Toshkent kemasi
| Тошкент жанговар кемасининг кўриниши | ||
|---|---|---|
| Мамлакат: | СССР | |
| Мақоми: | Ҳарбий ҳаракатлар учун | |
| Ҳодисаси: | Чўкиб кетган | |
| Ташкилот: | Одеро-Терни-Орландо | |
| Тайёрловчи давлат: | "Италия" | |
| Кема қурилишига буюртма берилган сана: | сентабр 1935 | |
| Қурилиш бошланган сана: | сентабр 1935 | |
| Ишга туширилганган: | 28-ноябр 1937-йил | |
| Чўкиб кетган: | 2-июл 1942 | |
Тошкент кемаси – Иккинчи жаҳон уруши арафасида Совет Россияси армиясида ҳарбий мақсадлар учун ясалган жанговар кема. 1941-42-йилларда Қрим яқинида иккинчи жаҳон урушининг шиддатли жанглари борарди. Уларда Ўзбекистон пойтахти номи билан аталган „Тошкент“ жанговар кемаси ҳам иштирок этган. Кема 1939-йилда қурол-аслаҳа билан жиҳозланиб, командир Василий Ерошенко бошчилигида Қора денгиз флотида хизматга киришади. 1942-йилнинг 2-июлидаги Новороссийскдаги жангларда бортига иккита бомба тушиши натижасида чўкиб кетган.

Тавсифи
1941–1942-йилларда Тошкент кемаси Украина жанубида ва Қримда жангга кирган. Унинг бошқа кемалардан фарқли жиҳатлари кўп эди: 80 км/соат тезликка чиқа олар, кўк ярқироқ ранги кўзни қамаштирар,экипаж аъзолари довюраклиги билан ажралиб турарди. Совет даври адабиётларига у иккинчи жаҳон урушининг қаҳрамон кемаси номи билан кирган. Биринчи ва Иккинчи Жаҳон урушлари орасидаги даврда дунё етакчилари нафақат СССРда, балки жаҳоннинг бошқа кўплаб мамлакатларида, шу жумладан Франсия, Италия ва АҚШда алоҳида ҳарбий кемалар синфи фаол ишлаб чиқилган. Денгиз стратегларининг фикрига кўра, „Тошкент“ немисларнинг йирик кемаларига – крейсерларга торпедо ҳужумларини амалга ошириши керак эди. Кучлироқ қуролланиш, кемадаги кенглик, тезлик ва маневр қобилияти уни Қора денгизда „етакчи“га айлантирди.

Тарихи
1930-йилларда совет мутахассислари бундай кемаларни яратиш тажрибасига эга эдилар, аммо уларни қуришда юзага келган қийинчиликлар мамлакат ҳукуматини чет элдан техник ёрдам сўрашга ундади. Хусусан, 1935-йил сентабр ойида Москвада узоқ давом этган музокаралардан сўнг Италиянинг „Одеро-Терни-Орландо“ фирмаси билан шартнома тузилди. Италияликлар Москва билан келишилган лойиҳага кўра, Италияда битта катта кемани қуриши ва кейин Ленинградда худди шу турдаги кемани яратишда ёрдам беришни ўз зиммаларига олишди. Орадан бир ярим йил ўтиб, 1937-йил 11-январда Италиянинг Ливорно шаҳридаги кемасозлик заводида кейинчалик „Тошкент“ номи билан машҳур бўлган кема қурилди. Унга бу ном 1937-йил апрел ойида берилган. Кема 1937-йил 28-ноябрда ишга туширилган.
