Тис дарахти (лотинча: Тахус cуспидáта) — Россиянинг узоқ шарқида, Япония ва Хитойда кенг тарқалган Тис оиласи (Тахаcеаэ) ўсимлик турлари[1].

Ботаника тавсифи

Флора Япониядан (Сеcтио Прима) Филипп Франснинг ботаника расмлари (1870)

Икки хонали (камдан-кам ҳолларда бир уйли), доим яшил, шамолдан чангланадиган дарахт баландлиги 20 м гача[2][3]. Катта намуналар камдан-кам учрайди, кўпинча баландлиги 6 м гача ва диаметри 30 см гача бўлган дарахтдир. Баъзан у бир нечта пояли ўрмаловчи бута шаклини олади. Тож одатда горизонтал ёки осилган шохлари билан тартибсиз овалдир. Магистрал диаметри 1 м гача, қобиғи қизғиш-кулранг[4].

Илдиз тизими саёз, аммо кучли. Илдиз насл беради[3].

Игналилари юмшоқ, ўроқсимон, тепасида бошоқли, текис, тепаси яшил, пастги қисми оч яшил. Узунлиги 2,3-2,5 см ва кенглиги 2,5-3,0 мм бўлган игналар[4].

Микроспорофиллар 2-8 спорангияли шарсимон шаклга эга бўлиб, ўтган йилги куртаклар учида барг қўлтиғида жойлашган ўсимтасимон „спикелец“ шаклида. Мегаспорофиллалар ниҳоятда камайган бўлиб, қисқа қўлтиқ ости куртаклари тепасида жойлашган битта тухумдонлардан иборат.

Тис уруғи уруғли тиканли

Уруғи тухумсимон ёки овал-эллипссимон, яссиланган, узунлиги 5 дан 6,5 мм гача, эни 4-4,5 мм га етади, сентябрда пишади[5]. Улар жигарранг рангга эга, ёрқин қизил уруғлар билан ўралган, барглардан фарқли ўлароқ, таъми ширин ва заҳарли эмас. Уруғ қутисининг юқори қисми очиқ. Мўл ҳосил 5-7 йилда 1 марта олинади[6].

Тарқатиш

Тис дарахт диапазони жуда кенг ва Япония, Корея, Шимолий-Шарқий Хитой, Хабаровск ўлкаси, Сахалин ва Курил оролларини қамраб олади[7].

Шу билан бирга, бу тур нисбатан кам учрайди, чунки у игнабаргли-баргли ўрмонларда якка ёки кичик гуруҳларда ўсади, кўпинча садр ўрмонларининг қорақарағали ўрмонлар билан алоқа қилиш зонасида[8]. Тоғларда денгиз сатҳидан 800-900 м баландликка кўтарилади[9].

Тиснинг мавжудлиги ҳар доим вегетация даврида ҳавонинг етарлича юқори ва барқарор намлигини кўрсатади[2].

Курил оролларида у дарахтлар ёки бута шакллари шаклида бамбук чакалакзорларида ўсади[10]. Россиядаги энг катта аҳоли Лазовский қўриқхонасидаги Петров оролида жойлашган[11].

Манбалар

  1. ↑ ҳттпс://www.руспитомники.ру/cаталог/ҳвожне/тисс-остроконечниж--далневосточниж.ҳтмл
  2. ↑ 2,0 2,1 Воробьев 1968.
  3. ↑ 3,0 3,1 Усенко 1984.
  4. ↑ 4,0 4,1 Петухов и др. 2010.
  5. ↑ ҳттпс://www.руспитомники.ру/cаталог/ҳвожне/тисс-остроконечниж--далневосточниж.ҳтмл
  6. ↑ ҳттпс://www.руспитомники.ру/cаталог/ҳвожне/тисс-остроконечниж--далневосточниж.ҳтмл
  7. ↑ ҳттпс://www.руспитомники.ру/cаталог/ҳвожне/тисс-остроконечниж--далневосточниж.ҳтмл
  8. ↑ ҳттпс://www.руспитомники.ру/cаталог/ҳвожне/тисс-остроконечниж--далневосточниж.ҳтмл
  9. ↑ ҳттпс://www.руспитомники.ру/cаталог/ҳвожне/тисс-остроконечниж--далневосточниж.ҳтмл
  10. ↑ ҳттпс://www.руспитомники.ру/cаталог/ҳвожне/тисс-остроконечниж--далневосточниж.ҳтмл
  11. ↑ Коропачинский И. Ю., Встовская Т. Н. Древесниэ растения Азиацкой России. — Новосибирск, 2002. ИСБН 5-7692-0561-Х