисбати асосида) деб ҳисоблади. 2005-йилда Ф. Терриэн бошчилигидаги тадқиқотчилар гуруҳи баъзи тероподларнинг, шу жумладан, Тиранозавр Рекснинг тишлаш кучини уларнинг пастки жағларининг биомеханик профилини қуриш ва кейин уни замонавий Миссиссипия аллигаторининг пастки жағи профили билан солиштириш орқали ҳисоблаб чиқди. Уларнинг фикрига кўра, 120,39 см узунликдаги мандибулага эга бўлган (етти хил намунадан йиғилган) Тираннозавр Рекснинг тишлаш кучи Миссисипи аллигаторининг тишлаш кучи 50,08 см жағи 15,915 марта тенг бўлади. Муаллифларнинг фикрича, 50,08 см жағига эга бўлган аллигаторнинг кутилган тишлаш кучи 18912 Н ни ташкил қилади, бу тиранозавр рекснинг 300,984 Н лик тишлаш кучига тўғри келади. Таққослаш учун, 112,58 см жағига эга зуҳомимнинг тишлаш кучи тахмин қилинган. 25 096 Н да, гиганотосаурус 178,19 см пастки жағи билан — 101425 Н, Дасплетосаурус 95,59 см пастки жағи билан — 136564 Н ва Аллосаурус 68,45 см пастки жағи билан — 25096 Н. Бу умуртқали ҳайвонлар учун олинган энг юқори мутлақ тишлаш кучи қийматлари эди. 2019-йилда маълум бўлган энг катта тиранозавр тишлаш кучи 64 кН деб баҳоланди, бу тахминан 7,1 тоннага тўғри келади — тимсоҳнинг тишлаш кучидан 4 баравар кучли (катта шерда ўртача 13 кН тишлаш кучи.
Систематика
Тираннозавр — Тираннозавроид супер оиласининг, Тиранносаврид оиласининг ва Тираннозавр субоиласининг тури. Айрим таксономистлар бу жинсни бевосита тиранозаврлар оиласига киритадилар. Оиланинг бошқа вакилларига Шимолий Америкадан Дасплетосавр ва Мўғулистондан Тарбосавр[18] киради, бу иккала авлод ҳам баъзан Тиранозавр[8] билан синоним ҳисобланади. Илгари тиранозаврлар Спиносауроидеа (мегалосаурид) ва cарносаурс каби олдинги йирик йиртқич ҳайвонларнинг авлодлари эканлиги қабул қилинган, аммо яқинда улар кичикроқ коэлурозаврларнинг авлодлари сифатида тан олинган .
1955-йилда совет палеонтологи Евгений Малеэв Мўғулистоннинг сўнгги бўр даврида янги турни топди ва унга Тиранносавр батаар деб ном берди. 1965-йилга келиб у Тарбосаурус батаар номини олди. Ном ўзгартирилганига қарамай, кўплаб филогенетик тадқиқотлар шуни кўрсатдики, у Тираннозаврнинг[18] қардош таксони бўлган ва у кўпинча бу жинсга[19] киритилган. Яқинда Тарбосаурус бош суягининг тавсифи ва уни Тиранозавр бош суяги билан таққослаш шуни кўрсатдики, биринчисида тишлаш пайтида бош суягидаги механик кучланишнинг тақсимланиши бутунлай бошқача бўлган — кўпроқ осиёлик бошқа теропод Алиорамусда бўлгани каби бўлган. Яқинда ўтказилган кладистик тадқиқот шуни кўрсатдики, Тиранозавр эмас, балки Алиорамус Тарбозаврнинг таксони бўлиши мумкин ва агар бу фараз тўғри бўлса, унда Тарбосавр ва Тиранносавр бундай муносабатда эмас ва уларни турли авлодларда кўриб чиқиш керак.
Бруссаттй ва Карр тадқиқотларига асосланган кладограмма 2016-йил.
| Тйранносауридаэ |
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
2022-йилда Эволутионарй Биологй журналида Грегорй Пола бошчилигидаги бир гуруҳ тадқиқотчилар томонидан чоп этилган илмий мақолада Тйранносаурус рехни учта турга бўлиш таклиф қилинган: Т. рех, Т. регина ва Т. император. Тиранозаврларнинг учта гуруҳи бошқа йирик йиртқич динозаврларнинг суякларидан кучлироқ фарқланади[20]. Ўша йилнинг охирида Тҳомас Карр ва ҳаммуаллифлар Пол ва ҳамкасблари томонидан тақдим этилган далилларни кўриб чиқдилар ва янги турларни ажратиш учун етарли эмас деб ҳисоблашди[21].
