Tish jarohati
Тиш жароҳати атамаси тишлар ва/ёки пародонтга (милк, пародонтал бойлам, алвеоляр суяк), шунингдек, лаблар, тил ва уларга яқин жойлашган юмшоқ тўқималарга етказилган шикастни англатади. Тиш жароҳатларини ўрганадиган соҳа тиш травматологияси деб аталади[1]
| Тиш жароҳати | |
|---|---|
 | |
| Юқори олдинги тишнинг синган ҳолати. Тишни ташкил этувчи тўқима қатламлари яққол кўриниб турибди, бунда пушти рангли пулпа оқишроқ бўлган дентин ва тиш эмалига нисбатан ажралиб кўзга ташланмоқда. |
Турлари
Тиш жароҳатлари
Тиш жароҳатлари қуйидагилардан иборат:[2][3]
- Пулпа очилишига олиб келган эмал-дентин синиши
- Тишнинг илдиз синиши
Периодонтал жароҳатлар
- Чайқалиш (лат ейиш)
- Тишнинг бўшаши (тиш қимирлаб қолиши)
- Тиш жойидан силжиши (ўрнидан қўзғалиши)
- Экструзив (ташқарига чиқиши)
- Ён томонга силжиши
- Тишнинг тўлиқ узилиб чиқиши[4] (тоотҳ кноcкед оут)
Таянч суягининг шикастланиши
Бу жароҳат алвеоляр суякни қамраб олади ва алвеоладан ташқарига ҳам ёйилиши мумкин[5][6]. Алвеоляр синишларнинг беш хил тури мавжуд:
- Алвеоляр бўшлиқ деворининг парчаланган синиши
- Алвеоляр бўшлиқ деворининг синиши
- Тиш-алвеоляр синиш (сегментар)
- Юқори жағ синиши: Ле Форт синиши, ёноқ суяги синиши, кўз косаси портлама синиши
Алвеола билан боғлиқ шикастланишлар мураккаб бўлиши мумкин, чунки улар алоҳида юз бермайди ва кўпинча бошқа турдаги тиш тўқималари жароҳатлари билан бирга кузатилади.
Тиш-алвеоляр синиш белгилари:
- Тишларнинг жипслашуви ўзгариши
- Бир нечта тишларнинг сегмент шаклида биргаликда ҳаракатланиши ва одатда силжиши
- Бириккан милк тўқималарининг кўкариши
- Синиш чизиғи бўйлаб милкларнинг кўпинча ёрилиши
Текширув: Синиш чизиғини аниқлаш учун бир нечта рентгенографик тасвир талаб этилади.
Даволаш: Маҳаллий оғриқсизлантириш остида силжиган тишларни жойига қўйиш ва ҳаракатланувчи сегментни 4 ҳафта давомида шина ёрдамида барқарорлаштириш, юмшоқ тўқималарнинг ҳар қандай ёриқларини тикиш.
Юмшоқ тўқималарнинг жароҳати
Юмшоқ тўқима жароҳатлари кўпинча тиш жароҳатлари билан биргаликда кузатилади. Одатда лаблар, буккал шиллиқ қават, милклар, френулум ва тил каби соҳалар зарарланади. Энг кўп учрайдиган жароҳатлар лабларда ва милкларда бўлади. Лаблар жароҳатланганда, яра ва кесилган жойларда бегона жисмлар борлигини аниқлаш учун эҳтиёткорлик билан текшириш муҳим аҳамиятга эга. Ҳар қандай эҳтимолий бегона жисмларни аниқлаш мақсадида рентген сурати олиш зарур[5][6]. Кичик милкдаги йиртилишлар одатда ўз-ўзидан битади ва ҳеч қандай аралашувни талаб қилмайди. Бироқ, бу алвеоляр суяк синишининг клиник белгиларидан бири бўлиши мумкин. Айниқса, милкнинг четлари атрофида қон кетиши тиш пародонт пайининг шикастланганлигини кўрсатиши мумкин.
Лунж шиллиқ қавати жароҳатланганда юз нерви ва қулоқ олди сўлак безининг йўли эҳтимолий шикастланишга текширилиши лозим.
Чуқур тўқима жароҳатлари сўрилувчан чоклар билан қават-қават тикилиши керак.
Сут тишлари
Сут тишларининг шикастланиши кўпинча икки-уч ёшда, ҳаракат координацияси шаклланаётган даврда содир бўлади[7]. Сут тишлари шикастланганда, даволаш жараёни катта ёшдаги тишларнинг хавфсизлигини биринчи ўринга қўяди[7], ва доимий ўринбосарларга зарар етказиш хавфидан сақланиш керак. Бунинг сабаби шундаки, шикастланган сут тишининг илдиз учи доимий тишнинг тиш куртаги яқинида жойлашган. Шунинг учун, агар силжиган сут тиши ривожланаётган доимий тиш куртаги устига тушганлиги аниқланса, у олиб ташланади. Бундай ҳолат юз берганда, ота-оналарга эмал гипоплазияси, гипокалсификация, тож/илдиз қийшайиши ёки тишларнинг чиқиш тартибидаги бузилишлар каби эҳтимолий асоратлар ҳақида маълумот бериш лозим. Мумкин бўлган оқибатларга пулпа некрози, пулпа облитерацияси ва илдиз сўрилиши киради[8]. Некроз энг кенг тарқалган асорат ҳисобланади ва одатда тишнинг ранги ва рентген назорати асосида баҳоланади. Тиш рангининг ўзгариши унинг ҳали ҳам тирик эканлигини англатиши мумкин, аммо бу ҳолат давом эца, тиш ҳаётийлигини йўқотган бўлиши эҳтимоли юқори.
