Tombouctou Region
Томбоуcтоу (Тимбукту) — Мали Республикаси шимолида жойлашган бо'либ, тарихий жиҳатдан Африка ва дунё маданиятида катта ўрин тутади. Бу шаҳарни "Саҳронинг марвариди" деб аташади, чунки у карвон ё'лларининг муҳим чорраҳаси бо'лган ва минг йилликлар давомида савдо, илм-фан ва диний марказ сифатида э'тироф этилган. Томбоуcтоу, қадимдан савдо ё'ллари кесишган жойда жойлашгани сабабли, турли хил маданиятлар ва халқларни о'зига жалб этган.
Томбоуcтоу Регион | |
|---|---|
 | |
| Мамлакат | Мали |
| Вилоят | Томбоуcтоу вилояти |
| Округ | Гоундам округи |
| Асос солинган | 11-аср |
| Иқлим тури | Жуда қуруқ |
| Расмий тил(лар)и | франсуз тили |
| Аҳолиси (2022) |
975,139 |
| Миллий таркиб | Туареглар, фулани, сонгайлар, Араблар |
| Вақт минтақаси | УТC+0 |
География ва иқлим
Томбоуcтоу Нигер дарёси яқинида жойлашган бўлиб, Саҳронинг бир қисми ҳисобланади. Шаҳар қуруқ ва ярим чўл иқлимига эга. Ёз ойларида ҳарорат 40°C га етиши мумкин, ва ёг'ингарчилик жуда кам бо'лади. Минтақа жуда қуруқ иқлимга эга бо'либ, сув та'миноти муаммоси мавжуд. Тупроқ эрозияси ва чўллашув бу ерда катта экологик муаммоларни келтириб чиқаради, айниқса Нигер дарёсидан узоқ жойларда.
Тарихи
Томбоуcтоу шаҳрига 11-асрда туареглар асос солган. Улар бу ерга сув манбаларига яқин жойлашиш ва савдо карвонларини назорат қилиш учун келишган. Томбоуcтоу Нигер дарёсидан бир оз узоқликда жойлашгани сабабли, савдогарлар ва карвонлар учун тўхташ жойи бўлган. Шаҳар тезда ғаройиб маданий марказга айланди, чунки у туз, олтин, қимматбаҳо тошлар ва қул савдоси йўлида асосий тўхташ жойи эди.
Илм-фан
14-15-асрлар орасида, Томбоуcтоу Ўрта асрларнинг энг муҳим илмий ва маданий марказларидан бирига айланди. Санкоре масжиди атрофида шаклланган машҳур Санкоре Университети Ислом оламидаги муҳим та'лим ўчоқларидан бири бўлган. Бу ерда нафақат диний фанлар, балки астрономия, математика, тиббиёт, география ва тарих каби дунёвий фанлар ҳам ўқитилган.Томбоуcтоуга келган савдогарлар ва олимлар билим алмашиш учун бу ерга йиг'илишган. Шаҳар илм-фаннинг ривожланишида катта ўрин тутган бўлиб, кўплаб қадимий қўлёзмалар ва китоблар ёзилган. Уларнинг кўпи бугунги кунда Томбоуcтоуда сақланиб қолган ва бу шаҳарни Африканинг ёзма мероси маркази сифатида машҳур қилган.
Мустамлака даврлари
Томбоуcтоу ўзининг олтин даврини Сонгҳай империяси таркибида бошдан кечирди. Сонгҳай империяси, асосан, Нигер дарёси бўйида жойлашган бо'либ, Африканинг энг йирик давлатларидан бири бо'лган. Аскиа Муҳаммад ҳукмронлиги даврида шаҳар гуллаб-яшнади, у Сонгҳай империясининг муҳим маданий ва савдо марказига айланган эди. Аскиа Муҳаммад олимлар ва устозлар учун қулай шароитлар яратган ва уни илмий марказ сифатида қўллаб-қувватлаган.
1591 йилда Марокаш султони Ал-Мансур Сонгҳай империясини забт этиш учун экспедиция юборди. Ушбу ҳужум натижасида Томбоуcтоу ва бутун империя заифлашди. Марокаш қўшинлари шаҳарни эгаллаб олишди, аммо бу истило Томбоуcтоуни маданий ва иқтисодий инқирозга олиб келди. Кўплаб олимлар ва зиёлилар шаҳардан чиқиб кетишди, савдо тўхтади ва шаҳар аста-секин таназзулга юз тутди.
Аҳолиси
Аҳолиси - Ҳозирги кунда Томбоуcтоу шаҳрида тахминан 975,139 (2022)киши яшайди (бу рақамлар ўзгариши мумкин). Аҳоли кўпроқ туарег, сонгҳай, фулани ва бошқа минтақавий этник гуруҳлардан иборат.[1].
