Тошдаги Мадонна (инглизча: Мадонна оф тҳе Роcкс) — Италия уйғониш даврининг буюк рассоми Леонардо да Винcи томонидан чизилган расм.[1] Ушбу сурат иккита асосий версияда чизилган бўлиб, улардан бири Лувр музейида, иккинчиси эса Лондон Миллий Галереясида сақланади.[2]

Тошдаги Мадонна
(инглизча: Мадонна оф тҳе Роcкс)
Леонардо да Винcи, 1483–1486
Мойбо'ёқ
199 × 122 см
Лувр музейи, Париж, Франсия

Леонардо да Винcи

Леонардо да Винcининг автопортрети

Жаҳон маданияти, санъати ва илм-фани тарихида Леонардо да Винcи (1452 — 1519) нафақат Уйг’ониш даврининг буюк рассоми, ҳайкалтароши, меъмори, балки истеъдодли ихтирочи муҳандис, математик, анатом сифатида ҳам ёрқин из қолдирган. Леонардо да Винcи унча катта бўлмаган Винчи шаҳри яқинида дунёга келди. У 14 ёшга тўлганда отаси уни Флоренсияга олиб келади ва Уйғониш даврининг кўпгина маърифатли кишилари қатори ҳар томонлама иқтидор соҳиби, ўз даврининг таниқли рассоми, ҳайкалтароши ва меъмори Андреа Веррокионинг бадиий устахонасига шогирдликка беради. Тез орада Леонардо нафақат тенгқурлари, балки устозини ҳам ортда қолдириб, моҳир рассом бўлиб етишади. Рассомнинг бу қадар тез камол топишида унинг табиатга, атроф муҳитдаги воқеа ва ҳодисаларга нисбатан ўта синчковлиги сабаб бўлди. У ёшлигидан бошлаб хотира дафтари тутиб, унда уйлар ва кўчалар, қир-адирлар ва боғлар, гуллар ва дарахтлар, гўзал қизларнинг юз тузилиши, юзини юваётган мушук, отнинг туёқлари, матонинг букламалари каби деталларни синчковлик ва сабот билан тасвирлаб борди. Ундан ўз ҳаёти давомида битилган 7 минг саҳифага яқин хотира дафтари қолган. Унинг қўлёзмалари орасида учиш аппаратлари, парашют, сув ости кемаси, автомат тўқув станоги каби ажойиб нарсаларнинг лойиҳаларини топдилар. Бир неча юз йиллардан сўнг буларнинг барчаси қайтадан ихтиро этилди. Самолёт пайдо бўлмасдан юз йиллар аввал Леонардо да Винcи қушни эслатувчи учиш аппаратини яратди. Лекин рассом — Леонардонинг асарларига анчагина бахтли тақдир насиб этди. У яратган асарлардан унинг замондошлари ҳам, уларнинг авлодлари ҳам завқланишган.Леонардо да Винcи ҳаётининг охирги икки ўн йиллигини дарбадарликда, жойдан жойга кўчиб юриб ўтказишга мажбур бўлди. Шу даврда яратган энг машҳур асари „Мона Лиза“ портретидир (бу асарни яна „Жоконда“ деб ҳам аташади). Унда шаҳарлик бадавлат аёл бироз жилмайган, хаёлга чўмган, ғамгинроқ ҳолатда тасвирланган. Бу гўзал қиёфага қараб аёлнинг бой ва мураккаб ички дунёсини, унинг ўткир ақлини ҳис этиш мумкин. Мона Лиза табиат манзараси фонида тасвирланган. Олисдаги тоғлар, осмон, дарё ва дарахтлар — буларнинг ҳаммаси енгилгина туман билан қопланган.Дарбадарликда ҳаёт кечирган рассом умрининг сўнгги йилларини Франсияда ўтказди ва Амбауза шаҳри яқинида вафот этди. Буюк рассомнинг ўлмас асарлари ҳамон келажак авлодларга завқ бағишламоқда. Рассом ижодий меросини ўрганишга бўлган қизиқиш бугун ҳам сўнган эмас. Рассомнинг ҳеч бўлмаганда биргина асарини томоша қилиш учун кишилар соатлаб навбат кутишади.[3]

Асарларда Мадонна образи

Ғарбий Европа санъатида диний жанрдаги расмларда Мадонна образи жуда кенг тарқалган. Мадонна — Исо Масиҳнинг онаси Биби Марямнинг анъанавий католик маданиятидаги унвони. Тасвирий санъат тарихида анъанавий иконография Мадонна образини акс эттиради, кўпинча Чақалоқ Исо билан бирга.