Доимий тишлар
Тиш жароҳатлари
| Тиш жароҳати[2] | Клиник топилмалар | Рентгенологик топилмалар | Даволаш | Кузатув |
|---|---|---|---|---|
| 1) Эмал ёриғи | Тиш структурасини йўқотмаган ҳолда эмалдаги ёриқ
Тиш оғриқсиз |
Ўзгаришлар йўқ
|
Одатда даволаш талаб этилмайди
Кўзга ташланувчи ёриқларнинг рангини ўзгартиришни кислота билан ишлов бериш ва қатрон билан герметизация қилиш орқали олдини олиш мумкин |
Кузатув талаб қилинмайди |
| 2) Эмал синиши | Фақат эмални ўз ичига олган синиш
Тиш оғриқсиз, нормал ҳаракатчанлик ва пулпа реаксияси билан |
Эмал йўқолиши
Тиш бўлаклари ёки бошқа материалларни аниқлаш учун лаб ёки ёноқ рентгенограммаси талаб этилиши мумкин
|
Агар мавжуд бўлса, тиш бўлагини тишга қайта ёпиштириб қўйиш мумкин
Агар мавжуд бўлмаса, тишни композит қатрон билан тиклаш мумкин |
6-8 ҳафта: клиник ва рентгенологик текширув
1 йил: клиник ва рентгенологик текширув |
| 3) Эмал-дентин синиши | Пулпа очилишисиз эмал ва дентинни ўз ичига олган синиш
Тиш оғриқсиз, нормал ҳаракатчанлик ва пулпа реаксияси билан |
Эмал ва дентин йўқолиши
Тиш бўлаклари ёки бошқа материалларни аниқлаш учун лаб ёки ёноқ рентгенограммаси талаб этилиши мумкин |
Агар мавжуд бўлса, тиш бўлагини тишга қайта ёпиштириб қўйиш мумкин
Агар мавжуд бўлмаса, тишни композит қатрон билан тиклаш мумкин Агар дентин пулпадан 0,5 мм масофада бўлса, калсий гидроксид қўйилади ва шиша иономер билан қопланади |
6-8 ҳафта: клиник ва рентгенологик текширув
1 йил: клиник ва рентгенологик текширув |
| 4) Эмал-дентин-пулпа синиши | Пулпа очилиши билан эмал ва дентинни ўз ичига олган синиш
Тиш оғриқсиз, нормал ҳаракатчанлик билан Очилган пулпа таъсирларга сезгир бўлади |
Эмал ва дентин йўқолиши
Тиш бўлаклари ёки бошқа материалларни аниқлаш учун лаб ёки ёноқ рентгенограммаси талаб этилиши мумкин
|
Ривожланаётган тишларда калсий гидроксид ёрдамида пулпани қоплаш ёки қисман пулпотомия ўтказиш орқали пулпанинг ҳаётийлигини сақлаш керак
Етилган тишларда одатда канал даволаш ўтказилади |
6-8 ҳафта: клиник ва рентгенологик текширув
1 йил: клиник ва рентгенологик текширув |
| 5) Пулпа очилишисиз тож-илдиз синиши | Пулпа очилишисиз эмал, дентин ва сементни ўз ичига олган синиш
Синиш милк четидан пастга чўзилади Ҳаракатчан тож қисмига эга оғриқли тиш |
Илдиздан пастга чўзилган синиш чизиғи кўринмаслиги мумкин | Шошилинч ҳолат:
мақсад – бўш қисмни қўшни тишларга шиналаш орқали барқарорлаштириш Шошилинч бўлмаган ҳолат: бўшашган қисмни олиб ташлаш (гингивектомиядан сўнг, жарроҳлик ёки ортодонтия йўли билан), илдиз каналини даволаш ва штифт билан маҳкамланган тож қўйиш Оғир ҳолатларда (масалан, вертикал синиш) тишни олиб ташлаш керак бўлиши мумкин 6-8 ҳафта: клиник ва рентгенологик текширув 1 йил: клиник ва рентгенологик текширув | |
| 6) Пулпа шикастланиши билан тож-илдиз синиши | Эмал, дентин ва сементнинг пулпа очилиши билан синиши
Ҳаракатчан тож қисмига эга оғриқли тиш |
Илдиздан пастга чўзилган синиш чизиғи кўринмаслиги мумкин | Шошилинч ҳолат:
мақсад – бўш қисмни қўшни тишларга шиналаш орқали барқарорлаштириш Ривожланаётган тишларда калсий гидроксид ёрдамида пулпани қоплаш ёки қисман пулпотомия қилиш орқали пулпанинг ҳаётийлигини сақлаш Етилган тишларда одатда илдиз каналини даволаш амалга оширилади Шошилинч бўлмаган ҳолат: бўшашган қисмни олиб ташлаш (гингивектомиядан сўнг, жарроҳлик ёки ортодонтия йўли билан), илдиз каналини даволаш ва штифт билан маҳкамланган тож қўйиш Оғир ҳолатларда (масалан, вертикал синиш) тишни олиб ташлаш керак бўлиши мумкин 6-8 ҳафта: клиник ва рентгенологик текширув 1 йил: клиник ва рентгенологик текширув | |
| 7) Илдиз синиши | Ҳаракатчан ёки силжиган тож қисми
Милкдан қон оқиши мумкин бўлган оғриқли тиш Тиш ранги ўзгариши мумкин (қизил ёки кулранг) |
Илдизни ўз ичига олган синиш чизиғи ҳамда йўналиши кўринади | Агар силжиган бўлса, тишни қайта жойлаштиринг ва ҳолатни рентген текшируви билан тасдиқланг
Тишни камида 4 ҳафта давомида барқарорлаштириш ва кейин тиш барқарорлигини қайта баҳолаш учун эгилувчан шина ишлатилади Пулпа ҳолатини баҳолаш учун соғайишни камида 1 йил давомида кузатиб боринг Агар пулпа некрози ривожланса, илдиз каналини даволаш керак бўлади (бу илдиз синишларининг тахминан 20% ида содир бўлади) |
4 ҳафта: шинани олиб ташлаш, клиник ва рентгенологик текширув
6-8 ҳафта: клиник ва рентгенологик текширув 4 ой: бўйин қисмидаги синишларда шинани олиб ташлаш, клиник ва рентгенологик текширув 6 ой: клиник ва рентгенологик текширув 1 йил: клиник ва рентгенологик текширув 5 йил: клиник ва рентгенологик текширув |
Периодонтал жароҳатлар
| Периодонтал жароҳат[2] | Клиник белгилар | Рентгенологик белгилар | Даволаш | Кузатув |
|---|---|---|---|---|
| 1) Контузия | Силжишсиз ва нормал ҳаракатчанликка эга бўлган оғриқли тиш | Ўзгаришлар йўқ | Даволаш талаб қилинмайди | 4 ҳафта: клиник ва рентгенологик текширув
6-8 ҳафта: клиник ва рентгенологик текширув 1 йил: клиник ва рентгенологик текширув |
| 2) Сублюксация | Силжишсиз, аммо ҳаракатчанлиги ортган оғриқли тиш
Милкдан қон оқиши мумкин |
Ўзгаришлар йўқ | Одатда даволаш талаб қилинмайди
Тишни 2 ҳафтагача барқарорлаштириш учун эгилувчан шина ишлатиш мумкин |
2 ҳафта: шинани олиб ташлаш, клиник ва рентгенологик текширув
4 ҳафта: клиник ва рентгенологик текширув 6-8 ҳафта: клиник ва рентгенологик текширув 6 ой: клиник ва рентгенологик текширув 1 йил: клиник ва рентгенологик текширув |
| 3) Экструзия | Тиш узунроқ кўринади ва жуда ҳаракатчан | Периодонтал бойлам бўшлиғи апикал қисмда кенгайган | Тиш алвеоляр чуқурчага оҳиста жойлаштирилади