Фаолияти
„Тошкент“нинг илк синовлари муваффақиятли ўтди. 1939-йил феврал ойида унга қўмондон тайинланди – у ливорнолик 2-даражали Лев Владимирский эди. Апрел ойида йўловчи кемаси сифатида ниқобланган кема Одессага йўл олди ва 6-майда у совет қурувчиларига топширилди. Қора денгизда Тошкент қўшимча текширувлардан ўтди, унга қурол ўрнатилди. У 1939-йил 5-октабрда флотга киритилган ва у бир йилдан кейин – 1940-йил 22-октабрда хизматга кирди. Уруш бошланишига қадар Тошкентда иккита капитан алмаштирилди: 1939-йил июн ойида қўмондонлик томонидан бу лавозимга 2-даражали капитан Евгений Жуков, 1941-йил февралда эса 3-даражали капитан Василий Ерошенко тайинланди. Айнан Ерошенко кемани жангга олиб боришга муяссар бўлган. 1941-йил 22-июн куни „Тошкент“ учун Николаевдаги заводда қурол ўрнатиш, корпусини бўяш бўйича якуний ишлар амалга оширилди. Кемага Севастополга бориш учун буйруқ июл ойининг ўрталарида келди. Севастопол томон сузишда „Тошкент“ зенитчилари йўлда учраган немис самолётларига икки марта ўт очди. Тез орада кема Севастополга етиб келди. Денгиз қўмондонлиги қарорига кўра, „Тошкент“ экипажи фақат бўлажак жангларга тайёргарлик кўриши керак эди. Шахсий таркиб офицерлар билан тўлдирилди, денгизга ўқув сафарларида жамоа ҳаракатларини мувофиқлаштириш ишлаб чиқилди. Шу билан бирга, кемада магнит миналардан ҳимоя ўрнатилди. Август ойида кема учта эсминес билан биргаликда Қора денгизнинг ғарбий қисмида немис душман кемалари ва транспортларини йўқ қилиш вазифасини олган жанговар гуруҳга кирди. Бироқ, кема немисларга дуч келмади. Шу куни „Тошкент“ мўлжалланган мақсадда фойдаланилди, чунки келажакда ушбу турдаги кемаларга хос бўлмаган вазифаларни бажариши керак эди. Дофиновка қишлоғи яқинида „Тошкент“ ўқотарлари фашистларни чекинишга мажбур қилди. Эртаси куни улар кемада ўт очган душман хавфини бостиришга муваффақ бўлишди. Шундан сўнг кема қамалдаги шаҳарга ўқ-дориларни олиб кетаётган транспорт кемаларини кузатиб бориш учун Севастополга қайтиб келди.
30-август куни „Тошкент“ Одесса яқинида яна душман позицияларини ўққа тутаётганида, унга учта немис бомбардимончи самолёти ҳужум қилди. Бу вақтда кема паст тезликда сузарди ва немис самалётлари учун осон нишон эди. „Тошкент“ тўғридан-тўғри зарбага учрамаса-да лекин қаттиқ шикастланди. Ўнг томонда, орқа томонда диаметри деярли саккиз метрли тешик ҳосил бўлган, кеманинг баъзи қисмлари сув остида қолган, кема корпуси синган. Портлаш вақтида икки киши ҳалок бўлган, етти киши жароҳатланган, бир киши бедарак йўқолган. „Тошкент“га етказилган зарар жиддийлигидан уни Одессада эмас, Севастополда таъмирлашга қарор қилинди. 31-август куни шатакка олиниб асосий базага олиб келинди ва у ерда узоқ вақт давомида таъмирланди. Таъмир даврида унга Огневой эсминеси учун мўлжалланган 76,2 мм иккита қуролли зенит қуроли ўрнатилди. Денгизчилар янги қуролга „кулги минораси“ лақабини беришди. 1941-йил 1-ноябрда „Тошкент“ флотнинг бошқа қатор кемалари сингари Севастополдан Кавказ соҳилидаги портларга – аввал Потига, сўнгра немис авиацияси уларни нишонга ола олмайдиган Батумига кўчиб ўтди. Кема энди фашистлар бостириб кирган Қримни ҳимоя қилишда муҳим рол ўйнаши керак эди. Энди „Тошкент“нинг учун асосий жанговар вазифаси қамалдаги Севастопол учун ҳарбий юк ва аскарларни ташиш, транспорт кемаларини кузатиб бориш, гарнизонни ўт ўчириш билан таъминлаш, шунингдек, ярадор аскарлар ва шаҳар аҳолисини эвакуация қилишдан иборат эди. Баъзида бошқа турдаги операцияларга ҳам жалб этилди. Шундай қилиб, ноябр ойининг охирида „Тошкент“ Способний ва Сообразителний эсминеслари билан Узоқ Шарққа жўнатилган учта танкерни Босфор бўғозигача кузатиб борди. Ушбу гуруҳ ўн балли бўроннинг ўта оғир шароитларида денгизда сузди. 1942-йил 6-январда „Тошкент“ бошқа кемалар гуруҳи бошчилигида Евпаторияга иккинчи қўшинини тушириши керак эди. Бироқ, бир кун олдин шаҳарни фашист жангарилари эгаллаб олади. „Тошкент“ душман позицияларини нафақат Севастопол яқинида, балки Феодосия ҳудудида ҳам ўққа тутди – Қримнинг шарқий қисмини ҳимоя қилган қўшинлар у ерда кеманинг ёрдамига муҳтож эди. Айнан шу даврда кема 80 км/с тезлиги туфайли Қора денгиз флотининг барча йирик кемаларидан фарқли Новороссийск йўлини бир кунда босиб ўтди. Белгиланган вазифаларни бажариб, эртасига Қримга қайтиб келди. 1942-йил 19-июн куни немислар Севастопол кўрфазининг шимолий қирғоғини ёриб ўтишди ва унга киришни тўсиб қўйишди. Шу сабабли, энди „Тошкент“ каби тезюрар кемаларга эҳтиёж сезилади.
