Traktor

Украина трактори ҲТЗ-243К

Қадимги буг 'трактори

Трактор (инглизча: траcтор, лот. траҳо — тортаман, ташийман) — двигател ёрдамида ҳаракатланувчи ғилдиракли ёки гусеницали (занжирли) ўзиюрар машина. Трактор қурилиш, қишлоқ хўжалиги ишлари ва бошқа ишларни бажариш, тиркама, ўрнатма ва ярим ўрнатма жиҳозларни тортиш ва ҳаракатлантириш, муқим (стационар) машиналарни ишга тушириш учун мўлжалланган.

Буғ машинаси ўрнатилган биринчи гилдиракли трактор 1830-йилда Англия ва Франсияда пайдо бўлган, транспорт ва ҳарбий ишда ишлатилган. 1890-йилда АҚСҲда қишлоқ хўжалиги ишларида қўлланган. Гусеницали тракторни Россияда Д. А. Загряжский (1837) ва А. П. КостиковАлмазовлар (1889) ихтиро қилишган. 1988-йилда рус механиги Ф. А. Блинов буғ машинаси ўрнатилган гусеницали трактор ясаб синовдан ўтказган. 1895-йилда рус ихтирочиси Я. В. Мамин ички ёнув двигатели ўрнатилган ўзиюрар гилдиракли арава ихтиро қилган. АҚШдаги "ХартПарр" (ҲартПарр) фирмаси 1901-йилдан бошлаб ички ёнув двигатели ўрнатилган ғилдиракли трактор ишлаб чиқара бошлади. 1912-йилдан АҚШда, кейинчалик Германия ва бошқа мамлакатларда гусеницапи трактор ишлаб чиқарила бошланди. Ўзбекистонда 1967-йил Тошкент трактор заводида пахтага модификация қилинган ғилдиракли тракторлар ишлаб чиқарила бошлади.

Юриш қисмининг типига қараб қишлоқ хўжалиги ва саноатда ишлатиладиган тракторлар фарқланади. Тракторларни яратиш ва ишлаб чиқариш типаж (намуна) тизими бўйича амалга оширилади. Стандартга мувофиқ, типаж тизими қуйидаги тортиш синфлари (моделлари)га бо'линган: 0,2; 0,6; 0,9; 1,4; 2; 3; 4; 5; 6; 8; 10; 15; 25; 35; 50. Бундан 0,2—8 гача тортиш синфдаги тракторлар, асосан, қишлоқ хўжалигида, қолганлари саноатда ишлатилади. Улар орасида аниқ фарқ қилинмайди, чунки саноат тракторларининг айримлари қишлоқ хўжалиги тракторлари асосида ишлаб чиқарилади. Қишлоқ хўжалиги тракторларининг ўзига хос хусусияти шундаки, улар қишлоқ хўжалиги.даги технологик жараёнларнинг агротехник талабларига мос бўлади; саноат тракторларининг ўзига хос хусусияти экинларни суғориш ва ботқоқликларни қуритиш ҳамда йўллар қуриш ва бошқа ишларида ишлатиладиган махсус жиҳозлар (булдозер, трелёв ўрнатиладиган ва бошқалар)нинг мавжудлиги ҳисобланади.

Гусеницали тракторнинг юриш қисми ўрмаловчи гусеница (занжир) билан жиҳозланган. Гусеницаларнинг таянч сирти катта, тупроққа солиштирма босими кам, тупроқ билан яхши тишлашади. Шу туфайли тортиш кучи катта, кам шатаксирайди, ўтиш қийин жойларда юра олади. Бироқ ғилдиракли тракторга нисбатан манёврчанлиги ҳамда турғунлиги паст бўлади. Ғилдиракли трактор манёврчан, универсал, енгил, ишлатиш осон. Унинг йўл тирқиши катта бўлгани учун экинларга зарар етказмай юра олади. Экин қатор ораларига қараб бир ўқдаги ғилдираклар орасини ўзгартириш мумкин. Тўрт ғилдиракли тракторларда 2 та ёки 4 та ғилдирак етакчи, уч ғилдиракларда 2 та ғилдирак етакчи бўлиши мумкин.

Қишлоқ хўжалиги тракторлари умумий ишларга мўлжалланган (тупроққа ёппасига ишлов бериш, экиш ва бошқа учун), универсал чопиқ (эгатлар орасига ишлов бериш учун); махсус (боғполиз, токзор ва бошқа учун) хилларга бўлинади. Умумий ишларга мўлжалланган трактор ер ҳайдаш, экин экиш, ёппасига култивация қилиш, йиғим-терим ва бошқа оғир ишларда қўлланади. Двигатели кучли, тортиш кучи катта, йўл тирқиши кичик бўлади. Универсал чопиқ тракторлари, асосан, чопиқ қилиш ва ҳосилни йиғишда ишлатилади. Тортиш кучи умумий ишларга мўлжалланган тракторларникидан кичик, йўл тирқиши анча катта бўлади. Узатмалар сони кўп, ғилдираклар орасини қатор ораларининг кенглигига мослаб ўзгартириш мумкин. Махсус тракторлар универсал чопиқ ёки ҳайдов тракторлари асосида яратилади ва, асосан, юриш қисмининг тузилиши билан фарқланади. Масалан, пахтачиликка мослаштирилган ТТЗ60.11 ёки ТТЗ80.11 типидаги тракторларда битта оддинги ва иккита етакчи кетинги ғилдираклар бўлади, кейинги кўприк эса телескопик қилиб ясалади.