Тиш 2 ҳафта давомида эгилувчан шина билан барқарорлаштирилади Пулпа некрози белгилари ва аломатлари илдиз резорбсиясини олдини олиш учун илдиз каналини даволаш зарурлигини кўрсатади |
2 ҳафта: шинани олиб ташлаш, клиник ва рентгенологик текширув
4 ҳафта: клиник ва рентгенологик текширув 6-8 ҳафта: клиник ва рентгенологик текширув 6 ой: клиник ва рентгенологик текширув 1-йил: ҳар йили клиник-рентгенологик текширув 5-йил: клиник-рентгенологик текширув |
| 4) латерал люксация | Тиш силжиган, кўпинча оғиз/тил ёки лаб томонига қараб
Тиш ҳаракациз бўлади Тишни босиш юқори диапазонли, металл (анкилотик) товушни беради Алвеоляр ўсимтанинг синиши |
Периодонтал бойлам бўшлиғи кенгайган | Тишнинг „суякли қулфини“ олиб ташлаш учун бармоқ ёки қисқич ёрдамида уни қайта қўйинг ва эҳтиётлик билан розеткага жойлаштиринг
Тиш эгилувчан шина билан 4 ҳафта давомида барқарорлаштирилди Пулпа некрозининг белгилари ва симптомлари илдиз резорбсиясини олдини олиш учун илдиз каналларини даволаш зарурлигини кўрсатади |
2 ҳафта: клиник-рентгенологик текширув
4-ҳафта: шиналарни олиб ташлаш, клиник ва рентгенологик текширув 6-8 ҳафта: клиник-рентгенологик текширув 6 ой: клиник-рентгенологик текширув 1-йил: клиник-рентгенологик текширув 5-йил давомида ҳар йили: клиник-рентгенологик текширув |
| 5) Босқин | Тиш алвеоляр суягига кўчирилган
Тишни босиш юқори диапазонли, металл (анкилотик) товушни беради |
Илдизнинг бир қисми ёки тўлиқлигидан пародонт боғламининг бўшлиғининг йўқлиги
Шикастланган тиш учун семент-эмал бирикмаси кўпроқ апикал кўринишда бўлади |
Агар илдиз ҳосил бўлиши тўлиқ бўлмаса:
тишнинг табиий равишда ёриб чиқиши учун вақт ажратинг, лекин бир неча ҳафтадан кейин ҳаракат бўлмаса, ортодонтик репозицияни бошланг бостириб кирган >7 мм: жарроҳлик ёки ортодонтик репозиция қайта жойлаштирилгандан кейин 4 ҳафта давомида эгилувчан шина билан барқарорлаштиринг Агар илдиз ҳосил бўлиши тугалланган бўлса: <3 мм: табиий ёриб чиқиш учун вақт беринг, лекин 2-4 ҳафтадан кейин ҳаракат бўлмаса, жарроҳлик ёки ортодонтик равишда репозиция қилинг 3-7 мм: жарроҳлик ёки ортодонтик репозиция бостириб кирган >7 мм: жарроҳлик репозицияси ушбу тишларда пулпа некрози эҳтимоли шунинг учун биринчи навбатда илдиз каналларини вақтинчалик калсий гидроксид билан тўлдириш билан даволаш ва қайта жойлашгандан 2-3 ҳафта ўтгач илдиз каналларини даволашни бошлаш керак қайта жойлаштирилгандан кейин 4 ҳафта давомида эгилувчан шина билан барқарорлаштиринг |
2 ҳафта: клиник-рентгенологик текширув
4-ҳафта: шиналарни олиб ташлаш, клиник ва рентгенологик текширув 6-8 ҳафта: клиник-рентгенологик текширув 6 ой: клиник-рентгенологик текширув 1-йил: клиник-рентгенологик текширув 5-йил давомида ҳар йили: клиник-рентгенологик текширув |
| 6) Авулсия | Тиш розеткадан бутунлай олиб ташланди | Радиография етишмаётган тишнинг тешилмаслигини таъминлаш учун зарур | Авулсияланган тишларда биринчи ёрдам муолажалари ҳақида маълумот олиш учун ушбу саҳифанинг „Бошқарув“ бўлимига қаранг
Даволаш тишнинг очиқ ёки ёпиқ чўққиси борлигига ва стоматологик клиникага келишдан олдин тиш оғиздан қанча вақт чиқиб кетганига боғлиқ (даволашнинг тўлиқ тафсилотлари учун Стоматологик травма қўлланмасига қаранг) |
4 ҳафта: шиналарни олиб ташлаш, клиник ва рентгенологик текширув
3 ой: клиник-рентгенологик текширув 6 ой: клиник-рентгенологик текширув 1-йил: ҳар йили клиник-рентгенологик текширув |
Хавф омиллари
- Ёш, айниқса кичик ёшдаги болалар[9][10][11]
- Бирламчи тишлов даври (2-3 ёш, болаларнинг ҳаракат қобилияти ривожланаётган ва юриш/югуришни ўрганишни бошлаётган пайт)
- Аралаш тишлов даври (8-10 ёш)
- Доимий тишлов даври (13-15 ёш)
- Эркаклар > Аёллар[11][12]
- Мавсум (кўпчилик жароҳатланиш ҳолатлари қишга қараганда ёзда кўпроқ рўй беради)[13]
- Спорт, айниқса футбол, хоккей, регби, баскетбол ва конки учиш каби контакт спорт турлари[14]
- Тана тешиш тил ва лабларда[15][16][17]
- Ҳарбий тайёргарлик[18][19]
- Барометрик босимдаги кескин ўзгаришлар, яъни тиш баротравмаси тиш баротравмалари[20], бу скуба сув ости ғаввосларига таъсир кўрсатиши мумкин[21] ва авиаторлар[22]
- Орттирилган овержет ва ИИ синф скелет муносабати билан кечувчи ИИ синф малоccлусион[23][24] ва қобилияциз лаблар[25] муҳим хавф омиллари ҳисобланади
Олдини олиш
Умуман олганда, олдини олиш нисбатан мураккаб, чунки бахциз ҳодисаларнинг юз беришини тўхтатиш деярли имконсиз, айниқса жуда фаол бўлган болаларда. Спорт ва бошқа хавфли фаолиятлар (масалан, ҳарбий тайёргарлик) пайтида оғиз ҳимоясидан мунтазам фойдаланиш тиш жароҳатларининг олдини олишнинг энг самарали усулидир[26][27]. Улар асосан юқори тишларга ўрнатилади, чунки пастки тишларга нисбатан юқори тишларда жароҳатланиш хавфи юқорироқ. Милк ҳимоялагичлари фойдаланувчилар учун қулай, яхши ўрнашувчи, ҳидсиз ва таъмсиз бўлиши, шунингдек, уларнинг таркибидаги материаллар танага зарар етказмаслиги лозим[28]. Бироқ, тиш жароҳатлари хавфи юқори бўлган турли гуруҳлар орасида ўтказилган тадқиқотлар шуни кўрсатдики, фаолият давомида оғиз ҳимоясидан мунтазам фойдаланишда шахсларнинг интизоми паст даражада эканлиги қайта-қайта аниқланган[29]. Бундан ташқари, оғиз ҳимоялагичларидан мунтазам фойдаланилса ҳам, тиш жароҳатларининг олдини олиш тўлиқ таъминланмайди. Фойдаланувчилар кўпинча энг яхши турдаги ёки ўлчамдаги оғиз ҳимоялагичларини билмаслиги сабабли, улар яхши ўрнашмаслиги мумкин ва натижада жароҳатлар юзага келиши эҳтимоли сақланиб қолади[18].
