Toshsoqa
Тошсоқа канали — Ўзбекистоннинг Хоразм вилоятидаги йирик магистрал суғориш канали ва Тошсоқа ирригация тизимининг асосий таркибий қисмларидан бири. Канал Амударёдан сув олиб, Хоразм воҳасининг катта қисмидаги суғориладиган ерларни сув билан та’минлайди. Ҳозирги Тошсоқа ирригация тизими тарихий Полвон-ёп, Шовот ва Ғазовот каби суғориш тизимларини ХХ асрда ягона муҳандислик сув та’миноти тизимига бирлаштириш жараёнида шаклланган.[1]
2017-йилги расмий ма’лумотга кўра, Тошсоқа тизими орқали Хоразм вилоятидаги 191,3 минг гектар суғориладиган ер сув билан та’минланган.[1]
Номи ва ирригация терминологияси
Хоразм ирригация тарихини тадқиқ қилган археолог ва тарихчи Яҳё Ғуломов маҳаллий ирригация терминологиясида каналнинг сув олувчи бош қисми сака деб аталганини қайд этади. Ғуломов Хоразм суғориш тизимида яп/яб, арна, салма каби бошқа маҳаллий гидронимик ва ирригация атамаларини ҳам изоҳлаган.[2]
Ғуломов Тошсоқа номини каналнинг тарихий сув олиш боши билан боғлиқ ҳолда тилга олади.[2] Номнинг аниқ этимологияси юзасидан алоҳида топонимик тадқиқот талаб этилади.
Полвон-ёп тизими ва тарихий Тошсоқа
Тошсоқанинг тарихи ХХ асрда қурилган замонавий магистрал канал билан чекланмайди. Ғуломовнинг тадқиқотида Тошсоқа ХИХ асрда Полвон-ёпнинг Амударёдан сув олувчи янги бошларидан бири сифатида қайд этилган.[2]
Полвон-ёп Хоразм воҳасининг қадимий йирик ирригация магистралларидан бири бўлган. Амударё ўзанининг ва сув сатҳининг ўзгарувчанлиги сабаб канал бошларини янгидан қазиш ёки қўшимча сув олиш тармоқларини очиш зарурати туғилиб турган.[2]
Ғуломов ХИХ асрда Беш-Ариққа кўчиб келган аҳоли Полвон-ёпда қўшимча сув олиш бошини қазиш учун Хива хонидан рухсат олганини ёзади. Натижада Беш-Ариқ аҳолиси Полвон-ёп сувидан фойдаланиш ҳуқуқига эга бўлган. Муаллиф бу янги сув бошини Беш-Ариқ Ярган номи билан қайд этади.[2]
ХИХ асрдаги қурилиш ҳақидаги маълумот
Яҳё Ғуломовнинг 1957-йилда нашр этилган асарида Тошсоқанинг ХИХ аср тарихига оид оғзаки тарих материали келтирилади. Муаллиф мазкур воқеани Хоразм оқсоқолларидан ёзиб олинган ҳикоя сифатида баён қилади.[2]
Ушбу ривоятга кўра, 1828-йилда Хива хони Оллоқулихон Полвон-ёпнинг Тошсоқа деб аталган янги сув олиш бошини қаздиришга қарор қилган. Ғуломов ҳикоясида қурилиш ишларига ўн минглаб кишилар жалб қилингани, иш шароити оғир бўлгани ва қазувчилар орасида норозилик юзага келгани қайд этилади.[2]
Ғуломов ушбу воқеа билан боғлиқ ҳолда хоннинг бош вазири Юсуф-меҳтарни ҳам тилга олади. Муаллиф баёнининг якунида Полвон-ёпнинг янги сув олиш боши сифатида Тошсоқа шаклланганини ёзади.[2]
Мазкур тафсилотлар оғзаки тарих материалига асослангани сабабли, 1828-йилга оид воқеа замондош расмий ҳужжат билан тасдиқланган факт сифатида эмас, Ғуломов қайд этган тарихий ривоят сифатида баҳоланади.
