Tramplindan sakrash
 Питер Превc Титисеэ-Неустадтда, 2016-йил, март | |
| Энг юқори бошқарувчи ташкилот | Халқаро чанг'и федерацияси (ФИС) |
|---|---|
| Қачондан бери |
22-ноябр 1808-йилдан Олаф Ре, Эидсберг чурч, Эидсберг, Норwай |
| Характеристикалари | |
| Анжом | Чанг'илар |
| Ўйналадиган жой | Чанг'идан сакраш тепалиги |
| Олимпик ўйин |
1924 (мен) 2014 (wомен) 2022 (михед теам) |
Чанғида сакраш — бу қишки спорт тури бўлиб, унда рақобатчилар махсус мўлжалланган кависли рампадан каякларида пастга ҳаракатлангандан сўнг узоққа махсус услубда сакраш ҳисобланади. Якуний натижага сакраш узунлиги билан бир қаторда рақибнинг ҳаво услуби, техникаси ва бошқа омиллар инобатга олинади. Чанғидан сакраш спорти биринчи бўлиб ХИВ-аср охирида Норвегияда бўлиб ўтган, кейинроқ эса ХХ-аср бошларида Европа ва Шимолий Америка бўйлаб кенг тарқалган. Чанғи спорти билан бир қаторда шимолий чанғи спорт турларининг анъанавий гуруҳини ташкил қилади[1].
Одатда тепалик деб аталадиган чанғида сакраш жойи сакраш рампасидан (югуришда), учиш столидан ва қўниш тепалигидан иборат. Ҳар бир сакраш босиб ўтган масофа ва бажарилган услубга қараб баҳоланади. Масофа балли махсус нуқтаси (К-нуқта деб ҳам аталади) билан боғлиқ, у қўниш майдонида чизилган чизиқ бўлиб, рақобатчиларнинг эришиши учун мақсад бўлиб хизмат қилади[2].
Ҳар бир ҳакамнинг услубни баҳолаш кўрсаткичи максимал 20 балл ҳисобланади. Сакраш техникаси йиллар давомида икки қўлни олдинга қаратиб параллел чанғи билан сакрашдан тортиб бугунги кунда кенг қўлланиладиган „ В“ услубига қадар ривожланган.
Чанғида сакраш 1924-йилдан буён Қишки Олимпия ўйинларига ва 1925-йилдан бери ФИС Шимолий чанғи бўйича жаҳон чемпионатига киритилган. Аёлларнинг спорт билан шуғулланиши 1990-йилларда бошланган бўлса, Олимпия ўйинларида биринчи аёллар мусобақаси 2014-йилда ўтказилган. Барча йирик чанғи сакраш мусобақалари Халқаро чанғи федерацияси томонидан ташкил этилади. Стефан Крафт 253.5 метр (832 фут)р билан дунёдаги энг узун чанғидан сакраш бўйича расмий рекордир. Ушбу рекорд 2017-йилда Викерсунддаги чанғида сакраш тепалигида ўрнатилган. Чанғидан сакрашни ёзда югуриш йўллари махсус маҳсулотдан ясалган ва қияликдаги ўтлар, сув билан қопланган пластмасса билан қопланган майдонда ҳам амалга ошириш мумкин. Энг юқори даражадаги ёзги мусобақа 1994-йилдан бери ўтказиб келинаётган ФИС чанғидан сакраш бўйича Гран-при ҳисобланади.
Тарих
Шимолий чанғи спортининг аксарият турлари сингари, биринчи чанғидан сакраш мусобақалари ХИХ-асрда Норвегияда бўлиб ўтган, гарчи ХВИИИ-аср охирига тегишли чанғида сакраш ҳақида далиллар мавжуд. Биринчи чанғида сакраш изининг келиб чиқиши 1808-йилга бориб тақалади, ўшанда Олаф Рай 9.5 м (31 фт) масофага еткарган. Замонавий чанғидан сакрашнинг „отаси“ ҳисобланган Сондре Норхайм 1866-йилда Ҳойдалсмода ўтказилган чанғида сакраш бўйича биринчи мусобақада совринли ўринларни эгаллаган.
Биринчи катта чанғидан сакраш мусобақаси 1875-йилда Норвегиянинг Осло шаҳридаги Ҳусебйреннет тепалигида бўлиб ўтган. Камбағал инфратузилма ва об-ҳаво шароити туфайли 1892-йилда тадбир Холменколленга кўчирилган, бу бугунги кунда ҳам ушбу ҳудудда мавсумдаги асосий чанғидан сакраш тадбирларидан бири ҳисобланади.