Лойиҳанинг қурилиши ва ривожланиш истиқболлари
В. М. Орлов 1936-йил 26-июнда 1947-йилгача бўлган даврда флотни ривожлантириш бўйича узоқ муддатли дастурни тақдим этди. Дастурга кўра „қурилаётган кемаларда ҳаддан ташқари хилма-хилликка“ йўл қўймаслик учун 20 И лойиҳаси бўйича сув сиғими 2790 тоннани ташкил этадиган 11 та кемани ясаш керек эди (Тинч океани флоти учун 4 та, Болтиқ флоти учун 3 та, Қора денгиз учун 2 та ва Шимолий флот учун 2 та)
Раҳбарнинг хатчўпи 1937-йил 11-январда Ливорнодаги кемаларни сувга туширадиган супада бўлиб ўтди. Қурилиш ҳеч қандай жиддий ҳодисаларсиз амалга оширилди, электр стансиясининг асосий турбиналарининг роторлари эса бундан мустасно эди. Бу кемани етказиб бериш санасини ўзгартиришни талаб қилди. 1937-йил май ойида етказиб бериш санаси сифатида 1938-йил 15-феврал санаси белгиланди. Бироз олдинроқ ўша йилнинг 29-апрелида Мудофаа халқ комиссари Ворошиловнинг фармони билан кемага „Тошкент“ номи берилди. Раҳбар бу номни 1918-йил 5-сентябрда урушда ҳалок бўлган фуқаролар уруши давридаги Волга ҳарбий флоти кемасидан (собиқ 7-сонли дарё бурмаси) мерос қилиб олган[1].
Мураккаб халқаро вазият ва Совет-Италия муносабатларининг ёмонлашуви сабабли „Тошкент“ кемаси 1937-йил 28-декабрда тугалланмаган ҳолатда сувга туширилди. Байроқни кўтариш маросимида Одеро Терни Орландо ўзининг тантанали нутқини „Яшасин фашизм, яшасин Муссолини!“ деган сўзлар билан якунлади[2]. Совет делегациясининг ҳарбий вакили ва айни пайтда таржимони А. К. Усискин муҳандиснинг сўзларини Италия ҳукуматига салом сифатида таржима қилди.
Кеманинг якуний қурилиши деярли яна бир йил давом этди. Кеманинг биринчи денгиз синови 1938-йил 11-мартда Специя яқинида бўлиб ўтди.
Фақат 1938-йил ноябр ойининг охирида Ҳарбий ишлар янги халқ комиссари М. П. Фриновский Мудофаа қўмитасига Тошкент машина-қозон қурилмасини назорат қилиш синовлари, шунингдек, кеманинг 15-декабргача СССРга келиши мумкинлиги тўғрисида ҳисобот бера олди. Дастлаб, янги кемани Ленинградга ўтказиш режалаштирилган эди, аммо қишки навигация даври учун вақт ўзгариши, шунингдек, Испаниядаги фуқаролар уруши оқибатлари ва Франконинг Гибралтар устидан назоратни эгаллаб олиши туфайли кема Қора денгиз флотига тайинланди. Шундан сўнг, Совет экипажи „Тошкент“ кемасини 1939-йил феврал ойида 2-даражали капитан Л. А. Владимирский бошчилигида Италияга юборди[3].
