Tonseng sahifasining manbasini koʻrish

{{Taom bilgiqutisi|nomi=''Tonseng''
|image=Tongseng Dish.jpg
|izoh=Bir kosa echki go‘shtidan tayyorlangan tongseng sho‘rva.
|turi=shoʻrva
|milliy oshxona=[[Indoneziya oshxonasi]]
|kelib chiqishi=Boyolali va Solo [[Markaziy Java]] hamda [[Sharqiy Java]]da
|asosiy komponentlari=Qo‘y yoki mol go‘shti va sabzavotlar shirin soya sousi qo‘shilgan karri uslubidagi sho‘rvada pishiriladi.
|oʻxshashlari=
|commons=Tonseng}}
'''Tonseng''' (yoki '''tongseng''') – [[Indoneziya oshxonasi|indonez oshxonasi]]ning anʼanaviy [[go‘sht]]li taomi. U koʻpincha quyuq [[sho‘rva]], baʼzan esa suyuq [[ragu]] shaklida tayyorlanadi.

Tonseng har qanday goʻshtdan tayyorlanishi mumkin, biroq eng koʻp hollarda [[qoʻy]] yoki [[echki]] goʻshti ishlatiladi. Taomga turli [[sabzavot]]lar ham qoʻshiladi. Mahsulotlar suvda yoki suv bilan aralashtirilgan kokos suti asosida, koʻp miqdorda [[ziravor]] va qoʻshimchalar bilan pishiriladi. Ayniqsa, bu taomning vatani hisoblangan Markaziy Yava hududida tonsengning turfa xil retseptlari mavjud.

== Kelib chiqishi va tarqalishi ==
Tonseng anʼanaviy [[Yava oshxonasi]] taomi boʻlib, unda suvda yoki kokos sutida tayyorlanadigan suyuq taomlar muhim oʻrin tutadi. Ushbu taomning vatani Markaziy Yavaning [[Surakarta]] shahri hisoblanadi. Aynan shu shahar va uning atroflari tonsengning turfa xil retseptlari bilan mashhur{{sfn|Погадаев|2012|с=454}}<ref name="Tempo" /><ref name="Detik" />.

Dastlab faqat Markaziy Yava aholisi orasida mashhur boʻlgan tonseng, vaqt oʻtishi bilan butun Yava boʻylab, shuningdek, Indoneziyaning boshqa orollarida ham keng tarqaldi. Bundan tashqari, bu taomni tayyorlash xorijda yashovchi [[Java (orol)|yava]]liklar orasida ham uchraydi va u etnik indonez restoranlarining, xususan, [[Yevropa]]dagi menyularidan ham joy olgan<ref name="Tempo" /><ref name="Detik" /><ref name="Republika" />.

== Tayyorlanishi va turlari ==
[[File:Tongseng Seller.jpg|thumb|left|Tonseng sotuvchi.]]
Tonseng koʻpincha kokos sutida pishiriladi. Baʼzan sutning oʻzi ishlatilsa-da, koʻpincha suv bilan aralashtiriladi. Shu bilan birga, kokos sutsiz, faqat suvda yoki ozgina [[sigir]] [[sut]]i qoʻshilgan suvda tayyorlanadigan retseptlar ham mavjud<ref name="Tempo" />{{sfn|Koleksi Resep|2015|p=320}}{{sfn|Diah Didi|2015|p=23}}.

Asosiy masalliq goʻsht. Odatda kamroq lahm, koʻproq suyakdan ajratilgan goʻsht ishlatiladi{{sfn|Koleksi Resep|2015|p=320}}{{sfn|Diah Didi|2015|p=23}}. Eng koʻp qoʻy, echki va tovuq goʻshti, baʼzan mol, buyvol, oʻrdak, [[Qazi|ot goʻshti]] ishlatiladi<ref name="Tempo" />. Ayrim hududlarda, xususan Markaziy Yavaning [[Jokyakarta]] shahrida, oshpazlar ekzotik goʻshtlardan ham tonseng tayyorlashadi: [[Ilonlar|ilon]], [[Koʻrshapalaklar|koʻrshapalak]], [[toshbaqa]], [[tupay]], chumchuqsimonlar (mayda hayvon va qushlarning goʻshti odatda butunicha qaynatiladi)<ref name="Kompas" /><ref name="Bangka" /><ref name="Depok" />. Shu jihati bilan tonseng boshqa indonez taomlaridan – rendang va gulaydan – farq qiladi, chunki ularning retseptida koʻpincha ichki aʼzolar ham ishlatiladi. Ular ham kokos sutida yoki uning suv bilan aralashmasida pishiriladi<ref name="Detik" />{{sfn|Koleksi Resep|2015|p=320}}{{sfn|Diah Didi|2015|p=23}}.

