Toshkent shevasi
Тошкент шеваси
Тошкент шеваси — Тошкент шаҳри ва унинг атрофида шаклланган ҳудудий шева бўлиб, ўзбек тилининг Қарлуқ лаҳжаси таркибига киради. Бу шева ўзбек адабий тилига энг яқин бўлган лаҳжалардан бири ҳисобланади. Тилшунослар фикрича, Тошкент шеваси ўзбек адабий тилининг шаклланишида муҳим рол ўйнаган.[1]
Тарихи ва шаклланиши
Тошкент қадимдан йирик маданий ва иқтисодий марказ бўлганлиги боис, бу ҳудуддаги халқ тили кенг мулоқот муҳити орқали шаклланган. Адабий ўзбек тилининг кўплаб фонетик ва лексик хусусиятлари Тошкент шеваси билан узвий боғлиқ.
Хусусиятлари
Фонетик хусусиятлар
- Талаффузда соддалиги билан ажралиб туради.
- Сўз охиридаги айрим товушлар юмшатилади ёки қисқартирилади.
Лексик хусусиятлар
Тошкент шевасига хос бўлган ба’зи сўзлар:
- Шунақа – “ана шундай”, “мана бундай” ма’носида.
- Қанақа – “қандай” сўзи ўрнида ишлатилади.
- Айтворди – “айтиб қўйди”.
- Барибир – адабий тил билан бир хил ишлатилади, аммо тез-тез қўлланади.
- Эплаб – “бажара олиш, уддалаш” ма’носида.
Грамматик хусусиятлар
- Фе’лларда қисқа шакллар тез-тез қўлланади (масалан: келволди = “келиб олди”).
- Кўплаб гапларда сўзлар қисқартирилган ёки тушириб қолдирилган бўлади.
Адабий тилга та’сири
Тошкент шеваси ўзбек адабий тилига энг яқин бўлган шевалардан бири бўлиб, ХХ асрда адабий тилнинг шаклланиш жараёнида асосий манба вазифасини бажарган. Шу сабабдан Тошкент шевасидаги кўплаб сўзлар бугунги адабий ўзбек тилида ҳам қўлланилади.
Манбалар
- “Ўзбек халқ шевалари луғати”. Тошкент: Фан нашриёти, 1971.
- “Тошкент шеваси”, малумот.ру (2021-йил).[сайт ишламайди]
- “Янгийўл ва Тошкент шевасига хос хусусиятлар”. CйберЛенинка.
- ↑ „Тошкент Шеваси“.[сайт ишламайди]