Кемани қабул қилиш синовларининг якуний санаси 1939-йил 17-март бўлди. Етакчи Одеро Терни Орландо бошчилигидаги қурилишда СССРда номаълум бўлган пўлат навлари ишлатилганлиги сабабли, танлов комиссияси таркиби Киров заводининг бош металлурги Б. Г. Музруков томонидан кенгайтирилди. Мажбурий синов дастури тўлиқ бажарилди ва қабул қилиш тўғрисидаги гувоҳнома совет томонидан эртаси куни 18-мартда имзоланди. Шундан сўнг кемани Одессага ўтказишга тайёргарлик бошланди. Ёлғон маълумот бўлиши учун „Тошкент“ кемаси йўловчи кема қиёфасига киргизилди. Унинг устки тузилмалар орасига бўялган иллюминаторли брезент чўзилган ва экипажнинг бир қисми италиялик денгизчилардан иборат эди. 6-май куни кема Одессага етиб келди ва у ерда италян экипажи билан бир нечта синов сафарларини ўтказди, Кейин қурол ўрнатиш учун Мйколаивга юборилди. 1939-йил июн ойида 2-даражали капитан Й. Н. Жуков кемани бошқарган.
Ҳалокати

1942-йил 26-июнда соат 15.00 да кема Новороссийскни тарк этди. Унда, жамоадан ташқари, милтиқ бригадасининг мингга яқин жангчилари, шунингдек, тўртта дала қуроли, 700 милтиқ ва 48 тонна ўқ-дорилар, озиқ-овқат ва дори-дармонлар бор эди. Шу вақтда „Тошкент“да махсус меҳмон – таниқли ёзувчи Евгений Петров бўлди. Ўша кунларда Севастопол ҳаётини ўз кўзи билан кўриш учун пойтахтдан махсус келган. Июл ойида Петров самолёт ҳалокатида вафот этганидан сўнг, „Красная звезда“да унинг тугалланмаган иншосини нашр этилади, унда у ушбу кампанияни қуйидагича тасвирлайди: „Тошкент“ ҳарбий денгиз китобларига мисол сифатида киритилган операцияни амалга оширди: блокадани дадил енгди. У Севастополнинг шонли ҳимоячиларининг халқ хотирасида абадий ҳарбий жасорат, буюклик ва инсон руҳияти гўзаллигининг ажойиб намуналаридан бири сифатида қолади. „Тошкент“ денгизда немис самолётлари ва италян торпедо катерлари томонидан ҳужумга учради, оғир вазиятга қарамай, у Камишовая кўрфазига этиб борди. Кўрфазда икки мингдан ортиқ эвакуация қилинган тинч аҳоли ва ярадор аскарлар кема бортига чиқишди – бу кема ташийдиган юкдан анча кўп эди. Бу одамларнинг бир қисмини олиб кетиши керак бўлган „Имперфеcт“ эсминеси Қримга кетаётганда чўкиб кетганлиги сабабли унинг вазифаси „Тошкент“га юклатилади. Шунингдек, кема ноёб Франс Рубонинг „1854-55 йилларда Севастопол мудофааси“ панорамаси қолдиқларини ҳам олиб кетган. Ўша куни Севастопол бомбардимон қилиниб, у ердан олиб чиқиш ва сақлаб қолишга муваффақ бўлган ҳамма нарса „Тошкент“ денгизчиларига топширилди. 27-июн куни кема немис бомбардимончилари томонидан ҳужумга учради. Тўрт соат ичида 86 самолёт „Тошкент“га 336 та бомба ташлади. Моҳир маневр туфайли капитан Ерошенко корпусга тўғридан-тўғри зарба беришнинг олдини олишга муваффақ бўлди, шунга қарамай, ён томондаги портлашлар катта зарар келтирди. Кема рули шикастланган, бир нечта кабиналарни сув босган, биринчи қозонхонадаги тешикдан кирган сув оқими баъзи денгизчиларни ҳалок этганди. Аммо у ерда бўлган денгизчилардан Удовенко, Ананиев, Краинюков ва Милов қозоннинг портлашига йўл қўймади. Улардан учтаси бунинг учун ўз жонлари беришди. Кемани 1700 тоннадан ортиқ сув босди. Кема бортида 60 га яқин одам ҳалок бўлди, кўплари жароҳат олди. Аммо „Тошкент“ чўкмади. Эрталаб соат тўққизга яқинлашганда, Пе-2 бомбардимончилари Кавказ базаларидан кемага ёрдам бериш учун, сўнгра немис учувчиларини таъқиб қилувчи қирувчи самолётлар учиб келишди. Тез орада воқеа жойига торпедо қайиқлари ва бошқа кемалар етиб келди. Эвакуация қилинган севастополликлар ва ярадор аскарларнинг аксарияти „Сообразителний“ эсминесига, Тошкент эса шатакка олиниб, Новороссийскга олиб кетилди. 