Палеобиология
Онтогенез

Вояга етмаган тиранозаврларнинг бир нечта намуналарини ўрганиш онтогенетик ўзгаришларни тасвирлаш, умр кўриш ва ўсиш суръатларини баҳолаш имконини берди. Ҳозиргача топилган энг кичик намуна (ЛАCМ 28471, "иорданиялик теропод) атиги 30 килограмм вазнга эга бўлса, энг каттаси (ФМНҲ ПР2081, „Суэ“ лақабли) тадқиқот вақтида 5400 килограммдан ортиқ бўлган. Тираннозавр рекс суякларининг гистологик таҳлили шуни кўрсатдики, ўлим вақтида „Иордания тероподи“ икки ёшда, „Суэ“ эса 28 ёшда эди, эҳтимол бу ёш ушбу тур учун мумкин бўлган максимал даражага яқин эди[11].

Топилган тиранозавр рекс скелетларининг ярмидан кўпи жинсий етукликка эришгандан сўнг олти йил ичида вафот этган намуналардан иборат бўлиб, бугунги кунда бошқа тиранозаврлар ва баъзи йирик, узоқ умр кўрувчи сутемизувчилар ва қушлар учун ҳам шундайдир. Бу турлар чақалоқлар ўлимининг юқорилиги билан ажралиб туради, аммо ўсмирлар орасида ўлим нисбатан паст. Етук турлар орасида ўлим даражаси яна ошади, бу кўпайиш пайтида стресс билан боғлиқ. Бир тадқиқот шуни кўрсатдики, балоғатга етмаган болаларнинг камдан-кам топилиши уларнинг ўлимининг пастлиги билан боғлиқ.
Кўпгина икки оёқли динозаврлар сингари, тиранозаврлар ҳам қадимдан „тирик трипод“ сифатида тасвирланган, танаси вертикал ҳолатдан 45 градус ёки ундан камроқ оғишган ва думи кенгуруга ўхшайди. Бу фикрни 1865-йилда ҳадрозаврни реконструксия қилишни амалга оширган Жозеф Лейди бошлаган[22].
Олд оёқлар

Тираннозавр Рекс кашф этилганда, унинг олдинги оёқ-қўлларининг ягона маълум қисми ҳумерус эди. Музейнинг 1915-йилда оммага намойиш этилган биринчи скелетида Тиранозавр рекснинг ҳали очилмаган оёқ-қўллари ўрнига Осборн аллозаврникига ўхшаш узунроқ, уч бармоқли панжаларини алмаштирди. Тираннозавр рекснинг олд оёқлари тананинг умумий ҳажмига нисбатан жуда кичик, уларнинг узунлиги атиги бир метрга етади, баъзи олимлар ҳатто уларни эскирган органлар деб билишади. Аммо уларнинг суякларида мушакларнинг бириктирилиши учун катта жойлар мавжуд бўлиб, бу сезиларли кучдан далолат беради. Уларнинг бошқа вазифаси, йиртқич уни улкан жағлари билан ўлдирган пайтда, қочишга уринаётган ўлжани ушлаб туриш бўлиши мумкин. Баъзи биомеханик хусусиятлар бунинг фойдасига гапиради.
Тираннозавр Рекснинг олд оёқлари суяклари жуда қалин сирт (ғовак бўлмаган) қатлам билан ажралиб туради, бу уларнинг оғир юкларга бардош бериш қобилиятини кўрсатади. Вояга етган Тираннозавр рекснинг биcепс брачии ўзи 200 килограмм юкни кўтаришга қодир эди[23][24]. Бошқа мушаклар, масалан, брачиалис, тирсак эгилишини янада кучлироқ қилиш учун биcепс билан параллел равишда ишлади. Тиранозавр рекснинг бисеплари одамникидан уч ярим баравар кучли эди. Тираннозавр рекснинг билак ҳаракати чекланган, елка ва тирсак бўғимлари фақат мос равишда 40 ва 45 даража ҳаракатлана олган[23].

2007-йил апрел ойида Сcиэнcе журналида эълон қилинган тадқиқотда Асара ва унинг ҳамкасблари тиранозавр рекснинг тайёрланган суягида топилган коллаген товуқ коллагенига энг яқин ва қурбақа ва тритонникидан узоқроқ деган хулосага келишди[25].
Тери ва патлар

Кўпгина олимлар, Т. рекснинг патлари (ҳеч бўлмаганда тананинг маълум қисмларида) бўлганига ишонишади, аммо бунинг тўғридан-тўғри далиллари йўқ. Бу тахмин баъзи кичикроқ турларда патлар мавжудлигига асосланади.

Терморегуляция
Тираннозавр, бошқа динозаврлар сингари, узоқ вақт давомида совуқ қонли деб ҳисобланган. Совуқ қонли динозавр гипотезаси 1960-йилларнинг охирида палеонтологлар Роберт Баккер ва Жоҳн Остром томонидан сўроқ қилинган. Уларнинг таъкидлашича, тиранозавр иссиқ қонли ва жуда фаол ҳаёт тарзи билан шуғулланган[12]. Бу фаразни сутемизувчилар ва қушлар билан солиштириш мумкин бўлган, бошқа умуртқали ҳайвонлардан фарқли ўлароқ, бу панголинларнинг ўсиши ҳатто вояга етмаган ёшда ҳам тўхтаганлигини кўрсатади.