Этник таркиби
Туареглар: Бу саҳро бўйлаб кўчиб юрувчи халқ бўлиб, улар Томбоуcтоунинг тарихий қисмида катта рол ўйнаган. Туареглар шаҳарни асос солувчилардан бири бўлиб, бу ерда узоқ вақт давомида иқтисодий ва сиёсий ҳукмронлик қилганлар. Сонгҳайлар: Сонгҳай халқи ҳам тарихан Томбоуcтоуда яшаб келади ва улар маданий ва иқтисодий ҳаётда муҳим рол ўйнаган. Фулани: Фулани халқи ҳам чорвачилик ва савдо билан шуг'улланувчи этник гуруҳ бо'либ, Томбоуcтоунинг қишлоқ ҳудудларида кенг тарқалган.
Маданият ва илмий мерос
Томбоуcтоуда кўплаб тарихий бинолар ва масжидлар мавжуд. Санкоре масжиди, Джингуэребер масжиди ва Сиди Яҳя масжиди шаҳарнинг энг муҳим ва машҳур иншоотларидан. Бу масжидлар ва уларнинг атрофидаги мадраса (исломий та'лим муассасалари)лар ўрта аср даврида билим ва илм-фаннинг ривожланишига ҳисса қўшган.
Томбоуcтоуда минглаб қадимий қўлёзмалар сақланган. Бу қўлёзмалар асосан диний, илмий, ҳуқуқий ва ижтимоий мавзуларда ёзилган. Уларнинг аксарияти араб тилларида ёзилган бўлса-да, камёб Африка тилларида ёзилган қўлёзмалар ҳам мавжуд.
1988-йилда Томбоуcтоу шаҳри ва унинг тарихий иншоотлари УНЕСCОнинг Жаҳон мероси ро'йхатига киритилган. Бу нуфузли ро'йхат шаҳарни халқаро миқёсда э'тироф этиш ва уни асраб қолиш учун қилинган муҳим қадам бўлди.
Замонавий вазиятлар
Сиёсий вазият ва урушлар
Сўнгги йилларда Томбоуcтоунинг сиёсий ва хавфсизлик аҳволи мураккаблашган. 2012 йилда, шаҳар туареглар ва радикал исломий жангарилар қўлида қолди, бу эса қимматбаҳо маданий меросларнинг вайрон бўлишига олиб келди. Шаҳарни ва қўлёзмаларни сақлаб қолиш учун халқаро ҳамжамият томонидан катта ёрдам кўрсатилди. Мали ҳукумати ва халқаро ташкилотлар шаҳарда тинчликни тиклаш учун кураш олиб боришмоқда. Томбоуcтоу 2023-йил августидан бери ал-Қоида билан бог'лиқ жиҳодчи кучлар томонидан қамал остида қолган. Бу ҳолат озиқ-овқат, ёқилғи ва дори-дармонлар етишмовчилигига олиб келиб, гуманитар инқирозни келтириб чиқарди. Шаҳарга мунтазам ўқ ёмғири ёғдирилмоқда ва аҳолининг кўпи, я'ни 33,000 дан ортиқ одам қочишга мажбур бўлди. Шаҳарда инқирозлар, қуролли то'қнашувлар ҳануз давом этмоқда ва шаҳар барқарорлигини йўқотган бўлса-да, айрим маданий тадбирлар ўтказилиб келинмоқда.
Туризм
Томбоуcтоу бир вақтлар туризмнинг муҳим маркази бўлган. Қадимий масжидлар, қўлёзмалар ва савдо йўллари бўйлаб саёҳатлар туристлар учун қизиқарли бўлган. Аммо сўнгги сиёсий беқарорлик ва хавфсизлик муаммолари сабабли туризм даражаси кескин пасайди.
Иқтисодиёт
Бугунги кунда Томбоуcтоу раёни аҳолиси асосан чорвачилик, деҳқончилик ва кичик савдо билан шуғулланади. Шаҳар саҳро яқинида жойлашгани сабабли, кўчманчи чорвадорлик ва қўйлардан олинган маҳсулотлар асосий иқтисодий фаолият тури ҳисобланади.
![thumb]Dubois_-_Tombouctou_la_mystérieuse,_1897_-_page-190](/ziyo/Fayl:Dubois_-_Tombouctou_la_myst%C3%A9rieuse,_1897_-_page-190.jpg)
Манбалар
- ↑ Ресултац Провисоирес РГПҲ 2009 (Рéгион де Томбоуcтоу) (ПДФ) (франсузча), Рéпублиқуэ де Мали: Институт Натионал де ла Статистиқуэ, 2011-07-22да асл нусхадан (ПДФ) архивланди