Toqtar Aubakirov
Тоқтар Онгарбаюли Аубакиров (27.07.1946 , Қарқарали тумани, Қарағанда вилояти, Қозоғистон) — биринчи қозоқ космонавти, учувчи, Совет Иттифоқи Қаҳрамони (1988), Қозоғистон Республикаси Халқ Қаҳрамони (1995), техника фанлари доктори (1998-йил), профессор (1997), Қўрқит ота номидаги Қизилўрда давлат университети фахрий профессори[1]. Академик Э.А.Бокетов номидаги Қарағанда университети фахрий профессори (2022-йил 3-май)
| Тоқтар Онгарбаюли Аубакиров | |
|---|---|
| қозоқча: Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров | |
|
| |
| Таваллуди |
1946-йил 27-июл Қарағанда вилояти, Қарқарали тумани |
| Фуқаролиги |
|
| Касби | Космонавт |
| Миллати | Қозоқ |
| Мукофотлари | Халқ қаҳрамони (Қозоғистон) |
| Космик карера | |
| Миссиялар | Союз ТМ-13, Союз ТМ-12 |
| Имзоси | |
|
| |
Биографияси
Ўрта жузнинг арғин қабиласининг қоракесек уруғининг Таз-Булбул бўлимидан келиб чиққан[2].
- Россия Федерациясининг Армавир олий ҳарбий учувчилар мактабини (1969), Авиация институтини (1979) тугатган.

- 1962—1965-йилларда Темиртау қуйиш-механика заводида токар бўлиб ишлаган, номи вилоят фахрий китобига зарҳал ҳарфлар билан ёзилган (1964).
- 1969-1975-йилларда Совет Иттифоқи Ҳарбий-ҳаво кучларининг Узоқ Шарқ ҳарбий округида учувчи, қисм командири, эскадрон командирининг ўринбосари бўлган.
- 1975—1976-йилларда Москва учувчилар синов мактабини, Москва авиация институтини тамомлаган (1979).
- 1976—1992-йили Москвадаги А.Микоян номидаги Экспериментал-конструкторлик бюросининг синов учувчиси бўлиб ишлаган.
- 1988-йилда Совет Иттифоқида биринчи марта самолётга ҳавода икки марта ёқилғи қуйиш орқали Шимолий қутбга қаҳрамонона парвоз қилди.
- 1989-йилда у биринчи бўлди ва МиГ-29к реактивини самолёт ташувчиси кемасига моҳирлик билан қўнди. Шунингдек, у 50 дан ортиқ янги турдаги реактив самолётларни синовдан ўтказди.
- 1990-йилда у космонавтлар сафига қўшилди.
- 1991-йил 2-апрелда Совет Иттифоқи Космонавтларни тайёрлаш марказида космик парвозга тайёргарлик кўришни бошлади ва ўша йилнинг 2-октябрида Байқўнғирдан „Союз ТМ-13“ космик кемаси билан коинотга учди. Коинот кемаси Ер атрофидаги „Мир“ орбитал мажмуаси билан боғланган. У ерда бошқа космонавтлар билан биргаликда биотехнология, металлургия, тиббиёт ва она Орол вилоятида илмий изланишлар олиб борди. Тадқиқотлар натижасида Орол денгизи устида туз булутининг ҳосил бўлиш жараёни ва бу зарарли аэрозолларнинг Қозоғистон ва Россия ҳудудларига тарқалишининг космик тасвирлари олинди. Бундан ташқари, Қозоғистон ҳудудида атмосфера ва ер юзасини ўрганиш, юлдузли осмонни кузатиш ва астрофизика ишлари ҳам яхши ўтди. У 1991-йил 10-октабрда Ерга қайтди. У коинотдан қайтгач, Қозоғистонда космик кадрлар тайёрлаш бўйича тадқиқотларга асос солиш, мамлакатимиз Қуролли Кучларининг ҳарбий тайёргарлигини такомиллаштириш, ҳарбий-ватанпарварлик тарбиясини йўлга қўйишда фаол иштирок этди.
- 1992—1993-йилларда Қозоғистон Республикаси Мудофаа вазирининг 1-ўринбосари
- 1993—1994-йилларда Қозоғистон Республикаси Миллий аэрокосмик агентлиги бош директори — Фан ва янги технологиялар вазирининг ўринбосари
- 1994—1995-йилларда Қозоғистон Республикаси Олий Кенгаши депутати — Мудофаа ва хавфсизлик қўмитаси раиси бўлган[3].
- 1996-йилдан Қозоғистон Республикаси Президентининг маслаҳатчиси.
- 2001-йилда 44-сонли Қизилўрда сайлов округи бўйича Қозоғистон Республикаси парламенти депутати этиб сайланган. Қизилўрданинг ҳурматли фуқароси.
- Қозоғистон ССР Олий Кенгашининг 12-чақириқ депутати, Қозоғистон Республикаси Олий Кенгашининг 13-чақириқ депутати, Қозоғистон Республикаси Парламенти Мажилисининг 3-чақириқ депутати.