ХИХ-аср охирида Сондре Норгейм ва Шимолий чанғичи Карл Ҳовелсен Қўшма Штатларга кўчиб кетишган ва ушбу мамлакатда спортни ривожлантиришни бошладилар. 1924-йилда Франсиянинг Чамоних шаҳрида бўлиб ўтган Қишки Олимпия ўйинларида чанғидан сакраш спорти намойиш этилган. Ўшандан бери спорт ҳар бир Олимпиадада рўйҳатга киритилиб келинади.
Чанғида сакрашни Канадага норвегиялик иммигрант Нелс Нелсен олиб келган..1915-йилдан бошлаб 1959-йил охиригача Нелсен томонидан ишлаб чиқилган чанғи тепалигида Ревелстоке тоғида- Канададаги чанғида сакраш мусобақалари ўтказилган. Ревелстокеъс Канададаги энг катта табиий чанғидан сакраш тепалиги эди ва халқаро миқёсда Шимолий Америкадаги энг яхшиларидан бири сифатида тан олинган. Унинг узунлиги 600 м (2,000 фт) тепалик эса 60 м (200 фт) дан ошиқ сакрашга имкон берган. Ва бу ўша вақтда Канададаги энг узуни ҳисобланган. Бу Канададаги 1916, 1921, 1925, 1932 ва 1933-йилларда чанғидан сакраш бўйича жаҳон рекордлари ўрнатилган ягона тепаликдир[3].
1935-йилда чанғида учишнинг келиб чиқиши Словениянинг Планица шаҳрида бошланди, у ерда Жозеф Брадл 100 м (330 фт) дан сакраб ўтган тарихдаги биринчи спортчига айланган. Худди шу жойда, биринчи расмий сакраш1994-йилда 200 м (660 фт) дан ошган, Тони Ниэминен 203 метрга тушганда эришилган[4].
1964-йилда Полшанинг Закопане шаҳрида ФИС Шимолий чанғи бўйича жаҳон чемпионатида катта тепалик танланган. Худди шу йили оддий тепалик мусобақаси 1964-йилги Қишки Олимпия ўйинларида Олимпия дастурига киритилган. 1988-йилги Қишки Олимпия ўйинларида жамоавий натижаларни ҳисоблаш кейинроқ қўшилган.
Қоидалар
Тепаликлар
Чанғида сакраш тепалиги тик қияликда жойлашган бўлиб, у сакраш рампаси (югуриш), учиш столи ва қўниш тепалигидан иборат. Рақобатчилар учиш столининг юқори қисмидаги умумий нуқтадан пастга ҳаракатланишади ва ўзларининг импулслари билан кўтарилган учиш столида сезиларли тезликка эришадилар. Ҳавода учиш пайтида таналари ва чанғилари билан аэродинамик позицияни сақлаб турадилар, бу эса уларнинг сакраш узунлигини максимал даражада оширишга имкон беради. Қўниш қиялиги шундай тузилганки, спортчининг траэкторияси у билан деярли параллел бўлади ва спортчининг ерга нисбатан баландлиги аста-секин йўқолиб, юмшоқ ва хавфсиз қўниш имконини беради. Қўниш жойидан сўнг чанғичига тезликни хавфсиз равишда пасайтиришга имкон берадиган катта текислик ёки қарама-қарши қиялик жойлашган[5]. Ташқарида жойлашган ҳудуд девор билан ўралган ва жамоат аудиторияси билан ўралган бўлади.
Нишаблар рақобатчиларнинг ҳавода, сакраш охири ва қўниш ўртасидаги масофага қараб таснифланади. Ҳар бир тепаликда рақобатчилар эришиши керак бўлган „мақсад“ бўлиб хизмат қиладиган қўниш нуқтаси (К-нуқта) мавжуд. Тепаликларнинг таснифи қуйидагича:
| Синф | Қўниш нуқтаси | Тепалик ўлчами |
|---|---|---|
| Кичик тепалик | 45 метргача | 50 метргача |
| Ўрта тепалик | 45–74 м | 50–84 м |
| Оддий тепалик | 75–99 м | 85–109 м |
| Катта тепалик | 100–169 м | 110–184 м |
| Чанғида учадиган тепалик | 170 м дан ортиқ | 185 м дан ортиқ |
Баҳолаш тизими
Спортчилар масофа, услуб, қўниш узунлиги (дарвоза омили) ва шамол омилларига қараб тегишли компонентларни қўшиш орқали олинган баллар йи’ғиндиси бўйича дажвал шакиллантирилади. Якка тартибли мусобақаларда ҳар бир чанғичиниг иккита уринишдан олган баллар йиғиндисига кўра ғолиб аниқланади.