29-июн куни бомбардимондан омон қолган кемага меҳмон – Кавказ фронти қўмондони, маршал Семён Будённий ташриф буюрди. У экипаж аъзоларига жасорати учун миннатдорчилик билдириб, „Тошкент“га гвардия унвонини бериш тўғрисида денгиз флоти халқ комиссарига илтимоснома билан мурожаат қилишини айтди. Афсуски бу режа амалга ошмади. 2-июл куни кема таъмирлаш учун Потига олиб кетилаётганда, Новороссийск портига тўсатдан немис самолётлари ҳужум қилди. „Тошкент“ иккита тўғридан-тўғри зарба олди ва қирғоқ девори яқинида чўкиб кетди. 76 нафар денгизчи ҳалок бўлди, 77 нафари яраланди. Кема саёз ерга тўхтади, шунинг учун ундан қуролларни – иккита асосий батареяли қурол ва зенит қуролини олиб тушиш имкони пайдо бўлди. Кейин улар „Олов“ эсминесига ўрнатилди, „Тошкент“да ўз вақтида „кулги минораси“деб номланган қурол қолди. Учинчи қурол Прудент эсминесига топширилди. Тошкент бортидан қолган ҳамма нарса фақат 1944-йилда олиб чиқилди. У қаттиқ шикастлангани учун қайта тиклашга эҳтиёж туғилмади. Унинг экипажи „Тошкент“дан сўнг бошқа кемаларда душманни мағлуб этишда давом этди, уларнинг кўпчилиги денгиз пиёдалари сафига қўшилди. „Тошкент“нинг капитани Ерошенко 1945-йил 9-майга қадар Красний Кавказ крейсерини бошқарган[4][5][6].
Хизмати
Ҳисоб-китобларга кўра, „Тошкент“ ўзининг бутун хизмат даврида қарийб 20 минг киши ва 2,5 минг тоннадан ортиқ юк ташиган, 17 та транспортни йўқотишларсиз етказиб қўйган, юзта жанговар ўқ отган, битта аэродромни яроқсиз ҳолга келтирган, 13 та душманни йўқ қилган ва зарар етказган, унинг самолёт, торпедо қайиғини чўктирган ва олтита артиллерия батареясини яроқсиз ҳолатга келтирган.
Эътирофи
Нахимов майдонидаги Севастополнинг иккинчи мудофааси қаҳрамонлари ёдгорлигининг плиталаридан бирида машҳур қирғинчи кеманинг номи гранитга қўйилган. Бундан ташқари, „Тошкент“ учун 1996-йилда замонавий Россияда номинал қиймати 1500 рубл бўлган почта маркасида яратилган.

Манбалар
- ↑ „Лидер "Ташкент"“. Қаралди: 2023-йил 27-ноябр.
- ↑ „Корабль-герой "Ташкент": подвиги "голубого крейсера" в Крыму и спасенная панорама“. Қаралди: 2023-йил 27-ноябр.
- ↑ „Подвиг лидера эсминцев "Ташкент": под канонады бомб на полном ходу“. Қаралди: 2023-йил 27-ноябр.
- ↑ Аброр, Зоҳидов „Нафақат “Москва”, балки “Тошкент” ҳам чўккан: ғарқ бўлган ҳарбий кемалар“ (о'збекча). кунуз (16-апрел 2022-йил). Қаралди: 20-май 2022-йил.
- ↑ Злыденный, Андрей „Корабль-герой "Ташкент": подвиги "голубого крейсера" в Крыму и спасенная панорама“ (русча). спутник (4-май 2022-йил). Қаралди: 20-май 2022-йил.
- ↑ „Лидер эсминцев "Ташкент"“ (русча). меморй-боок. 2022-йил 19-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 20-май 2022-йил.
Ҳаволалар
- ҳттпс://уз.спутникнеwс.ру/амп/20220504/корабл-герой-ташкент-подвиги-голубого-крейсера-в-крйму-и-спасенная-панорама-18648369.ҳтмл
- ҳттпс://ойина.уз/уз/теаҳаусе/372
- ҳттпс://www.кчф.ру/шип/лидер/ташкент.ҳтм
- ҳттпс://корвет2.ру/лидер-ташкент.ҳтмл
- ҳттпс://wорлдофwаршипс.ру/ру/неwс/шиппинг/ташкент/ (Wайбаcк Мачине сайтида 2016-11-30 санасида архивланган)
- ҳттпс://меморй-боок.уа/галлерй/албумс/22583 (Wайбаcк Мачине сайтида 2022-01-19 санасида архивланган)