Ziyosfera

Tofig Quliyev

Тофиг Алакбар ўғли Қулиев (озарбайжонча: Тофиқ Əлəкбəр оğлу Қулиев; 7-ноябр 1917, Боку[1] — 4-октябр 2000, Боку) Совет ва озарбайжон бастакор, пианиночи ва дирижёр эди[1].

Тофиг Қулиев
Таваллуди 7-ноябр 1917-йил
Баку, Россия империяси
Вафоти 4-октябр 2000-йил(2000-10-04)
(82 ёшда)
Баку, Озарбайжон
Касби Композитор, пианиночи, дирижёр
Фаолият йиллари 1931–2000

Ҳаёти

Тофиг Қулиев Боку шаҳрида, иш ҳақи билан ишловчи ходим оиласида туғилган. Мусиқий истеъдоди туфайли у 12 ёшида Озарбайжон давлат консерваторияси талабаси бўлди. Аммо 1934-йилда у Боку консерваториясига ўқишга кирди ва у ерда икки факултетда — фортепиано (профессор И. С. Айсберг синфида) ва композиция (профессор С. Г. Страссер синфида) бўйича таҳсил олди. Консерваторияда ёш Тофиг Қулиев ўтмишнинг буюк классиклари — Бах, Бетховен, Чайковский, Шуберт ва бошқа бастакорларнинг асарлари билан танишди. Тофиг Қулиевнинг ёрқин истеъдоди мусиқий жамоатчилик эътиборини ўзига тортди ва кўп ўтмай, 1936-йилда Озарбайжон Халқ маориф қўмитаси Тофиг Қулиевни Узейир Ҳожибековнинг тавсияси ва ташаббуси билан Чайковский номидаги Москва давлат консерваториясига юборди. У ерда у дирижёрликни ўрганди ва бир муддат профессор Нейгаузнинг фортепиано синфида ўқиди. Кўп ўтмай, у ўша даврнинг машҳур эстрада оркестрида А. Зфасман раҳбарлигида пианиночи сифатида ишлай бошлади ва 1939-йилгача муваффақиятли фаолият юритди[2].

Ижоди

Тофиг Қулиевнинг шеърлар асосидаги дастлабки тажрибалари 1930-йилларнинг бошида бошланди. 1931-йилда, Бокудаги Асаф Зейналлий номидаги мусиқа мактаби талабаси бўлган вақтида, у ўқитувчисининг маслаҳати билан Мирза Алакбар Сабирнинг „Мактаб ўқувчиси ҳақида“ шеърига қўшиқ басталади. 1935-йилдан бошлаб Тофиг Қулиев Машади Азизбеёв номидаги Озарбайжон драма театрида дирижёр сифатида ишлай бошлади. 1930-йилларда бошланган Тофиг Қулиевнинг фолклоршунос сифатидаги фаолияти нафақат бастакорнинг ижодий биографиясида, балки Озарбайжон мусиқий-ижтимоий ҳаётида ҳам катта аҳамиятга эга бўлди. Тофиг Қулиев озарбайжон фолклорини ривожлантириш ва оммалаштиришда катта хизмат кўрсатган ижодкорлардан бири эди. У Озарбайжоннинг муғомларини нота ёзувига туширган илк бастакорлардан биридир. 1936-йилда у (бастакор З. Бакиров билан ҳамкорликда) „Раст“, „Сегоҳ“, „Забули“, „Дугоҳ“ каби муғом ёзувларини амалга оширди.

1939-йилда Боку шаҳрига қайтиб келган Тофиг Қулиев миллий оркестр тузиш бўйича ташкилий ишлар билан шуғулланди, унинг фаолияти 1941-йилда бошланган Улуғ Ватан уруши билан ҳамоҳанг бўлди. Бастакор томонидан тузилган ва Қизил Армия ансамбли деб аталган эстрада оркестри 402-пиёда дивизиясига бириктирилди ва уруш даврида фронт чизиғида консертлар берди. Тофиг Қулиев ушбу дивизия учун кўплаб ватанпарвар қўшиқлар ёзди: „Бир қадам ҳам орқага эмас!“ (Сурков сўзларига), „Нафис қўл“ (Доризо сўзларига), „Рус қизи ҳақида“, „Жангчи қўшиғи“ шулар жумласидандир. 1943-йилда ансамбл икки қисмга бўлинди. Улардан бири, Қизил денгиз флоти ансамбли деб аталган жамоага Тофиг Қулиев раҳбарлик қилди. Ансамбл кўпинча фронтда, Кавказ фронтида, Қримда чиқишлар қилди, Эрондаги Армия қисмларига консертлар билан борди.