Мусобақа давомида бешта ҳакам белгиланган қўниш нуқтаси ёнидаги минорада кузатиб туришади. Улар сакраш услуби учун ҳар бир иштирокчига 20 баллгача беришлари мумкин, бу парвоз пайтида чанғиларни барқарор ушлаб туриш, мувозанат, тананинг оптимал ҳолати ва қўнишларни ҳисобга олган ҳолда белгиланади. Энг юқори ва энг паст услуб баллари эътиборга олинмайди, қолган учта балл масофавий баллга қўшилади[6].
Техникалар
Ҳар бир сакраш тўрт қисмга бўлинади: югуриш, учиш (сакраш), парвоз ва қўниш.
Спортчилар Телемарк қўниш услубида ерга тегиши керак (норвегча: телемаркснедслаг), Норвегиянинг Телемарк округи номи билан аталган. Бу Телемарк чанғи спорти услубига тақлид қилиб, тиззаларини бир оз эгилган ҳолда бир оёғини бошқасининг олдида қўнишни ўз ичига олади. Телемарка қўнишни бажармаслик ҳакамлар томонидан берилган услуб балларини олиб ташлашга олиб келади[7][8].
Асосий мусобақалар
Барча йирик чанғи сакраш мусобақалари Халқаро чанғи федерацияси томонидан ташкил этилиб келинади.
Катта тепаликка чанғида сакраш мусобақаси биринчи марта 1924-йилда Қишки Олимпия ўйинларига киритилган ва ўшандан бери ҳар бир қишки Олимпия ўйинларида рўйҳатга киитилиб келинади[9]. Кичик тепалик тури 1964-йилда қўшилган. 1992-йилдан бери кичик тепалик тури К-90 ўлчамидаги тепаликда амалга ошириб келинмоқда, илгари у К-60 тепалигида амалга оширилган[9]. Аёллар 2014-йилда қишки Олимпия ўйинларида дебют қилишган.
ФИС Шимолий чанғи бўйича жаҳон чемпионатида чанғидан сакраш биринчи марта 1925-йилда ўтказилган. Жамоавий мусобақа 1982-йилда жорий этилган бўлса, аёллар мусобақаси биринчи марта 2009-йилда ўтказилган.
ФИС чанғи учиш бўйича жаҳон чемпионати биринчи марта 1972-йилда Планика шаҳрида бўлиб ўтган[10].
Аёлларнинг иштироки
1863-йил январ ойида Норвегиянинг Трйсил шаҳрида ўша пайтда 16 ёшли норвегиялик Ингрид Олсдаттер Вестби мусобақада қатнашган биринчи аёл спортчиси бўлган. Унинг амалга оширган масофаси қайд этилмаган[11].
Аёллар 2004—2005-йилги Қитъа кубоги мавсумидан бошлаб юқори савияда рақобатлаша бошлаганлар. Халқаро чанғи федерацияси ушбу мусобақада аёллар ўртасида учта жамоавий мусобақани ташкил этган ва шу пайтгача аёллар ўртасида чанғидан сакраш тарихидаги ягона жамоавий мусобақа бўлиқ қолган.
2009-йилда Либерецда бўлиб ўтган Скандинавия чанғи бўйича жаҳон чемпионатининг премераси аёллар ўртасида бўлиб ўтган[12]. Америкалик спортчи Линдси Ван биринчи жаҳон чемпиони бўлган[13].
2014-йил: Олимпия ўйинлари
2006-йилда Халқаро чанғи федерацияси аёлларнинг 2010-йилги Қишки Олимпиада ўйинларида иштирок этишини таклиф қилган[14], аммо ўша пайтдаги спортчилар ва иштирокчи давлатлар сони кам бўлгани сабабли бу таклиф ХОҚ томонидан рад этилган[15].
2014-йилги Қишки Олимпиада ўйинларининг бир қисми сифатида тоғда чанғида сакраш бўйича яна бир муҳим босқичга эришилган. Биринчи Олимпия чемпиони Карина Вогт ҳисобланади[16].