Сақич қалқонининг турлари:[28][30]
- Тайёр қолипланган тиш ҳимоялагичи
- Тавсия этилмайди, чунки у тишларга мутлақо мос келмайди
- Яхши ушлаб турмайди
- Яхши ўтиришмайди
- Контакт спорт турлари пайтида тушиб кетиш ва нафас йўлларини тўсиб қўйиш хавфи юқори, бу эса нафас олишни қийинлаштириб қўйиши мумкин
- Ўзи қолипланган/Қайнатиб тишлаш орқали тайёрланадиган
- Ўлчамлар чекланган, шунинг учун яхши ўтиришмаслиги мумкин
- Шакли бузилганда осонгина қайта шакллантириш мумкин
- Арзон
- Махсус тайёрланган
- Этилен винил ацетатдан ясалган
- Энг мақбул турдаги тиш ҳимоялагичи[31]
- Яхши ушлаб туриш хусусияти
- Бир нечта қатлам/қатламлар шаклида қурилиш имконияти
- Қиммат нархи
Энг муҳим чора-тадбирлардан бири – бокс каби спорт турларида иштирок этувчилар ва тиш жароҳати олиш хавфи юқори бўлган мактаб ўқувчиларига тиш жароҳатлари ҳақида билим ва хабардорликни оширишдир. Бу мақсадга маърузалар, варақалар ва плакатларни ўз ичига олган кенг қамровли таълим кампанияси орқали эришиш мумкин. Бунда барча маълумотлар тушунарли ва содда тарзда тақдим этилиши лозим[32].
Бошқарув
Даволаш усули жароҳат турига ва бу чақалоқ ёки катта одам тиши эканлигига боғлиқ. Агар чақалоқнинг олдинги тишлари бутунлай тушиб кетган бўлса, уларни қайта ўрнатиш керак эмас. Жароҳат жойини эҳтиёткорлик билан тозалаб, болани тиш шифокорига кўрсатиш лозим. Катта одамларнинг олдинги тишлари (одатда олти ёшда чиқадиган) агар тоза бўлса, дарҳол қайта ўрнатилиши мумкин. Агар тиш тўлиқ тушиб кетган бўлса, унинг доимий тиш эканлигига ишонч ҳосил қилинг (сут тишларини қайта ўрнатиш керак эмас, аксинча, доимий тишнинг чиқишига имкон бериш учун жароҳат жойини тозалаш лозим).
- Беморни тинчлантиринг ва хотиржам бўлишига ёрдам беринг.
- Агар тиш топилса, уни тожидан (оқ қисмидан) ушлаб олинг. Илдиз қисмига тегманг.
- Агар тиш ифлос бўлса, уни совуқ оқар сувда қисқа вақт (ўн сония) ювиб ташланг, аммо тишни ишқаламанг.
- Тишни йўқолган жойига тўғри ҳолатда (бошқа тишга мос равишда) қайтариб жойлаштиринг.
- Беморга тишни жойида ушлаб туриш учун рўмолчани тишлаб туришни маслаҳат беринг.
- Агар тишни дарҳол жойига қўйишнинг иложи бўлмаса, уни Ҳанк мувозанатли туз эритмасига жойлаштириш мақсадга мувофиқ[33], агар мавжуд бўлмаса, тишни сут солинган стаканда, беморнинг сўлаги бор идишда ёки беморнинг лунжида (тишлар ва лунжнинг ички қисми орасида сақлаш – бу кичик ёшдаги болалар учун мос эмас, чунки улар тишни ютиб юбориши мумкин) сақлаш керак. Тишни сувда ташиш тавсия этилмайди, чунки бу тиш ички қисмидаги нозик ҳужайраларга зарар етказади.
- Дарҳол шошилинч тиш шифокорига мурожаат қилинг.
Агар шикастланган тишлар пародонтал пайларнинг зарарланиши (масалан, тиш сублуксацияси) туфайли оғриса, шикастланган тишларни вақтинчалик шиналаш оғриқни камайтириши ва овқатланиш қобилиятини яхшилаши мумкин.[34]. Шиналаш фақат маълум ҳолатларда қўлланиши лозим. Ён ва экструзив люксацияларда шиналаш, илдиз синишларига нисбатан ёмонроқ натижа бериши аниқланган[35]. Авулсияланган доимий тишни жўмрак суви остида эҳтиёткорлик билан чайиб, алвеоляр суяк ичидаги асл ўрнига дарҳол қайта жойлаштириш лозим. Кейин эса, тиш шифокори томонидан вақтинчалик сплинтланиши керак[4]. Шикастланган сут тишларини даволаш доимий тишларни даволашдан фарқ қилади; тушиб қолган сут тиши қайта ўрнатилмаслиги лозим (доимий тиш криптасига зарар етказмаслик учун)[9]. Бу бирламчи тиш учининг пастдаги доимий тишга яқин жойлашганлиги сабабли юз беради. Доимий тишлар бирламчи тишларга етказилган жароҳат туфайли нотўғри шаклланиши, қисилиши ва чиқишида бузилишлар кузатилиши мумкин. Доимо асосий эътибор пастдаги доимий тишларга етказилиши мумкин бўлган зарарни камайтиришга қаратилиши лозим[36]. Бошқа жароҳатлар учун юмшоқ тиш чўткаси ва хлорҳексидин глюконат каби антисептик оғиз чайқаш суюқлигидан фойдаланиб, жароҳатланган жойни тоза сақлаш муҳим. Шунингдек, қисқа муддатда юмшоқ овқатлар истеъмол қилиш ва контактли спорт турларидан сақланиш тавсия этилади. Стоматологик ёрдамга иложи борича тезроқ мурожаат қилиш лозим.