Уруш тугагач, Тофиг Қулиев ўз композиторлик фаолиятини Самад Вургун номидаги Озарбайжон давлат академик рус драма театри, Максим Горкий номидаги Озарбайжон ёш томошабинлар давлат театрида давом эттирди. У бир неча йил давомида театрларда W. Шекспирнинг „Ўн иккинчи кеча“, Фадеевнинг „Ёш гвардия“, Жафар Жабборийнинг „Айдин“, Ҳ. Сейидбейли ва И. Қасимовнинг „Узоқ соҳилларда“, Расул Рзанинг „Биродарлар“, Н. Ҳикматнинг „Ғалати одам“, А. Мамедхонлийнинг „Ширвон гўзали“ спектакллари учун қўшиқлар ёзди.

1940–1950-йиллар

1940-йилларда Тофиг Қулиев кино соҳасида ҳам ишлай бошлади ва кейинги ўн йилликларда бу фаолиятини фаол давом эттирди. У шу даврда Ватан мавзусига бағишланган кўплаб қўшиқлар — „Ватан ҳақида қўшиқ“, „Озарбайжон“, „Ала тоғ“ни яратди. Тофиг Қулиев бастакор қўшиқларининг энг яхши ижрочиларидан бири бўлган машҳур хонанда Рашид Беҳбудов билан ижодий ҳамкорликни бошлади. Уларнинг ижодий дуэти Совет Иттифоқи шаҳарлари бўйлаб катта муваффақият билан ўтган гастрол сафарларини амалга оширди. „Озарбайжонда миллий рақслар“ (1951), „Озарбайжонда 15 миллий рақс“ (1955) тўпламлари ва буюк хонанда Булбул таҳрири остида нашр этилган икки жилдлик „Озарбайжон қўшиқлари“ (1956–1958) бастакорнинг Озарбайжон вилоятларига қилган экспедициялари натижаси бўлди. Кейинги йилларда бастакор фолклор материалларини ёзиб олиш ва қайта ишлаш бўйича ишларини давом эттирди. 1950–1960-йилларда у араб, ҳинд, болгар ва хитой қўшиқларини ишлади. Муғомларни ёзиб олиш ва нашрга тайёрлаш борасидаги Тофиг Қулиев фаолияти миллий мусиқий маданият учун катта аҳамиятга эга бўлди.

Катта ижодий ва ижрочилик ютуқларига қарамай, Тофиг Қулиев таҳсилини давом эттиришни афзал билди ва 1948-йилда Москва консерваториясида яна ўқишни бошлади, у ерда профессор А. Гинсбургнинг дирижёрлик синфида ва профессор К. Голубевнинг композиция синфида таълим олди. 1951-йилда консерваторияни тугатгач, Тофиг Қулиев Москва консерваториясининг аспирантурасига кирди ва у ерда буюк дирижёр Александр Гаук раҳбарлигида ўқишини якунлади. 1954-йилда Боку шаҳрига қайтиб келиб, у Узейир Ҳожибеков номидаги Озарбайжон давлат консерваториясида дарс бера бошлади. У ерда талаба оркестрига, опера ва оркестр синфларига раҳбарлик қилди, оркестровка фанидан сабоқ берди. 1958-йилда бастакор Муслим Магомаев номидаги Озарбайжон давлат академик филармониясида ишлай бошлади ва кейинчалик унинг директори бўлди. Шу йилларда бастакор фортепиано учун „Лезгинка“, „Вариациялар“ каби асарлар, „Шохли олтин“ (Жарков сўзларига), „Мағрур бўлма“, „Мен сени севаман“, „Меҳрибон юрт, Озарбайжон“ каби қўшиқларни яратди. 1959-йилда у Москва шаҳрида ўтказилган Озарбайжон маданиятининг иккинчи ўн кунлигига атаб „Москва ҳақида қўшиқ“ кантатасини ёзди. Шу йилларда у М. Волибранский ва Р. Рубинштейннинг „Энтони Грант жинояти“, М. Вишняковнинг „Акация гуллаганда“ песалари учун кўплаб қўшиқлар яратди. Бу ўн йилликларда Тофиг Қулиев томонидан яратилган „Жазирама осмон остида“ (1958), „Бахтиёр“ (1959), „Уни кечиришармиди?“ (1959) каби филмлар учун ёзилган мусиқалар катта машҳурликка эришди.