Тираннозавр рехнинг максимал тезлиги ҳақида кўплаб гипотезалар мавжуд, асосан тахминан 39,6 км/соат (11 м/с), энг паст тахмин 18 км/соат (5 м/с) дан, энг юқори тезлиги эса 72 км/соат (20 м/с). Тадқиқотчилар турли технологияларга таяниши керак, чунки юриш пайтида катта тероподлар қолдирган кўплаб излар топилган, аммо югуриш пайтида улардан биттаси ҳам қолмаган. Бу уларнинг ишлашга қодир эмаслигини англатиши мумкин.
Гаиа журналида чоп этилган тадқиқотда, Грегори С. Паулнинг таъкидлашича, Тираннозавр рекс одамлар ёки филларга қараганда югуриш учун анча яхши мослашган, чунки унинг катта ёнбош суяги ва катта тибиал тепаси бор эди, уларда мос равишда катта мушаклар бириктирилган. Пол, шунингдек, 1989-йилда палеонтолог Александр томонидан олинган суяк кучидан тезликни ҳисоблаш формуласи фақат қисман тўғри эканлигини таъкидлади. Унинг фикрига кўра, формулада суякларнинг узунлигига жуда катта аҳамият берилган ва бу формулага кўра сезиларли узунликдаги суяклар ғайритабиий заиф бўлиб чиқди. У, шунингдек, бошқа ҳайвонлар билан жангларда жароҳат олиш хавфи югуриш пайтида йиқилиш хавфи билан солиштириш мумкинлигини таъкидлади[26].
Озиқланиш хусусиятлари
Тиранозаврнинг фаол йиртқич ёки овчи эканлиги ҳақидаги мунозаралар унинг ҳаракатининг хусусиятлари ҳақидаги баҳс билан бир вақтда бошланган. 1917-йилда Ламбе тиранозаврнинг яқин қариндоши бўлган Горгосаурус скелетини тасвирлаб берди ва Горгосаурус ва шунинг учун Тиранносавр Рех фақат қолдиқни йиғувчилар эди, деган хулосага келди. Бироқ, бугунги кунда бу далил жиддий қабул қилинмайди, чунки тероподлар эскирган тишлар ўрнига тезда янги тишларни ўстириши маълум. Тираннозавр рекс кашф этилганидан бери олимларга унинг йиртқич эканлиги ва кўпгина замонавий йирик йиртқич ҳайвонлар сингари, ўлик гўштни ейиши ёки иложи бўлса, бошқа йиртқичлардан ўлжа олиши мумкинлиги аниқ бўлди[27].
- Тиранносавр рехнинг олд оёқлари бошқа йиртқичларникига нисбатан жуда кичик. Ҳорнернинг сўзларига кўра, улар қурбонни қўлга олишга мутлақо қодир эмас эди[28].
- Тираннозавр рекс зўр тулпорга ўхшаш ҳид билиш қобилиятига эга эди, бу унга ўлик ҳайвонларнинг жасадларини узоқ масофаларда аниқлашга имкон берди.
- Тиранозавр рекснинг тишлари суякларни майдалаши мумкин эди, шунинг учун калтакесак ўлик ҳайвонларнинг қолдиқларидан максимал даражада озиқ-овқат олиши мумкин эди.
Манбалар
- ↑ Доуглас Ҳарпер. „Тйранносаурус (н.)“ (эн). Онлине Этймологй Диcтионарй. этймонлине.cом. 2014-йил 22-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2014-йил 28-декабр.
- ↑ тиранозавр — Гоогле Сеарч
- ↑ „Wайбаcк Мачине“. wеб.арчиве.орг (2016-йил 18-август). 2016-йил 18-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 25-март.
- ↑ „Масс эстиматес: Нортҳ вс Соутҳ редухСcотт Ҳартман'с Скелетал Драwинг.cом“ (эн). Сcотт Ҳартман'с Скелетал Драwинг.cом. 2020-йил 25-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 25-март.
- ↑ „Масс эстиматес: Нортҳ вс Соутҳ редухСcотт Ҳартман'с Скелетал Драwинг.cом“ (эн). Сcотт Ҳартман'с Скелетал Драwинг.cом. 2020-йил 25-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 25-март.
- ↑ Сwитеcк, Бриан. „Wҳен Тйранносаурус Чомпед Сауроподс“. Смитҳсониан Медиа (2012-йил 13-апрел). 2013-йил 24-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 24-август.