Шиналаш
Шикастланган тиш, пародонт боғламининг зарарланиши ёки тиш илдизининг синиши туфайли бўшаб қолиши мумкин. Шиналаш тишнинг алвеоляр бўшлиқ ичида тўғри ҳолатда ушлаб турилишини таъминлайди. Бу эса тузалиш жараёнида бошқа шикастланишларнинг олдини олади ва тишнинг тўғри битишига ёрдам беради[37]. Шина эгилувчан ёки қаттиқ бўлиши мумкин. Эгилувчан шиналар шикастланган тишни тўлиқ ҳаракацизлантирмайди ва функсионал ҳаракатланишга имкон беради. Аксинча, қаттиқ шиналар шикастланган тишни бутунлай ҳаракацизлантиради.[38] Халқаро Дентал Травматология Ассоциацияси (ИАДТ) йўриқномаларида эгилувчан, қаттиқ бўлмаган шиналардан қисқа муддат давомида фойдаланиш тавсия этилади. Йўриқномаларда таъкидланишича, агар шикастланган тишнинг озгина ҳаракатланишига рухсат берилса ва шиналаштириш вақти жуда узоқ бўлмаса, ҳам пародонт, ҳам пулпанинг тикланиши рағбатлантирилади[39][40].
Асоратлар
Жароҳатнинг барча оқибатлари дарҳол намоён бўлавермайди ва уларнинг кўпчилиги дастлабки ҳодисадан ойлар ёки йиллар ўтгач юзага келиши мумкин, шу сабабли узоқ муддатли кузатув талаб этилади. Сут тишларининг шикастланишида кўп учрайдиган асоратларга пулпа некрози, пулпа облитерацияси, илдиз сўрилиши ва кейинги чиқадиган тишларнинг шикастланиши киради. Энг кўп учрайдиган асорат пулпа некрози (34,2%) бўлган. Авулсия билан боғлиқ жароҳат олган тишларнинг 50 фоизида травматик ҳодиса ва асоратлар ташхиси ўртасидаги вақт (ТИC) медианаси 1,18 йилдан сўнг илдизнинг анкилотик сўрилиши кузатилган. Тадқиқотлар шуни кўрсатдики, бир нечта травматик ҳодисага учраган тишларда пулпа некрози эҳтимоли (61,9%) битта травматик шикастланишга учраган тишларга (25,3%) нисбатан анча юқори бўлган (1)[41].
Пулпа некрози
Пулпа некрози одатда икки хил ҳолатда юзага келади: апикал тешикда қон билан таъминланишнинг бузилиши натижасида келиб чиқадиган ишемик некроз (инфаркт) ёки тиш жароҳати оқибатида юзага келадиган инфекцияга боғлиқ суюқлантирилган некроз (2). Пулпа некрозининг белгилари қуйидагиларни ўз ичига олади[42].
- Тишнинг ўчмайдиган доимий кулранг ранги
- Периапикал яллиғланишнинг рентгенографик белгилари
- Инфексиянинг клиник белгилари: оғриқ, оқма, йиринглаш, шиш
- Даволаш усуллари сут тиши учун олиб ташлаш бўлади. Доимий тиш учун эндодонтик даволаш кўриб чиқилиши мумкин.
Илдиз сўрилиши
Травматик тиш шикастланишларидан кейин илдиз сўрилиши, у илдиз юзасида ёки илдиз каналида жойлашган бўлишидан қатъи назар, ўткир травма таъсири натижасида ПДЛ ёки пулпанинг сезиларли қисми йўқолган бўлса, яра битиш жараёнларининг оқибати бўлиб кўринади[43].
Пулпа облитерацияси
Шикастланган тишларнинг 4-24 фоизида пулпа облитерациясининг турли даражалари кузатилади. Бу ҳолат рентгенограммада пулпа бўшлиғининг йўқолиши ва клиник тожнинг сарғайиши билан тавсифланади.
Агар белгиларсиз кечса, даволашга ҳожат йўқ. Белгили сут тишларини даволашнинг ягона усули уларни суғуриб олишдир. Белгили доимий тишлар учун эса, илдиз каналини даволаш кўпинча мураккаб кечади, чунки пулпа камераси калсификацияланган модда билан тўлган бўлади ва пулпа камерасига киришда одатий сезги пайдо бўлмайди[44].
Кейинги тишларнинг шикастланиши
Сут тишларига етказилган жароҳат доимий тишларга зарар етказиши мумкин. Доимий тишларнинг шикастланиши, айниқса уларнинг ривожланиш босқичида, қуйидаги оқибатларга олиб келиши мумкин:[45]
- Тож дилаcератион (эгри-бугри бўлиши)
- Одонтомага ўхшаш ривожланиш нуқсони
- Доимий тиш куртакларининг некрози
- Илдизнинг дилаcератион (эгри-бугри бўлиши)
- Илдиз шаклланишининг тўхташи
Эпидемиологияси
Тиш жароҳатлари кўпроқ ёш болаларда учрайди. 0-6 ёшли болаларда тана жароҳатларининг 17 фоизини ташкил эца, барча ёш гуруҳларида ўртача 5 фоизни ташкил этади[46]. Бу ҳолат аёлларга қараганда эркакларда кўпроқ кузатилади[47]. Травматик тиш жароҳатлари сут тишларига қараганда доимий тишларда кўпроқ учрайди ва одатда юқори жағнинг олд тишларини қамраб олади[48]. Оғиз бўшлиғи бутун тана юзасининг атиги 1 фоизини ташкил эца-да, у барча тана жароҳатларининг 5 фоизига тўғри келади. Мактабгача ёшдаги болаларда оғиз бўшлиғи жароҳатлари барча тана жароҳатларининг 17 фоизигача етиши мумкин. Тишларнинг травматик шикастланиш ҳолатлари 1-3 фоиз атрофида бўлиб, уларнинг тарқалиши 20-30 фоиз даражасида барқарор сақланиб қолмоқда"[49]. Мактабгача таълим муассасаларидаги болаларнинг қарийб 30 фоизи асосан сут тишларининг жароҳати билан дуч келган. Доимий тишлар билан боғлиқ стоматологик жароҳатлар мактаб ўқувчиларининг тахминан 25 фоизи ва катта ёшдагиларнинг 30 фоизида кузатилади. Бу ҳолат турли мамлакатларда, шунингдек, мамлакатнинг ўзида ҳам фарқланади. Тишларнинг травматик шикастланишлари шахснинг фаоллик даражаси ва атроф-муҳит омилларига боғлиқ, бироқ булар инсоннинг ёши ва жинсига нисбатан асосий хавф омиллари ҳисобланади[50]. Болаликда доимий кесувчи тишларнинг йўқолишига энг кўп травма сабаб бўлади. Тиш жароҳатлари кўпинча пулпа некрози каби асоратларга олиб келади ва шикастланган тишнинг узоқ муддатли оқибатини олдиндан айтиш деярли имконсиз; бу шикастланиш кўпинча узоқ давом этадиган тиклаш муаммоларига сабаб бўлади[51][52][53].