Goʻsht bilan bir qatorda taomga koʻplab sabzavotlar ham qoʻshiladi, ularning miqdori koʻpincha goʻshtnikiga teng boʻladi. Bu jihat ham tonsengni rendang va gulaydan ajratib turadi, chunki ularda sabzavot deyarli ishlatilmaydi. Eng koʻp ishlatiladigan sabzavotlar: [[karam]], [[kartoshka]], [[piyoz]], [[sabzi]], [[pomidor]], koʻk noʻxat, baʼzan vigna, gulkaram, suv ipomeyasi, chayot. Shuningdek, baʼzi retseptlarda mevalar, masalan, jekfrut va non daraxti mevasi, tofu, tempe va qoʻziqorinlar ham qoʻshiladi. Hatto vegetariancha tonseng retseptlari ham bor: unda turli sabzavotlar yoki sabzavot, qoʻziqorin, tofu va tempe aralashmasi ishlatiladi<ref name="Tempo" />{{sfn|Koleksi Resep|2015|p=320}}{{sfn|Diah Didi|2015|p=23}}. Masalan, qoʻziqorinli tonseng Borobudur ibodatxonasi atrofida mashhur taom hisoblanadi<ref name="Republika-2" />.

Tayyorlash jarayonida goʻsht mayda boʻlaklarga boʻlinib, avval palma yogʻida qovuriladi. Yogʻda esa oldindan maydalangan koʻplab ziravor va qoʻshimchalar qizdirib olinadi: sarimsoq, shalot piyoz, dolchinli [[murch]], [[chili qalampiri]], [[galangal]] (kalgan), [[dafna bargi]], limon oʻti (simbopogon), lumbang yongʻogʻi, kashnich, [[zanjabil]]. Qovurilgan goʻshtga suv yoki suv va kokos suti (yoki oddiy sut) aralashmasi quyilib, past olovda qaynatiladi. Qaynatish jarayonida unga sabzavotlar, soya sousi, tamarind sharbati, baʼzida esa palma shakari, tuz, laym mevasi va barglari ham qoʻshiladi{{sfn|Koleksi Resep|2015|p=320}}{{sfn|Diah Didi|2015|p=23}}.

Tayyor taom odatda quyuq shoʻrva koʻrinishida boʻladi, uning suyuq qismi odatda och jigarrang rangda boʻladi. Ayrim hollarda u yanada quyuq konsistensiyaga ega boʻlib, raguga oʻxshaydi. Koʻplab ziravorlar ishlatilgani tufayli tonseng juda achchiq va oʻtkir taʼmga ega boʻladi hamda xushboʻy hid chiqaradi{{sfn|Koleksi Resep|2015|p=320}}{{sfn|Diah Didi|2015|p=23}}.

== Dasturxonga tortilishi va isteʼmol qilish ==
Tonseng nafaqat uyda mashhur taom, balki jamoat oshxonalarida ham tez-tez taqdim etiladi, shuningdek, bozorlarda va koʻcha rastalarida ham sotiladi. Uni odatda issiq holda, tayyor boʻlishi bilanoq yeyish tavsiya etiladi. Baʼzan taom ustiga krupuk (yengil qovurilgan kraxmalli gazak) yoki qovurilgan piyoz solib beriladi<ref name="Tempo" /><ref name="Detik" /><ref name="Tempo-2" />.

Odatda bu taomga garnir sifatida qaynatilgan [[guruch]] tortiladi. Baʼzi hollarda esa tonseng qaynatilgan lagʻmonga qoʻshilib, sous sifatida ishlatiladi. Aynan bunday aralash taom Markaziy Yavada mashhur<ref name="Detik" /><ref name="Tempo-2" />.