Хива хонлиги давридаги ирригация мажбуриятлари
Хива хонлиги даврида йирик каналларни қазиш, канал бошларини тозалаш, дамбаларни таъмирлаш ва бошқа гидротехник ишларнинг катта қисми аҳолининг мажбурий меҳнати орқали бажарилган. Ғуломов бу ирригация мажбуриятларини бегар ва фавқулодда ҳолатларда бала-қазу атамалари билан изоҳлайди.[2]
Амударё кўп миқдорда лойқа олиб келгани учун йирик каналларнинг бош қисмлари ва ўзанларини мунтазам тозалаб туриш талаб этилган. Хоразмдаги анъанавий суғориш тизимининг барқарор ишлаши кўп сонли маҳаллий сув фойдаланувчилари, мироблар ва меҳнат мажбуриятларига таянган.[2]
ХХ аср бошидаги тадқиқот ва лойиҳалар
ХХ аср бошида Амударё ва Хоразм ирригация тизимларини муҳандислик асосида ўрганиш ишлари кенгайди. 1910–1917-йилларда Амударё ҳавзасида топографик, гидрометрик, тупроқшунослик ва ирригация тадқиқотлари олиб борилди. Ушбу тадқиқотларда С. К. Кондрашев ва бошқа мутахассислар иштирок этди.[3]
1920-йилларда Жанубий Хоразм суғориш тизимларини қайта қуриш бўйича бир қатор схема ва лойиҳалар тайёрланди. 1928-йилда Ф. П. Моргуненков ва В. В. Пославский Жанубий Хоразм суғориш тизимларини реконструксия қилиш лойиҳасини ишлаб чиқди. Кейинги йилларда Тошсоқа магистрал каналининг турли вариантлари кўриб чиқилди.[3]
1929-йилда Тошсоқа магистрал каналининг техник лойиҳаси ишлаб чиқилган. 1930-йилларда Амударёдан сув олишнинг Туямўйин ва Тошсоқа вариантлари солиштирилиб, Тошсоқа йўналиши асосида қурилиш ишлари давом эттирилган.[3]
Тошсоқа магистрал каналининг қурилиши
1938–1939-йилларда Жанубий Хоразмнинг йирик суғориш тизимларини қайта ташкил этиш лойиҳаси ишлаб чиқилди. Г. О. Хорст раҳбарлигидаги лойиҳа Тошсоқа орқали Полвон, Ғазовот ва Шовот каби тарихий каналларга сув етказиб беришни назарда тутган.[3]
1939-йилда Полвон каналининг айрим қисмларини кенгайтириш ва чуқурлаштириш ишлари бошланган. 1940-йилда Полвон, Шовот ва Ғазовот тизимларини ягона магистрал сув таъминоти орқали боғлаш бўйича кенг кўламли қурилиш ишлари олиб борилган.[3]
Соседко ва Батуриннинг маълумотига кўра, 1940-йил август–сентабр ойларида Хоразм вилояти ва Туркманистоннинг Тошҳовуз ҳудудидан қарийб 35 минг колхозчи Тошсоқа магистрал каналини қуришда қатнашган. Қурилишда 6 миллион куб метрдан ортиқ тупроқ ишлари ва қарийб 4 минг куб метр бетон ишлари бажарилган.[3]
1941-йил баҳорида Амударё суви бош регулятор орқали Тошсоқа магистрал каналига узатилган.[3] Шу тариқа Тошсоқа Жанубий Хоразмнинг бир қатор тарихий каналларини ягона муҳандислик сув таъминоти тизими орқали боғловчи магистрал каналга айланган.
Шу сабаб тарихий Тошсоқа билан ХХ асрда бунёд этилган Тошсоқа магистрал каналини фарқлаш лозим. Ғуломов қайд этган ХИХ асрдаги Тошсоқа Полвон-ёпнинг сув олиш боши бўлган бўлса, 1939–1941-йиллардаги қурилишлар натижасида замонавий магистрал ирригация тизими шаклланган.[2][3]
Мелиоратив оқибатлар
Тошсоқа магистрал тизимининг ишга туширилиши Жанубий Хоразмнинг сув таъминотини тубдан яхшилади. Шу билан бирга, дастлабки даврда магистрал сув таъминоти билан хўжаликлараро дренаж тизимларининг ривожланиши ўртасидаги номутаносиблик айрим ҳудудларда грунт сувлари кўтарилиши, ботқоқланиш ва тупроқ шўрланишининг кучайишига олиб келган.[3]
1942-йилдан Хоразмда коллектор-дренаж тармоқларини кенгайтириш ишлари бошланди. Соседко ва Батурин маълумотига кўра, 1942–1947-йилларда қарийб 1 200 км хўжаликлараро коллекторлар қурилган. Мелиоратив тадбирлар Ҳазорасп, Хонқа, Янгиариқ, Шовот, Урганч ва Гурлан ҳудудларини ҳам қамраб олган.[3]
Мустақиллик давридаги реконструксия
2012-йилда Ўзбекистон ҳукумати ва Ислом тараққиёт банки иштирокида Хоразм вилояти Тошсоқа тизимидаги магистрал суғориш каналларини қайта тиклаш лойиҳаси амалга оширила бошланди.[4]
Лойиҳа Тошсоқа магистрал канали, Шовот, Ғазовот ва уларга боғлиқ хўжаликлараро суғориш тармоқларининг бир қисмини реконструксия қилишни назарда тутган.[4]