Ўрта аср Италия рассомлари Мадонналарни яратишда узоқ вақт давомида Византия моделлари — Бокира қиз тасвирланган пиктограммаларга эргашган. Шимолий Европада яратилган Мадоннанинг биринчи ҳайкалтарошлик тасвири 10-асрнинг охирига тўғри келади — " Эссенлик Олтин Мадонна ". Салиб юришлари бошланиши билан қора юзли Мадонналар жанубий Эвропада кенг тарқалди. Уйғониш даврида табиат фонида замонавий либослар кийган типик ёш италян аёллари тимсолида Мадонна ва Бола тасвирланган дастгоҳ расмлари пайдо бўла бошлади (" Яшиллардаги Мадонна ", " Тилла финчли Мадонна ", " Гўзал боғбон ""). „Мадонналар“ нинг катта цикллари Гиованни Беллини , Мантегна , Перугино ва Рафаэл Санти томонидан талабалари билан бирга яратилган.[4]

Тошдаги Мадонна картинасининг версиялари

Лувр музейидаги версияси

Луврдаги ,,Тошдаги Мадонна" картинаси Лондондагига нисбатан олдинроқ чизилган. Шунингдек бу сурат 8 смга баландроқ ҳам. Сан’ацҳунослар бу расм тўлиғича Леонардо да Винcи томонидан чизилган деб ҳисоблашади. Расм 1483-йилда махсус топшириқ билан Миланда чизилган деган хулосага келинган[5]

Лондондаги версияси

,,Тошдаги Мадонна" картинасининг Лондондаги версияси

Лондондаги Миллий галереядаги жуда ўхшаш расм ҳам Леонардо да Винчига тегишли бўлиб, у 1508-йилдан олдинги санага тегишли. Дастлаб қисман Леонардонинг ёрдамчилари томонидан чизилган деб ўйланган, яқинда реставрация пайтида расмни диққат билан текшириш. 2008 ва 2010-йиллар орасида Миллий галереядаги консерваторлар ишнинг катта қисми Леонардо қўлида эканлиги ҳақидаги хулосага келишди.[6]

Расм тарихи

Беғубор концепция черкови

Беғубор концепция черковига 1335-йилгача Милан герцоги Жан Галеаззо Висконтининг рафиқаси Беатрис д’Эсте томонидан асос солинган.[7] СҲундан сўнг, ибодат учун келувчилар томонидан ушбу черковга эътибор ортди ва уни турли хилда безаш ишлари олиб борилади.

Расм шартномаси

1483-йил 25-апрелда Бартоломео Скорлионе черковни безаш учун да Винcи ва ака-ука Предислар билан шартнома тузади. Шартномада ким қандай вазифа бажариши ёзилмаган бўлсада, да Винcи бош уста дея белгиланади. Бўяш ва безаш ишлари шартномада келтирилган. Уларга ишни якунлаш учун 7 ой вақт берилади.

Тўлов

1483-йил 1-майда 100 лира миқдорида дастлабки тўлов амалга оширилди. Шундан сўнг 1483-йил июлидан 1485-йил февралигача ойига 40 лирадан жами 800 лира тўловлар амалга оширилди. Якуний тўлов 1483-йил декабрида иш тугатилиб, етказиб берилгандан сўнг келишиб олиниши керак эди.

1490-1495-йиллар орасида Амброжио ва Леонардо бирлашмага хат ёзиб, марказий қисм бутун 800 лирага тушганини ва шартномага кўра, улар яна 1200 лира сўрашганини айтишди. Қардошлик уларга петиция натижасида атиги 100 лира таклиф қилди. Кейин Леонардо ва Амброжио Милан герцоги Людовико Сфорзадан уларнинг номидан аралашишни сўрашди. Қурбонгоҳ мутахассислари томонидан баҳоланиши ва якуний тўлов учун баҳоланиши кераклиги таклиф қилинди. Рассомлар, шунингдек, агар нарх бўйича келишувга эришилмаса, санъат асарини олиб ташлашни таклиф қилишди.