Яна қаранг
Манбалар
- ↑ Техтбоок анд Cолор Атлас оф Трауматиc Инжуриэс то тҳе Теэтҳ, Фоуртҳ Эдитион, эдитед бй Андреасон Ж, Андреасен Ф, анд Андерссон Л, Wилей-Блаcкwелл, Охфорд, УК, 2007
- ↑ 2,0 2,1 2,2 „Перманент теэтҳ – Дентал Траума Гуиде“. Қаралди: 2019-йил 20-январ.
- ↑ „Примарй теэтҳ – Дентал Траума Гуиде“. Қаралди: 2019-йил 20-январ.
- ↑ 4,0 4,1 "Гуиделинес фор тҳе манагемент оф трауматиc дентал инжуриэс. ИИ. Авулсион оф перманент теэтҳ". Дентал Трауматологй 23 (3): 130–6. Жуне 2007. дои:10.1111/ж.1600-9657.2007.00605.х. ПМИД 17511833.
- ↑ 5,0 5,1 "Орал сургерй ИИ: Парт 1. Аcуте манагемент оф дентоалвеолар траума". Бритиш Дентал Жоурнал 223 (6): 407–416. Септембер 2017. дои:10.1038/сж.бдж.2017.805. ПМИД 28937097.
- ↑ 6,0 6,1 "Орал сургерй ИИ: Парт 6. Орал анд махиллофаcиал траума". Бритиш Дентал Жоурнал 223 (12): 877–883. Деcембер 2017. дои:10.1038/сж.бдж.2017.995. ПМИД 29269898.
- ↑ 7,0 7,1 Флорес, Мариэ Тҳересе (2002). "Трауматиc инжуриэс ин тҳе примарй дентитион". Дентал Трауматологй 18 (6): 287–298. дои:10.1034/ж.1600-9657.2002.00153.х. ИССН 1600-4469. ПМИД 12656861.
- ↑ Паэдиатриc Дентистрй, Тҳирд, Охфорд, УК: Охфорд Университй Пресс, 2007. ИСБН 978-0071445085.
- ↑ 9,0 9,1 "Гуиделинес фор тҳе манагемент оф трауматиc дентал инжуриэс. ИИИ. Примарй теэтҳ". Дентал Трауматологй 23 (4): 196–202. Аугуст 2007. дои:10.1111/ж.1600-9657.2007.00627.х. ПМИД 17635351.
- ↑ „Гуиделине он Манагемент оф Аcуте Дентал Траума“. Cоунcил он Cлиниcал Аффаирс (2011).
- ↑ 11,0 11,1 "Эпидемиологиc сурвей оф трауматиc дентал инжуриэс ин чилдрен сеэн ат тҳе Федерал Университй оф Рио де Жанеиро, Бразил". Бразилиан Орал Ресеарч 24 (1): 89–94. Жануарй 2010. дои:10.1590/С1806-83242010000100015. ПМИД 20339720.
- ↑ "Дентал траума ин чилдрен анд ёунг адулц виситинг а Университй Дентал Cлиниc". Дентал Трауматологй 25 (1): 84–7. Фебруарй 2009. дои:10.1111/ж.1600-9657.2008.00711.х. ПМИД 19208016.
- ↑ "Дентал траума ин чилдрен: а сурвей". Эндодонтиcс & Дентал Трауматологй 7 (5): 212–3. Оcтобер 1991. дои:10.1111/ж.1600-9657.1991.тб00438.х. ПМИД 1687388.
- ↑ "Cоммон Дентал Инжурй Манагемент ин Атҳлетес". Спорц Ҳеалтҳ 7 (3): 250–5. Май 2015. дои:10.1177/1941738113486077. ПМИД 26131303. ПМC 4482297. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=4482297.
- ↑ "Орал анд дентал cомплиcатионс оф интра-орал пиэрcинг". Дентал Трауматологй 21 (6): 341–3. Деcембер 2005. дои:10.1111/ж.1600-9657.2005.00395.х. ПМИД 16262620.
- ↑ Леичтер, Жонатҳан W.; Монтеитҳ, Бриан Д. (Фебруарй 2006). "Преваленcе анд риск оф трауматиc гингивал реcессион фоллоwинг элеcтиве лип пиэрcинг" (эн). Дентал Трауматологй 22 (1): 7–13. дои:10.1111/ж.1600-9657.2006.00332.х. ИССН 1600-4469. ҳттпс://онлинелибрарй.wилей.cом/дои/10.1111/ж.1600-9657.2006.00332.х.
- ↑ Ҳеннеқуин‐Ҳоэндердос, Нл; Слот, Де; Ван дер Wеижден, Га (Фебруарй 2016). "Тҳе инcиденcе оф cомплиcатионс ассоcиатед wитҳ лип анд/ор тонгуэ пиэрcингс: а сйстематиc ревиэw" (эн). Интернатионал Жоурнал оф Дентал Ҳйгиэне 14 (1): 62–73. дои:10.1111/идҳ.12118. ИССН 1601-5029. ҳттпс://онлинелибрарй.wилей.cом/дои/10.1111/идҳ.12118.
- ↑ 18,0 18,1 "Орофаcиал инжуриэс анд моутҳ гуард усе ин элите cоммандо фигҳтерс". Милитарй Медиcине 173 (12): 1185–7. Деcембер 2008. дои:10.7205/милмед.173.12.1185. ПМИД 19149336. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_милитарй-медиcине_2008-12_173_12/паге/1185.