Лойиҳа Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2012-йил 6-ноябрдаги ПҚ-1849-сон қарори асосида амалга оширилган. Кейинги расмий маълумотларга кўра, лойиҳа 2013–2021-йиллар давомида амалга оширилиб, унинг умумий қиймати 145,47 миллион АҚШ долларини ташкил этган. Шундан 90,37 миллион АҚШ доллари Ислом тараққиёт банки маблағлари ҳисобидан молиялаштирилган.[5]
Лойиҳа доирасида 214,6 км канал бетонлаштирилган, 98,6 км канал реконструксия қилинган ва 811 та гидротехник иншоот қурилган ёки қайта тикланган. Натижада 191,3 минг гектар суғориладиган ернинг сув таъминоти ва 100 минг гектарга яқин ернинг мелиоратив ҳолати яхшилангани қайд этилган.[5]
2017-йилги расмий маълумотга кўра, Тошсоқа тизими Хоразм вилоятининг Гурлан ва Янгибозор туманларидан ташқари аксарият ҳудудларидаги суғориладиган ерларга хизмат кўрсатган. Реконструксиянинг асосий мақсадларидан бири сувни имкон қадар ўз оқими билан етказиш ва насос стансияларига сарфланадиган электр энергиясини камайтириш бўлган.[1]
Сув хўжалиги вазирлигининг кейинги маълумотларига кўра, Хоразм вилоятидаги қишлоқ хўжалиги экин майдонларининг катта қисми Тошсоқа магистрал канали тизими орқали сув билан таъминланади.[5]
Иккинчи босқич реконструксияси
2024-йилда Хоразм вилоятини ижтимоий-иқтисодий ривожлантириш масалаларига бағишланган йиғилишда Тошсоқа ирригация тизимини реконструксия қилиш лойиҳасининг иккинчи босқичини амалга ошириш масаласи ҳам муҳокама қилинган.[6]
Сув хўжалиги соҳасининг кейинги режа ҳужжатларида Хоразм вилояти Тошсоқа тизимидаги магистрал суғориш каналларини қайта тиклаш. 2-босқич лойиҳаси бўйича тайёргарлик ва амалга ошириш чоралари белгиланган.[7]
Аҳамияти
Тошсоқа Хоразм ирригация тарихида турли даврлардаги сув хўжалиги тизимларини боғловчи обект ҳисобланади. Унинг тарихида шартли равишда уч босқични ажратиш мумкин:
- ХИХ асрда — Полвон-ёпнинг Амударёдан сув олувчи тарихий бошларидан бири;[2]
- 1939–1941-йилларда — Полвон, Шовот ва Ғазовот каби эски ирригация тизимларини янги магистрал сув таъминотига боғлаган муҳандислик канали;[3]
- ХХИ асрда — Хоразм вилоятининг йирик реконструксия қилинган ирригация тизимларидан бири.[1][5]
Шунингдек қаранг
Манбалар
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 „Хоразм вилоятидаги суғориш тармоқлари тубдан янгиланмоқда“. Ўзбекистон Республикаси Президенти расмий веб-сайти (2017-йил 14-октябр). Қаралди: 2026-йил 7-август.
- ↑ 2,00 2,01 2,02 2,03 2,04 2,05 2,06 2,07 2,08 2,09 2,10 2,11 Гулямов, Я. Г.. История орошения Хорезма с древнейших времен до наших дней (ру). Ташкент: Издателство Академии наук Узбекской ССР, 1957 — 239–267-бет.
- ↑ 3,00 3,01 3,02 3,03 3,04 3,05 3,06 3,07 3,08 3,09 3,10 Соседко, А. Ф.; Батурин, С. И.. Водокҳозяйственне проэктно-изйскателскиэ работй в Кҳорезме и икҳ эффективност (ру). Ташкент: Фан, 1966.
- ↑ 4,0 4,1 „Реcонструcтион оф Маин Ирригатион Cаналс оф Ташсака Ирригатион Сйстем ин Кҳорезм Регион оф Узбекистан“ (эн). Исламиc Девелопмент Банк (2012). Қаралди: 2026-йил 7-август.
- ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 „Тошсоқа ирригация тизимини реконструксия қилиш натижалари“. Ўзбекистон Республикаси Сув хўжалиги вазирлиги. Қаралди: 2026-йил 7-август.
- ↑ „Хоразм вилоятини ривожлантириш бўйича устувор вазифалар белгиланди“. Ўзбекистон Республикаси Президенти расмий веб-сайти (2024). Қаралди: 2026-йил 7-август.
- ↑ „Ўзбекистон Республикаси Сув хўжалиги вазирлигининг тегишли давр учун иш режаси“. Ўзбекистон Республикаси Сув хўжалиги вазирлиги (2025). Қаралди: 2026-йил 7-август.
Адабиётлар
- Гулямов, Я. Г. История орошения Хорезма с древнейших времен до наших дней. — Ташкент: Издателство Академии наук Узбекской ССР, 1957. — 314 с.
- Соседко, А. Ф.; Батурин, С. И. Водокҳозяйственне проэктно-изйскателскиэ работй в Кҳорезме и икҳ эффективност. — Ташкент: Фан, 1966.
- Кондрашев, С. К. Орошаэмоэ кҳозяйство и водоползованиэ Кҳивинского оазиса. — Москва, 1916.
- Кондрашев, С. К. Орошаэмйй Кҳорезм. Организация орошения, территории и труда в декҳканскикҳ кҳозяйствакҳ низовев р. Аму-Дари. — Москва, 1931.