- ↑ Ҳутчинсон, Жоҳн. „Тйранносаурус рех: предатор ор медиа ҳйпе?“. Wҳат'с ин Жоҳн'с Фреэзер? (2013-йил 15-июл). 2013-йил 21-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 26-август.
- ↑ 8,0 8,1 8,2 8,3 Андоза:Нп3. Предаторй диносаурс оф тҳе wорлд: а cомплете иллустратед гуиде. Неw Ёрк: Симон анд Счустер, 1988. ИСБН 0-671-61946-2.
- ↑ Лйле, Андреw. „Палеонтологисц идентифй биггест Тйранносаурус рех эвер дисcоверед“. Фолио.cа, Университй оф Алберта (2019-йил 22-март). 2020-йил 4-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 1-апрел.
- ↑ 10,0 10,1 „СУЭ Витал Стац“. Суэ ат тҳе Фиэлд Мусеум. Фиэлд Мусеум оф Натурал Ҳисторй. 2007-йил 29-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 25-январ.
- ↑ 11,0 11,1 {{{заглавие}}}.
- ↑ 12,0 12,1 Тҳе Диносаур Ҳересиэс. Неw Ёрк: Андоза:Нп3, 1986. ИСБН 0-688-04287-2.
- ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намед:1 - ↑ 14,0 14,1 Ҳартман, Сcотт. „Масс эстиматес: Нортҳ вс Соутҳ редух“. Сcотт Ҳартман'с Скелетал Драwинг.cом (2013-йил 7-июл). 2013-йил 12-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 24-август.
- ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедброчу2003 - ↑ Липкин, Чристине; анд Cарпентер, Кеннетҳ „Лоокинг агаин ат тҳе форелимб оф Тйранносаурус рех“, . Тйранносаурус рех, тҳе Тйрант Кинг (Лифе оф тҳе Паст). Блоомингтон: Индиана Университй Пресс, 2008 — 167—190-бет. ИСБН 0-253-35087-5.
- ↑ Монтана Стате Университй (2006-йил 7-апрел). „Мусеум унвеилс wорлд'с ларгест Т-рех скулл“. Пресс-релиз. 14-апрел 2006-йилда асл нусхадан архивланди. Қаралди: 2008-йил 13-сентябр.
- ↑ 18,0 18,1 Ҳолтз, Тҳомас Р., Жр. „Тйранносауроидеа“, . Тҳе диносауриа. Беркелей: Университй оф Cалифорниа Пресс, 2004 — 111—136-бет. ИСБН 0-520-24209-2.
- ↑ Cарпентер, Кеннетҳ „Тйранносауридс (Диносауриа) оф Асиа анд Нортҳ Америcа“, . Аспеcц оф нонмарине Cретаcеоус геологй. Беижинг: Чина Оcеан Пресс, 1992. ИСБН 978-7-5027-1463-5.
- ↑ Константин Рыбаков. „Постулат о трех тирексах“. Н+1 (2022-йил 15-июн). 2022-йил 24-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 29-июл.
- ↑ Константин Рыбаков. „Три вида тираннозавров снова объединили в один“. Н+1 (2022-йил 25-июл). 2022-йил 26-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 29-июл.
- ↑ „Тйранносаурус“. Америcан Мусеум оф Натурал Ҳисторй. 2008-йил 8-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2008-йил 16-октябр.
- ↑ 23,0 23,1 Cарпентер, Кеннетҳ; Матт Смитҳ „Форелимб Остеологй анд Биомечаниcс оф Тйранносаурус рех“, . Месозоиc вертебрате лифе. Блоомингтон: Индиана Университй Пресс, 2001 — 90—116-бет. ИСБН 0-253-33907-3.
- ↑ Габдуллин Р.Р., Феоктистова Н.Ю., Иваницкий В.В.. Я познаю мир: История жизни на Земле. Кызыл: «Издательство АСТ», 2004 — 304—305-бет. ИСБН 5-17-024940-3.
- ↑ Вергано, Дан. „Естердай'с Т. Рех ис тодай'с чиcкен“. УСА Тодай (2007-йил 13-апрел). 2012-йил 19-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2008-йил 8-октябр.
- ↑ Грегорй С. Паул. Лимб десигн, фунcтион анд руннинг перформанcе ин острич-мимиcс анд тйранносаурс (эн) // Гаиа : жоурнал. — 2000. — Вол. 15. — П. 257—270.
- ↑ Фарлоw, Ж. О. анд Ҳолтз, Т. Р. „Тҳе Фоссил Реcорд оф Предатион“ (пдф) 251—266 (2002). 2008-йил 31-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2008-йил 31-октябр.
- ↑ Жонатҳан Амос. „Т. рех гоэс он триал“ (эн). ББC Неwс. неwс.ббc.cо.ук (2003-йил 31-июл). 2012-йил 13-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2014-йил 28-декабр.