1503-йилда Амброжио яна ўз номидан ва ҳозирда вафот этган укаси Эвангелистанинг меросхўрлари номидан тўловни талаб қилди. 1503-йил 9-мартда 1499-йилда Ломбардияга бостириб кирган франсиялик Людовик ХИИ Милан қўмондонига мактуб йўллаб, санъаткорлар номидан аралашишни сўради. 1506-йил 27-апрелда баҳолаш ўтказилди. Иш ҳали тугалланмаган деб топилди. Леонардодан буни тугатиш сўралган, аммо у ҳали ҳам „Милан“да йўқ эди. 1508-йил 18-августда расм етказиб берилди ва ўрнатилди. 1507-йил 7-август ва 1508-йил 23-октабр кунлари Амброжио жами 200 лиралик иккита тўлов олди. Ушбу тўловни қабул қилиш Леонардо томонидан ёзишмаларда тан олинган.

Тавсиф

Ҳозирда Лондондаги Миллий галереяга тегишли бўлган ва Париждаги Лувр музейига тегишли бўлган "Қоялар бокирасининг " иккита сурати мавзу ва умумий композицияда бир хил бўлиб, улардан бири иккинчисининг ҳосиласи эканлигини кўрсатади. Иккита расм композицион тафсилотлари, ранги, ёруғлиги ва бўёқ билан ишлов беришда фарқланади.

Фарқлар

Композицияга кўра, Лондон расмидаги барча рақамлар Лувр картинасига қараганда бироз каттароқдир. Икки расм ўртасидаги асосий композицион фарқ шундаки, Лондон расмида фариштанинг ўнг қўли тиззасига қўйилган бўлса, Лувр расмида қўл кўтарилиб, кўрсаткич бармоғи Жонга ишора қилади. Лондон расмида фариштанинг кўзлари ўйчан тарзда пастга қараган, аммо Лувр расмида томошабиннинг умумий йўналишига қараган.
Яна бир фарқ — бу либосларнинг, хусусан, фариштанинг рангида. Лондон расмида қизил ранг йўқ, Лувр расмида эса фаришта ёрқин қизил ва яшил рангда кийинган, либослар Лондондаги фариштаникидан фарқли равишда жойлаштирилган.[8]


Манбалар

  1. ↑ „Тҳе Виргин оф тҳе Роcкс - бй Леонардо Да Винcи“. www.леонардодавинcи.нет. Қаралди: 2022-йил 5-июл.
  2. ↑ „Мадонна в скалах“. арцандcултуре. 2022-йил 8-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 5-июл.
  3. ↑ Даврон, Хуршид „ЛЕОНАРДО ДА ВИНCҲИ ҲИКМАТЛАР“. Хуршид Даврон кутубхонаси. 2022-йил 5-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 5-июл.
  4. ↑ „Описание картины «Мадонна с Младенцем» — Пьетро-ди-Христофоро-Вануччи Перуджино“. Описания Картина. Қаралди: 2022-йил 5-июл.
  5. ↑ „Тҳе Виргин оф тҳе Роcкс, Тҳе Мадонна оф тҳе Роcкс, Леонардо да Винcи, 1483-1486, Мусеэ ду Лоувре, Парис Франcе, Эуропе“. www.аламй.cом. Қаралди: 2022-йил 5-июл.
  6. ↑ „Паинт ҳандлинг ин Леонардо’с Мона Лиса: гуидес то а реcонструcтион“. жоурналс.опенедитион.орг. Қаралди: 2022-йил 5-июл.
  7. ↑ „Просерпине : Арчангел Уриэл“. лалачене.cом. 2022-йил 8-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 5-июл.
  8. ↑ Цанева, Мариа. Леонардо да Винcи: 222 паинтингс анд драwингс — 89-бет. Қаралди: 2022-йил 5-июл.