Трактор қисмлари: остов (кўтарувчи қисм), двигател, трансмиссия, юриш қисми, бошқариш механизми, иш ва ёрдамчи жиҳозлар. Дизелли ички ёнув двигатели ўрнатилган тракторлар кўп тарқалган. Бунда дизел ёнилғисининг иссиқлик энергияси тирсакли вални, ундан бутун машинатрактор агрегатини ҳаракатга келтиради. Трансмиссия двигателининг механик энергияси (айлантирувчи момент, айланиш частотаси)ни ҳаракатлантиргичлар (енгил ғилдираклар ёки юлдузчалар)га узатади. Трансмиссиянинг асосий элементлари: тишлашиш муфтаси, узатмалар қутиси, асосий ва охирги узатмалар, буриш механизми. Тишлашиш муфтаси ёрдамида двигател трансмиссиядан ажратилади ва унга охиста уланади. Узатмалар қутиси ҳаракат тезлиги ва тортиш кучининг катталиги ҳамда йўналишини ўзгартиради. Асосий узатма бўйлама валлардан ҳаракатни кўндаланг валларга узатади ҳамда умумий узатиш сонини оширади. Охирги узатма (силиндрик редукторлар) айланиш частотасини охиригача пасайтиради ва етакчи ғилдираклар ёки юлдузчаларга узатилаётган айлантирувчи моментни оширади, керакли йўл тирқишини ҳосил қилишга ёрдам беради. Тракторнинг буриш механизми (ғилдиракли тракторда — дифференсиал, гусеницали тракторда — фриксион муфталар ёки планетар механизмлар) юриш қисмининг етакчи элементларига турли тезликларда айланиш имконини беради; бу эса Т.га эгрибугри йўлларда ҳаракатланишга имкон беради. Юриш қисми айланма ҳаракатни илгариланма ҳаракатга айлантиради, шунингдек, Т.дан тушган юкни тупроққа узатади ва бу билан Т.нинг манёврчанлигини оширади. У йўналтирувчи ғилдираклар ёки занжирни ҳаракатлантиргичлар ва юриш қисмларини тракторнинг остовига бириктирувчи элементлардан иборат. Бошқариш механизми (рул бошқармаси, тормозлар) алоҳида агрегатларни ҳам, бутун тракторни ҳам бошқаришни таъминлайди. Замонавий трактор ҳайдовчининг меҳнатини енгиллаштириш учун гидравлик, пневматик ва механик кучайтиргичлар билан жиҳозланган; шунингдек, иш ўрнида керакли санитариягигиена шароитлари яратилган. Иш жиҳозларига тиркаш қурилмалари, ўрнатма тизимлар, қувват олиш вали, ҳаракатлантириш шкиви, ҳаракат тезликларини камайтириш учун секинлаштиргич, дифференсиални блокировкалаш тизими, ёритиш тизими ва сигнализация, етакчи ғилдиракларни вазминлаштиргич, текширишўлчаш аппаратлари ва бошқа киради. Тракторнинг конструксиялари материаллар ҳажмини камайтириш, двигателнинг қуввати ва иш тезлигини ошириш, тракторнинг тортиш сифатини, шунингдек, механизаторларнинг санитариягигиена шароитларини яхшилаш бўйича такомиллаштирилмоқда.

Тошкент трактор заводида қисмлар комплекти Хитойдан келтириб йитиладиган қуввати 30 от кучига тенг бўлган двигател ўрнатилган БЙ30402 ва БЙ300 русумли, қуввати 80 от кучига тенг бўлган двигател (Белоруссиядан келтириладиган) ўрнатиладиган ТТЗ8010 ва ТТЗ8011 русумли, қуввати 60 от кучига тенг бўлган двигател (Владимир шаҳридан келтириладиган) ўрнатиладиган ТТЗ6010 ва ТТЗ6011 русумли, қуввати 100 от кучига тенг бўлган двигател ("Каменс" фирмасидан келтириладиган) ўрнатиладиган ТТЗЙУОК10 ва ТТЗЙУОК11 русумли тракторлар ишлаб чиқарилмоқда. БЙ300 ва БЙ3042 русумли трактор деҳқон ва фермер хўжаликлари учун мўлжалланган бўлиб, улар "Ўзқишлоқхўжаликмашхолдинг" компаниясида ишлаб чиқариладиган ПН230 плуги, МО’С0,18 минерал ўғит сочгичи, ППО2 сабзавот уруғларини сепгич, ФЙC02 фронталюклагич, НО2,1 мелиоратив қуроллар, Р 0.1 В ротацион мотига, БЗТХ.ОООСБ тишли бороналар агрегатланиши мумкин. ТТЗ100К11, ТТЗ8011, ТТЗ6011 русумли тракторлар пахтачилик тракторлари бўлиб, қатор оралари кенг майдонларда ғўзага ишлов бериш ва пахтани териб олиш ишларини комплекс механизациялаштиришда ўрнатма, ярим ўрнатма, тиркама машиналар ва иш қуроллари билан агрегатлаш учун мўлжалланган. ТТЗ100К10, ТТЗ8010, ТТЗ6010 русумли тракторлар универсал чопиқ тракторлари бўлиб, турли хил қишлоқ хўжалиги ишларини бажаришга мўлжалланган; уларга ўрнатма ускуналар, тиркама механизмлар ва бошқа иш қуроллари тиркалиши мумкин.