Рекорд сакрашлар
1936-йилдан бошлаб, биринчи марта 100 метр (330 фт) амалга оширилган, чанғида учиш бўйича спортдаги барча жаҳон рекордлари ўрнатилган. 2017-йил март ойи ҳолатига кўра, чанғидан сакраш бўйича расмий жаҳон рекорди — 253.5 м (832 фт), Стефан Крафт томонидан Норвегиянинг Викерсунд шаҳридаги Викерсундбаккенда ўрнатилган. Икки йил олдин, шунингдек, Викерсундда Дмитрий Василев 254 м (833 фт) масофага етказган лекин қўнаётганда йиқилиб тушган; унинг сакраши норасмий равишда энг узун сакраш ҳисобланади[17].
Қуйидаги рўйхатлар 50 метрлик босқичларда тарих бўйлаб жаҳон рекордларининг ривожланишини кўрсатади. Фақат расмий натижалар кўрсатилган, нотўғри сакрашлар киритилмаган.
| Биринчи сакраш | Сана | Мамлакат | Тепалик | Жой | Метр | Ярдлар | Оёқлар | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| тарихда | 1808-11-22 | Олаф Ре |  Дания Норвегия
|
Эидсберг черкови | Эйдсберг, Норвегия | 9.5 | 10.4 | 31 |
| 50 метрдан ортиқ | 1913-02-16 | Рагнар Омтведт |  Унитед Статес Унитед Статес
|
Cуррй Ҳилл | Иронwоод, Мичиган, Америка Қўшма Штатлари | 51.5 | 56.3 | 169 |
| 100 метрдан ортиқ | 1936-03-15 | Сепп Брадл |  Австрия Австрия
|
Блоудкова великанка | Планица, Югославия Қироллиги | 101.5 | 111,0 | 340 |
| 150 метрдан ортиқ | 1967-02-11 | Ларс Грини |  Норвегия Норвегия
|
Хайни-Клопфер-Скифлугсчанзе | Оберстдорф, Ғарбий Германия | 150,0 | 164,0 | 492 |
| 200 метрдан ортиқ | 1994-03-17 | Тони Ниэминен |  Финландия Финландия
|
Великанка братов Горишек | Планица, Словения | 203.0 | 222.0 | 666 |
| 250 метрдан ортиқ | 2015-02-14 | Петер Превc |  Словениа Словениа
|
Викерсундбаккен | Викерсунд, Норвегия | 250,0 | 273.4 | 820 |
Аёллар
| Биринчи сакраш | Сана | Мамлакат | Тепалик | Жой | Метр | Ярдлар | Оёқлар | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| тарихда | 1863-йил | Ингрид Олсдаттер Вестби |  Норвегия Норвегия
|
Нордбйбаккен | Трйсил, Норвегия | номаълум | ||
| 50 метрдан ортиқ | 1932-йил | Ёхан Колстад | Норвегия Норвегия
|
Грåкаллбаккен | Трондхайм, Норвегия | 62,0 | 67.8 | 203 |
| 100 метрдан ортиқ | 1981-03-29 | Тиина Леҳтола | Финландия Финландия
|
Рукатунтури | Куусамо, Финландия | 110,0 | 120.3 | 361 |
| 150 метрдан ортиқ | 1994-02-05 | Эва Ганстер | Австрия Австрия
|
Кулм | Тауплитз / Бад Миттерндорф, Австрия | 161,0 | 176.1 | 528 |
| 200 метрдан ортиқ | 2003-01-29 | Даниэла Ирасчко | Австрия Австрия
|
Кулм | Тауплитз / Бад Миттерндорф, Австрия | 200,0 | 218.7 | 656 |
Тандем
| Биринчи сакраш | Сана | Мамлакат | Тепалик | Жой | Метр | Ярдлар | Оёқлар | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| тарихда[18] | 2016-02-18 | Рок Урбанc Жака Рус |
Словениа Словениа |
Планика Нордиc маркази ҲС45 | Планица, Словения | 35,0 | 38.3 | 115 |
Энг юқори баллли сакрашлар