== Manbalar ==
{{manbalar|2|refs=
<ref name="Tempo">{{cite web|url=https://cantik.tempo.co/read/news/2016/05/10/338769877/resep-tongseng-kambing-pedas|title=Resep Tongseng Kambing Pedas|author=|publisher=Tempo|datepublished=2016-05-10|access-date=2016-07-29|lang=id|description=Электронная версия журнала «Темпо»|archive-date=2016-08-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20160807100911/https://cantik.tempo.co/read/news/2016/05/10/338769877/resep-tongseng-kambing-pedas|url-status=live}}</ref>
<ref name="Detik">{{cite web|url=http://food.detik.com/read/2016/03/31/115122/3176543/297/ini-5-tempat-makan-tongseng-yang-gurih-berempah|title=Ini 5 Tempat Makan Tongseng yang Gurih Berempah|author=Andi Annisa Dwi Rahmawati|publisher=Detik|datepublished=2016-01-31|access-date=2016-07-29|lang=id|description=Электронная версия журнала «Детик»|archive-date=2016-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20160817223247/http://food.detik.com/read/2016/03/31/115122/3176543/297/ini-5-tempat-makan-tongseng-yang-gurih-berempah|url-status=live}}</ref>
<ref name="Republika">{{cite web|url=http://www.republika.co.id/berita/olahraga/raket/16/07/24/oat78m318-mantan-pebulu-tangkis-nasional-buka-warteg-di-berlin|title=Mantan Pebulu Tangkis Nasional Buka Warteg di Berlin|author=Nasihin Masha|publisher=Republika|datepublished=2016-07-16|access-date=2016-07-28|lang=id|description=Электронная версия газеты «Република»|archive-date=2016-07-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20160727013153/http://www.republika.co.id/berita/olahraga/raket/16/07/24/oat78m318-mantan-pebulu-tangkis-nasional-buka-warteg-di-berlin|url-status=live}}</ref>
<ref name="Kompas">{{cite web|url=http://travel.kompas.com/read/2016/03/08/040300827/Tongseng.Burung.Emprit.dan.Codot.Berani.Coba.|title=Tongseng Burung Emprit dan Codot, Berani Coba?|author=Hamim Thohari|publisher=Kompas|datepublished=2016-03-08|access-date=2016-07-28|lang=id|description=Электронная версия газеты «Компас»|archive-date=2016-09-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160904111232/http://travel.kompas.com/read/2016/03/08/040300827/Tongseng.Burung.Emprit.dan.Codot.Berani.Coba.|url-status=live}}</ref>
<ref name="Bangka">{{cite web|url=http://bangka.tribunnews.com/2016/03/27/kelelawar-dan-burung-emprit-diracik-jadi-tongseng-waw-lezatnya|title=Kelelawar dan Burung Emprit Diracik Jadi Tongseng, Waw Lezatnya|author=|publisher=Bangka Pos|datepublished=2016-03-27|access-date=2016-07-29|lang=id|description=Электронная версия газеты «Бангка пос»|archive-date=2016-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20161011190531/http://bangka.tribunnews.com/2016/03/27/kelelawar-dan-burung-emprit-diracik-jadi-tongseng-waw-lezatnya|url-status=live}}</ref>
<ref name="Depok">{{cite web|url=http://www.hariandepok.com/24279/12-kuliner-ekstrim-di-yogya-yang-patut-dicoba|title=12 Kuliner Ekstrim Di Yogya Yang Patut Dicoba|author=Irma Wulandari|publisher=Harian Depok|datepublished=2015-02-04|access-date=2016-07-29|lang=id|description=Информационный портал «Хариан Депок»|archive-url=https://web.archive.org/web/20160816004137/http://www.hariandepok.com/24279/12-kuliner-ekstrim-di-yogya-yang-patut-dicoba|archive-date=2016-08-16|url-status=dead}}</ref>
<ref name="Republika-2">{{cite web|url=http://gayahidup.republika.co.id/berita/gaya-hidup/kuliner/15/10/16/nwab31328-nyam-lezatnya-tongseng-jamur-di-borobudur|title=Nyam.... Lezatnya Tongseng Jamur di Borobudur|author=Ahmad Islamy Jamil|publisher=Republika|datepublished=2015-10-16|access-date=2016-07-28|lang=id|description=Электронная версия газеты «Република»|archive-date=2016-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20160806203512/http://gayahidup.republika.co.id/berita/gaya-hidup/kuliner/15/10/16/nwab31328-nyam-lezatnya-tongseng-jamur-di-borobudur|url-status=live}}</ref>
<ref name="Tempo-2">{{cite web|url=https://m.tempo.co/read/news/2015/01/08/201633643/harum-tongseng-ayam-kampung-bantul-yogyakarta|title=Harum Tongseng Ayam Kampung Bantul Yogyakarta|author=|publisher=Tempo|datepublished=2015-01-08|access-date=2016-07-29|lang=id|description=Электронная версия журнала «Темпо»|archive-date=2016-08-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20160807132037/https://m.tempo.co/read/news/2015/01/08/201633643/harum-tongseng-ayam-kampung-bantul-yogyakarta|url-status=live}}</ref>
}}

== Adabiyotlar ==
* Погадаев В. А. (составитель). Малайский мир (Бруней, Индонезия, Малайзия, Сингапур). Лингвострановедческий словарь. — М.: Восточная книга, 2012. — 798 p. — ISBN 978-5-7873-0658-3.
* Arum, Dewi Asih. Koleksi Resep Soto & Sup Nusantara. — Jakarta: Kawan Pustaka, 2015. — 336 p. — ISBN 978-979-7575-87-8.
* Diah Didi. 62 Masakan Lezat untuk Menu Sehari-hari. — Jakarta: FMedia, 2015. — 120 p. — ISBN 978-979-0065-44-2.

== Havolalar == 
{{Commons category}}
*[http://resepmasakanindonesia.idcc.info/resep-tongseng-daging-sapi.htm Tongseng recipe (in Indonesian)] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20250122061701/http://resepmasakanindonesia.idcc.info/resep-tongseng-daging-sapi.htm |date=2025-01-22 }}
[[Turkum:Alifbo boʻyicha taomlar]]
[[Turkum:Indoneziya oshxonasi]]
[[Turkum:Yava oshxonasi]]