Torgut oyrat
Торгут, шунингдек, Торғуд деб ҳам ёзилади, Шинжонда, Ғарбий Мўғулистонда ва Шарқий Қалмоғистонда сўзлашувчи ойрат тилининг лаҳжасидир (бу ерда у ўша минтақанинг адабий тили бўлган қалмиқ тилига асос бўлган[1]). Ушбу тил ойратнинг бошқа тилларига қараганда ко'проқ со`злашувчиларига эга.[2] Бу тил Хитойдаги бошқа ойрат тилларига қараганда яхшироқ о'рганилган.[3]
Тарқалиши
Торгут лаҳжасидан Россиядаги Шарқий Қалмоғистонда,[4] Мўғулистоннинг Ховд вилоятидаги Булган сумида[5] ва Хитойда Шинжон автоном вилоятининг шимоли-ғарбий қисмидаги учта алоҳида ҳудудда фойдаланилади.[6] Шинжоннинг ойрат (кўп ҳолларда торгут тилида) сўзлашадиган ҳудудларининг тўлиқ рўйхатини қуйидагича: Баянгол ва Бортала автоном префектуралари, Хобоксар ва Дöрбилжин округлари ҳамда Таченгдаги Вусу шаҳри, Или префектурасидаги Курие, Текес ва Нилка туманлари, Олтой, Ҳамил ва Чангжи префектуралари ҳамда Шинжон пойтахти Üрüмчи.[7] Бу даражада кенг тарқалишни Торгут ойрат қабилаларининг тарихда "Дорбен ойрат" клан федрациясининг а'зоси бо`лганлиги билан бог`лаш мумкин.[8]
Грамматика
Фонология
Торгутда қисқа ёки узун бўлган /а, о, у/ ва /э, и, ɵ, й, æ/[9] унли фонемалари мавжуд.[10] Бу унлилар сўзнинг биринчи бўғинида келганда сингармонизмга учрайди. Масалан Ёзма мўғулча талбигун, халха -мўғулча "талбиун", Торгут [тæлбйː] 'кенг'. Бироқ, биринчи бо`г`инда келмаган /иː/ ва /æː/ унлилари нейтрал унлилардир. /оː/, /ɵː/ ва /эː/ ҳеч қачон сўзнинг биринчи бўғинидан кейинги о`ринлардан келмайди.[11] Ундошлар ҳарфлари: /м, н, нʲ, ŋ, б, т, д, к г ц, тʃ, дʒ, с, з, ʃ, х, л, лʲ, р, ж/.[12]
Манбалар
- ↑ Блäсинг 2003: 229
- ↑ Сеčэнбаγатур эт ал. 2005: 398
- ↑ Булаγ-а 2005: 11фф.
- ↑ Свантессон эт ал. 2005: 148
- ↑ Cолоо 1988: 3
- ↑ Свантессон эт ал. 2005: 141
- ↑ Сеčэнбаγатур эт ал. 2005: 397. Сеčэнбаγатур эт ал. талк абоут тҳе дистрибутион оф Оират ин Чина ин генерал, бут фоллоwинг Свантессон эт ал. 2005: 148, ит ис пресумед ҳере тҳат Хинжианг Оират ис Торгут. Сеčэнбаγатур эт ал. 2005: 187-188 алсо поинт то тҳе фаcт тҳат тҳе Оират спокен ин Хинжианг ис сепарате ин тҳат ит ис лесс инфлуэнcед бй Монголиан пропер тҳан отҳер диалеcц оф Оират спокен ин Чина. Ин тҳе абове артиcле, ит wас ассумед тҳат "Қаранусу" wҳич ис эитҳер а cоунтй ор а cитй (Монголиан "сиен қота") ис тҳе оригинал Монголиан наме оф "Wусу".
- ↑ Блäсинг 2003: 229, Бирталан 2003: 210
- ↑ Сеčэнбаγатур эт ал. 2005: 399, бут wе wрите /о/ анд /у/ инстеад оф /ɔ/ анд /ʊ/ ин аccорданcе wитҳ ан обсерватион бй Булаγ-а 2005: 27 wҳо невертҳелесс кеэпс он wритинг /ɔ/ анд /ʊ/. Тҳе нотатион /о/ анд /у/ ис море ин лине wитҳ Свантессон эт ал. 2005: 149, 179
- ↑ Тҳис аналйсис фоллоwс Сеčэнбаγатур эт ал. 2005. Свантессон эт ал. 2005 wоулд инстеад cлаим тҳат тҳере аре пҳонемиc анд нон-пҳонемиc воwелс ин нон-инитиал сйллаблес.
- ↑ Сеčэнбаγатур эт ал. 2005: 405-408
- ↑ Сеčэнбаγатур эт ал. 2005: 408. Булаγ-а 2005: 48-51 алсо гивес /п/ анд /ɢ/, бут ше доэсн'т пресент анй эвиденcе фор /п/ анд эвиденcе фром Cолоо 1988: 71, 373 суггесц тҳат ɢ ис пҳонемиc ин Дöрбет анд соме отҳер вариэтиэс, бут нот ин Торгут (ас спокен ин Монголиа). Фуртҳерморе, ит ис нот cлеар wҳетҳер тҳере ис индеэд а дистинcтион оф воиcинг ор, ас Свантессон эт ал. 2005: 149 спеcулате, ратҳер оф аспиратион.
Адабиётлар
- Бирталан, Áгнес (2003): Оират. Ин: Жанхунен 2003: 210-228.
- Блäсинг, Уwе (2003): Калмуcк. Ин: Жанхунен 2003: 229-247.
- Булайг-а (2005): Ойирад аялгю-йин судулул. Üрüмčи: Синǰиянг-ун арад-ун кебел-üн қорий-а.
- Коло, Ž. (1965): Заҳčнй аман ажалгуу. Улан-Батор: СҲУА.
- Коло, Ž. (1988): БНМАУ даҳ' монгол ҳелниж нутгижн ажалгуунй тол' бичиг: ожрд ажалгуу. Улан-Батор: СҲУА.
- Жанхунен, Жуҳа (эд.) (2003): Мо'г'ул тиллари. Лондон: Роутледге.
- Сеčэнбагатур, Қасгерел, Туяг-а, Б. ǰиранниге, У Йинг ǰэ (2005): Монггул келен-ü нутуг-ун аялгун-у синǰилел-üн удуридқал. Кокеқота: Öбüр монггул-ун арад-ун кебел-üн қорий-а.
- Свантессон, Ян-Олоф, Анна Цендина, Анастасия Карлссон, Виван Франзен (2005): Мо'г'ул тилининг фонологияси. Ню-Ёрк: Оксфорд университети нашриёти.