1960–1970-йиллар

1960–1970-йилларда унинг мусиқий-ижтимоий фаолиятидаги сермаҳсул ижоди алоҳида таъкидланади. Тофиг Қулиев кўплаб халқаро конференсиялар, фестиваллар, санъат байрамларида иштирок этган. 1962-йилда у Санъат академияси таклифи билан мусиқий санъатнинг ривожланиш муаммолари ва маданий тажриба алмашувига бағишланган конференсияда қатнашди ва кейинчалик Чехословакияда ўтказилган Озарбайжон санъати кунларида иштирок этди; у ерда „Братислава“ ва „Прага ҳақида қўшиқ“ни басталади, бу асарлар Чехословакияда машҳур бўлди.

Бу даврда Тофиг Қулиев Болгария, Полша ва Италияда бўлиб ўтган Озарбайжон санъаткорлари делегациясига раҳбарлик қилди. У кўп йиллар давомида Озарбайжон композиторлари уюшмасининг биринчи котиби бўлиб ишлади. Янги композитор кадрларини тайёрлашга алоҳида эътибор берди, композиторлар пленумлари, мусиқий фестиваллар, конференсиялар, сездлар ўтказилишига раҳбарлик қилди. У тез-тез Озарбайжон санъатининг турли муаммоларига бағишланган маърузалар ва мақолалар билан чиқиш қилган.

1966-йилда Озарбайжонда ўтказилган рус маданияти ўн кунлиги чоғида Тофиг Қулиев бастакор Соловёв-Седой билан биргаликда „Меҳрибон юрт, Озарбайжон“ номли янги қўшиқ яратди. Бу даврда у халқаро қўшиқлар туркумини яратди: „Молдова“ (1966), Грузия ҳақида қўшиқлар туркуми. 1972-йилда Брюссел шаҳрида очилган Озарбайжон маданияти халқаро кўргазмаси Тофиг Қулиевнинг „Нефтчилар“ қўшиғи билан очилди.

1980–1990-йилларда Тофиг Қулиев жамоат фаолияти билан шуғулланди.

Тофиг Қулиевнинг ижоди юксак баҳоланган — у Озарбайжон ССР халқ артисти унвони, шунингдек Озарбайжон ССРнинг Ленин комсомоли мукофоти лауреати унвони билан тақдирланган.

Вафоти

Тофиг Қулиев 2000-йил 5 октябрда, узоқ давом этган оғир касалликдан сўнг, 82 ёшида вафот этди. Боку шаҳридаги Фахрий хиёбонда дафн этилган.

Киносоҳа фаолияти

Тофиг Қулиев қуйидаги филмлар учун куйлари ва қўшиқлари муаллифи бўлган: „Учрашув“ (1955), „Севимли қўшиқ“ (1955), „Жазирама осмон остида“ (1957), „Ўгай она“ (1958), „Телефончи қиз“ (1962), „Несимий“ (1973), „Дарвеш Парижни портлатади“ (1976), „Уйидан шер қочибди“ (1977), „Бахт қадри“ (1976), „Қайнона“ (1978), „Бу ерда жаннат сени кутмайди“ (1982), „Анор дарахти ҳақидаги хотиралар“ (1984), „Ташқарида“ (1991)[3].

Хотираси

2009-йилда бастакор хотирасига бағишланган кеча Россия ахборот-маданият марказида ўтказилди[4].

Манбалар

  1. ↑ „Кулиев Тофик Алекпер оглы“. КИНО-ТЕАТР.ру.
  2. ↑ „Тофиг Гулиев-Мусиcал Голден Олдиэс“. Азербаижан İнтернатионал.
  3. ↑ „Тофиқ Қулиев“.
  4. ↑ „В РИКЦ вспоминали Тофика Кулиева“. Зеркало. 2012-йил 5-апрелда асл нусхадан архивланган.

Ҳаволалар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Tofig_Quliyev" dan olindi