- ↑ "Орал анд фаcиал траума амонг паратрооперс ин тҳе Исраэл Дефенсе Форcес". Дентал Трауматологй 25 (1): 100–2. Фебруарй 2009. дои:10.1111/ж.1600-9657.2008.00719.х. ПМИД 19208020.
- ↑ "Дентал баротраума". Тҳе Интернатионал Жоурнал оф Простҳодонтиcс 22 (4): 354–7. Жул–Ауг 2009. ПМИД 19639071. ҳттп://www.қуинтпуб.cом/жоурналс/ижп/абстраcт.пҳп?исс2_ид=367&артиcле_ид=4557&артиcле=8&титле=Дентал%20Баротраума.
- ↑ "Дивинг дентистрй: а ревиэw оф тҳе дентал имплиcатионс оф сcуба дивинг". Аустралиан Дентал Жоурнал 56 (3): 265–71. Септембер 2011. дои:10.1111/ж.1834-7819.2011.01340.х. ПМИД 21884141.
- ↑ "Авиатион дентистрй: cуррент cонcепц анд праcтиcе". Бритиш Дентал Жоурнал 206 (1): 11–6. Жануарй 2009. дои:10.1038/сж.бдж.2008.1121. ПМИД 19132029. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_бритиш-дентал-жоурнал_2009-01-10_206_1/паге/н22.
- ↑ "Тҳе ассоcиатион бетwеэн ортҳодонтиc треатмент неэд анд махилларй инcисор траума, а ретроспеcтиве cлиниcал студй". Орал Сургерй, Орал Медиcине, Орал Патҳологй, Орал Радиологй, анд Эндодонтиcс 112 (6): э75–80. Деcембер 2011. дои:10.1016/ж.триплео.2011.05.024. ПМИД 21880516.
- ↑ "Ан инвестигатион инто тҳе ассоcиатион бетwеэн фаcиал профиле анд махилларй инcисор траума, а cлиниcал нон-радиограпҳиc студй". Дентал Трауматологй 26 (5): 403–8. Оcтобер 2010. дои:10.1111/ж.1600-9657.2010.00920.х. ПМИД 20831636.
- ↑ "Трауматиc антериор дентал инжуриэс релатед то инcисор овержет анд лип cомпетенcе ин 12-еар-олд Нигериан чилдрен". Интернатионал Жоурнал оф Паэдиатриc Дентистрй 4 (2): 81–5. Жуне 1994. дои:10.1111/ж.1365-263Х.1994.тб00109.х. ПМИД 7748855. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_интернатионал-жоурнал-оф-паэдиатриc-дентистрй_1994-06_4_2/паге/81.
- ↑ "Доэс а фреэ-оф-чарге дистрибутион оф боил-анд-бите моутҳгуардс то ёунг адулт аматеур спорцмен аффеcт орал анд фаcиал траума?". Дентал Трауматологй 25 (1): 69–72. Фебруарй 2009. дои:10.1111/ж.1600-9657.2008.00708.х. ПМИД 19208013.
- ↑ МcCрорй, Паул (2001-04-01). "До моутҳгуардс превент cонcуссион?". Бритиш Жоурнал оф Спорц Медиcине 35 (2): 81–82. дои:10.1136/бжсм.35.2.81. ИССН 0306-3674. ПМИД 11273965. ПМC 1724314. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=1724314.
- ↑ 28,0 28,1 Женнингс, Д C (Септембер 1990). "Инжуриэс сустаинед бй усерс анд нон-усерс оф гум шиэлдс ин лоcал ругбй унион.". Бритиш Жоурнал оф Спорц Медиcине 24 (3): 159–165. дои:10.1136/бжсм.24.3.159. ИССН 0306-3674. ПМИД 2078800. ПМC 1478784. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=1478784.
- ↑ "Превентион оф дентал траума ин а ҳигҳ-риск милитарй популатион: тҳе дисcрепанcй бетwеэн кноwледге анд wиллингнесс то cомплй". Милитарй Медиcине 175 (12): 1000–3. Деcембер 2010. дои:10.7205/МИЛМЕД-Д-10-00150. ПМИД 21265309. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_милитарй-медиcине_2010-12_175_12/паге/1000.
- ↑ "Сcале оф протеcтион анд тҳе вариоус тйпес оф спорц моутҳгуард". Бритиш Жоурнал оф Спорц Медиcине 39 (5): 278–81. Май 2005. дои:10.1136/бжсм.2004.012658. ПМИД 15849291. ПМC 1725211. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_бритиш-жоурнал-оф-спорц-медиcине_2005-05_39_5/паге/278.
- ↑ Керр, И. Л. (Новембер 1986). "Моутҳ гуардс фор тҳе превентион оф инжуриэс ин cонтаcт спорц". Спорц Медиcине (Ауcкланд, Н.З.) 3 (6): 415–427. дои:10.2165/00007256-198603060-00003. ИССН 0112-1642. ПМИД 3538271.
- ↑ "Дентал траума, превентион анд кноwледге cонcернинг дентал фирст-аид амонг Полиш аматеур бохерс". Жоурнал оф Сcиэнcе анд Медиcине ин Спорт 16 (4): 297–301. Жулй 2013. дои:10.1016/ж.жсамс.2012.10.002. ПМИД 23146163.
- ↑ "Wҳич ис тҳе мост реcоммендед медиум фор тҳе стораге анд транспорт оф авулсед теэтҳ? А сйстематиc ревиэw". Дентал Трауматологй 34 (2): 59–70. Април 2018. дои:10.1111/эдт.12382. ПМИД 29292570.
- ↑ "Гуиделинес фор тҳе манагемент оф трауматиc дентал инжуриэс. И. Фраcтурес анд лухатионс оф перманент теэтҳ". Дентал Трауматологй 23 (2): 66–71. Април 2007. дои:10.1111/ж.1600-9657.2007.00592.х. ПМИД 17367451.
- ↑ "А ретроспеcтиве студй оф трауматиc дентал инжуриэс ин примарй дентитион: треатмент оутcомес оф сплинтинг". Аcта Одонтологиcа Сcандинавиcа 76 (4): 253–256. Май 2018. дои:10.1080/00016357.2017.1414956. ПМИД 29228861.
- ↑ "Гуиделинес фор тҳе Манагемент оф Трауматиc Дентал Инжуриэс: 3. Инжуриэс ин тҳе Примарй Дентитион". Педиатриc Дентистрй 39 (6): 420–428. Септембер 2017. дои:10.1111/ж.1600-9657.2012.01146.х. ПМИД 29179384.