2022-йил январ воқеаларида
2022-йилнинг 6-январида Тоқтар Аубакиров газ нархининг икки баравар ошиши натижасида юзага келган оммавий ижтимоий норозиликлардан кейин юзага келган тартибсизликларни бостириш учун КХШТ қўшинларини Қозоғистон Республикаси ҳудудига киритишга чақирди.
Қандай қилиб мен акамни ўлдиришим керак? қила олмайман. Келинг, биз билан шартнома тузганлар ёрдамига мурожаат қилайлик... КХШТ келишуви, ... КХШТ қўшинлари..
Коинатга парвози
- 1991-йил Ю.А.Гагарин У космонавтларни тайёрлаш марказида синовчи космонавт-учувчи, синов учувчиси сифатида машғулотларни бошлади. Синов космонавт-учувчиси „Союз ТМ“ космик кемаси ва „Мир“ орбитал мажмуасида тезлаштирилган ўқув парвоз дастуридан ўтди.
- 1991-йил 2-октябр куни тадқиқотчи космонавт Тоқтар Аубакиров, Александр Волков ва австриялик космонавт Франц Фибöк „Союз ТМ-13“ космик кемаси билан коинотга уча бошлади. „Мир“ орбитал мажмуасида бутун ҳафта ишлади.
- 1991-йил 10-октябр куни Тўқтар Аубакиров, Анатолий Арцебарский, австриялик космонавт Франц Фибок „Союз ТМ-13“ космик кемаси билан Ерга қайтди. Космосда ўтказган вақт— 7 кун 22 соат 13 дақиқа.
Тоқтар Аубакиров ягона космик парвози учун “Қозон инқилоби” ордени билан тақдирланган, чунки у коинотга парвоз қилгани учун унга Совет Иттифоқи Қаҳрамони унвони берилган ва 1988-йилдан бери бир неча бор “Олтин Юлдуз” мукофотлари олиб ташланган.
1991-йилгача у Москва вилоятининг Жуковский шаҳрида яшаган. СССР парчаланганидан кейин Қозоғистонда яшайди. У давлат хизматида. 1992-йил апрелдан - Қозоғистон Республикаси Давлат мудофаа қўмитаси раисининг биринчи ўринбосари, Қозоғистон Республикаси Президентининг космик тадқиқотлар бўйича ёрдамчиси.
Парламентга сайлангунга қадар Қозоғистон Республикасининг Олмаота шаҳридаги Миллий аэрокосмик агентлик бош директори бўлган. 2009-йил 24-октябрда биринчи қозоқ космонавти Тўқтар Аубакиров Олмаота шаҳрида бўлиб ўтган янги мухолиф сиёсий куч – “Азат” миллий социал-демократик партиясининг қурултойида сўзга чиқиб, бирлашган мухолифат партиясига киришини шундай изоҳлади:
“Бугун оддий одамлар орзу қилган кун эканлигига ишонмоқчиман. Бугун тарихий кун. Кўпчилик Қозоғистондаги икки етакчи мухолиф партиянинг бирлашишини кутаётган эди. Мен бу дақиқани анчадан бери кутгандим. Бу менинг орзуим эди. Мен унга кириш учун халқ партияси пайдо бўлишини узоқ кутдим. Мен ўз қисмимни узоқ вақтдан бери қидиряпман. Ва энди мен уни ниҳоят топдим".
2012-йил 14-январда парламент қуйи палатаси – Мажилисга навбатдан ташқари сайловда иштирок этди. Умуммиллий социал-демократик партия томонидан кўрсатилган.
Мукофотлари
- „ Халқ қаҳрамони“ унвони
- „ Қозоғистон учувчи-космонавти“ унвони
- „Ватан“ ордени (1995)
- Академик Э.А.Бокетов номидаги Қарағанда университети фахрий профессори (2022-йил 3-май)
- „Буюк хизматлари учун“ ордени (1987)
- Совет Иттифоқи Қаҳрамони (1988),
- Олтин юлдуз медали (1988)
- "Ленин" ордени (1988),
- СССРда хизмат кўрсатган синов учувчиси (1990)
- СССР учувчи-космонавти (1991)
- Октябр инқилоби ордени (1991)
- Олтин хоч ордени 1988)
- Олтин хоч ордени (1993)
Манбалар
- ↑ Айбин. Энсиклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақип. — Алмати: „Қазақ энсиклопедияси“, 2011. — 880 бет.ИСБН 9965-893-73-Х
- ↑ "Қаракесек шежіресі", бірінші том Павлодар қаласинда, „ЭКО“ ЖШС баспаханаси, Кітаптиң таралими — 500 дана
- ↑ Бочарова А. Л. Ноябрь в военной истории. // Военно-исторический журнал. — 2014. — № 11. — С.73.
Ҳаволалар
- Токтар Аубакир: „Қозоқлар бошини кўтарса, уларни тўхтатиш қийин“
- Т. Аубакировнинг интервюси 2007-йил 27-сентябр.
- АУБАКИРОВ ТОҚТАР ОНГАРБАЙУЛИ
- Ахлоқий ҳаётнинг одамлари (Wайбаcк Мачине сайтида 27-март 2012-йил санасида архивланган) 2012-йил 27-март.
- Аубакиров Токтар Онгарбаэвич[сайт ишламайди]