- ↑ WЕЛБУРЙ Р., ДУГГАЛ М. С. анд ҲОСЕЙ М. Т. (2012) Паэдиатриc Дентистрй. 4тҳ эд. Чаптер 12: Трауматиc Инжуриэс то тҳе Теэтҳ. Охфорд Университй Пресс. Пагес 237,238
- ↑ КАҲЛЕР Б., ҲУ Ж. Й., МАРРИОТ-СМИТҲ C. С. ва ҲЕИТҲЕРСАЙ Г. С. (2016). Жароҳатдан кейин тишларни шиналаштириш: шарҳ ва янги шиналаштириш бўйича тавсия. „Аустралиан Дентал Жоурнал“ 61(1): 59-73
- ↑ ДИАНГЕЛИС А. Ж., АНДРЕАСЕН Ж. О., ЭБЕЛЕСЕДЕР К. А., КЕННЙ Д. Ж., ТРОПЕ М., СИГУРДССОН А., АНДЕРССОН Л., БОУРГУИГНОН C., ФЛОРЕС М. Т., ҲИCКС М. Л., ЛЕНЗИ А. Р., МАЛМГРЕН Б., МОУЛЕ А. Ж., ПОҲЛ Й. анд ТСУКИБОСҲИ М. (2012). Интернатионал Ассоcиатион оф Дентал Трауматологй гуиделинес фор тҳе манагемент оф трауматиc дентал инжуриэс: 1. Фраcтурес анд лухатионс оф перманент теэтҳ. Дентал Трауматологй. 28: 2-12.
- ↑ АНДРЕССОН Л., АНДРЕАСЕН Ж. О., ДАЙ П., ҲЕИТҲЕРСАЙ Г., ТРОПЕ М., ДИАНГЕЛИС А. Ж., КЕННЙ Д. Ж., СИГУРДССОН А., БОУРГУИГНОН C., ФЛОРЕС М. Т., ҲИCКС М. Л., ЛЕНЗИ А. Р., МАЛМГРЕН Б., МОУЛЕ А. Ж. анд ТСУКИБОСҲИ М. (2012). Интернатионал Ассоcиатион оф Дентал Трауматологй гуиделинес фор тҳе манагемент оф трауматиc дентал инжуриэс: 2. Авулсион оф перманент теэтҳ. Дентал Трауматологй. 28(2): 88-96.
- ↑ "Оccурренcе анд тиминг оф cомплиcатионс фоллоwинг трауматиc дентал инжуриэс: А ретроспеcтиве студй ин а дентал траума департмент". Жоурнал оф Cлиниcал анд Эхпериментал Дентистрй 8 (4): э429–э436. Оcтобер 2016. дои:10.4317/жcед.53022. ПМИД 27703612. ПМC 5045691. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=5045691.
- ↑ "Эффеcц оф дентал траума он тҳе пулп". Праcтиcал Периодонтиcс анд Аэстҳетиc Дентистрй 9 (4): 427–36; қуиз 438. Май 1997. ПМИД 9550069.
- ↑ "Роот ресорптион фоллоwинг трауматиc дентал инжуриэс". Проcеэдингс оф тҳе Финниш Дентал Соcиэтй. Суомен Ҳаммаслаакарисеуран Тоимитуксиа 88 Суппл 1: 95–114. 1992. ПМИД 1354871.
- ↑ "Пулп cанал облитератион: ан эндодонтиc диагносис анд треатмент чалленге". Интернатионал Эндодонтиc Жоурнал 45 (2): 177–97. Фебруарй 2012. дои:10.1111/ж.1365-2591.2011.01963.х. ПМИД 21999441.
- ↑ "Дилаcератион анд Эруптион Дистурбанcес ин Перманент Теэтҳ: А Сеқуэлаэ оф Траума то Тҳеир Предеcессорс-Диагносис анд Треатмент Усинг Cоне Беам CТ". Жоурнал оф Cлиниcал анд Диагностиc Ресеарч 8 (5): ЗД10–2. Май 2014. дои:10.7860/ЖCДР/2014/6657.4342. ПМИД 24995254. ПМC 4080075. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=4080075.
- ↑ "Трауматиc дентал инжуриэс: этиологй, преваленcе анд поссибле оутcомес". Стоматологижа 16 (1): 7–14. 2014. ПМИД 24824054.
- ↑ "Риск фаcторс ассоcиатед wитҳ инcисор инжурй ин элементарй счоол чилдрен". Тҳе Англе Ортҳодонтист 66 (6): 423–32. 1996. дои:10.2319/110109-612.1. ПМИД 8974178. ПМC 8939006. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=8939006.
- ↑ "Дентал траума анд ассоcиатед фаcторс ин Бразилиан пресчоолерс". Дентал Трауматологй 22 (6): 318–22. Деcембер 2006. дои:10.1111/ж.1600-9657.2005.00390.х. ПМИД 17073924.
- ↑ "Эпидемиологй оф трауматиc дентал инжуриэс". Жоурнал оф Эндодонтиcс 39 (3 Суппл): С2–5. Марч 2013. дои:10.1016/ж.жоэн.2012.11.021. ПМИД 23439040.
- ↑ "Эпидемиологй оф трауматиc дентал инжуриэс--а 12 еар ревиэw оф тҳе литературе". Дентал Трауматологй 24 (6): 603–11. Деcембер 2008. дои:10.1111/ж.1600-9657.2008.00696.х. ПМИД 19021651.
- ↑ "Эпидемиологй оф трауматиc инжуриэс то тҳе перманент инcисорс оф 9-12-еар-олд счоолчилдрен ин Дамасcус, Сйриа". Эндодонтиcс & Дентал Трауматологй 15 (3): 117–23. Жуне 1999. дои:10.1111/ж.1600-9657.1999.тб00767.х. ПМИД 10530154.
- ↑ "Трауматиc дентал инжуриэс оф перманент инcисорс ин 11- то 13-еар-олд Соутҳ Африcан счоолчилдрен". Дентал Трауматологй 25 (2): 224–8. Април 2009. дои:10.1111/ж.1600-9657.2008.00749.х. ПМИД 19290905.
- ↑ "Пулпал ҳеалинг фоллоwинг аcуте дентал траума: cлиниcал анд радиограпҳиc ревиэw". Праcтиcал Проcедурес & Аэстҳетиc Дентистрй 13 (4): 315–22; қуиз 324. Май 2001. ПМИД 11402773.