Энг юқори сакрашни кўрсатишга муваффақ бўлганлар, яъни барча бешта ҳакамлар ўзларининг сакрашлари учун услубнинг максимал 20 баллга сазовор бўлганлар. Казуёши Фунаки, Свен Ханнавалд ва Волфганг Лоитзл иккинчи сакрашлари учун 4х20 (плюс яна 19,5) услубда балл тўплашган ва шу билан битта мусобақада тўққиз баравар максимал 20 баллга эга бўлишган. Казуёши Фунаки тарихда бир неча марта бунга эришган ягона шахсдир. Ҳозиргача атиги етти нафар спортчи жами ўн марта бу натижага эришган:
| Йўқ. | Сана | Даража | Тепалик | Манзил | Мусобақа | Метр | Ярдлар | Оёқлар | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | 1976-03-07 | Антон Иннауэр
|
1-чи | Ҳеини-Клопфер-Скифлугсчанзе К175 | Оберстдорф | КОП халқаро чанғи учиш ҳафталиги | 176,0 | 192.5 | 577 |
| 2 | 1998-01-24 |  Казуёши Фунаки
|
2 | Ҳеини-Клопфер-Скифлугсчанзе К185 | Оберстдорф | Жаҳон кубоги / чанғида учиш бўйича жаҳон чемпионати | 187.5 | 205.0 | 615 |
| 3 | 1998-01-25 | Казуёши Фунаки
|
1-чи | Ҳеини-Клопфер-Скифлугсчанзе К185 | Оберстдорф | Жаҳон кубоги / чанғида учиш бўйича жаҳон чемпионати | 205.5 | 224.7 | 674 |
| 4 | 1998-02-15 | Казуёши Фунаки
|
1-чи | Ҳакуба К120 | Нагано | Олимпия ўйинлари | 132.5 | 149,9 | 438 |
| 5 | 1999-01-17 | Казуёши Фунаки
|
2 | Wиэлка Крокиэw К116 | Закопане | Жаҳон чемпионати | 119,0 | 130.1 | 390 |
| 6 | 2003-02-08 |  Свен Ханнавалд
|
1-чи | Муҳленкопфсчанзе К130 | Wиллинген | Жаҳон чемпионати | 142,0 | 155.3 | 466 |
| 7 | 2003-02-08 | Ҳидеҳару Мияҳира
|
6 | Муҳленкопфсчанзе К130 | Wиллинген | Жаҳон чемпионати | 135.5 | 148.2 | 445 |
| 8 | 2009-01-06 | Волфганг Лоитзл
|
1-чи | Паул-Ауссерлеитнер-Счанзе ҲС140 (тунги) | Бисчофшофен | Тўрт тепалик турнири | 142.5 | 155.8 | 468 |
| 9 | 2015-03-20 | Петер Превc
|
1-чи | Леталниcа братов Гориšэк ҲС225 | Планика | Жаҳон чемпионати | 233,0 | 254.8 | 764 |
| 10 | 2015-03-22 | Журиж Тепеš
|
1-чи | Леталниcа братов Гориšэк ҲС225 | Планика | Жаҳон чемпионати | 244,0 | 266.8 | 801 |
Манбалар
- ↑ „Тҳе ФИС Дисcиплинес“. Интернатионал Ски Федератион (2019-йил 1-июн). Қаралди: 2022-йил 8-январ.
- ↑ „Ски Жумпинг Wинтер Олймпиcс Спеcтатор'с Гуиде бй Рон Жудд (13/12/2009)“. Қаралди: 2015-йил 18-май.
- ↑ „Тҳе Ҳисторй оф Скиинг он Моунт Ревелстоке“. 2017-йил 18-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 18-октябр.
- ↑ „Леталниcа, Планиcа“. скиспрунгсчанзен.cом. 2020-йил 23-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 11-октябр.
- ↑ „Стандардс фор тҳе Cонструcтион оф Жумпинг Ҳиллс - 2012“. Интернатионал Ски Федератион. 2016-йил 20-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 14-март.
- ↑ Жим Пагелс. „Wҳй Доэс Олймпиc Ски Жумпинг Неэд Жудгес?“. тҳеатлантиc.cом (2014-йил 17-феврал). Қаралди: 2017-йил 14-март.
- ↑ „ТҲЕ ИНТЕРНАТИОНАЛ СКИ CОМПЕТИТИОН РУЛЕС (ИCР)“. Интернатионал Ски Федератион. 2013-йил 6-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 14-март.
- ↑ Куннскапсфорлагец идретцлексикон (Энcйcлопедиа оф Спорц), Осло: Куннскапсфорлагет, 1990. ИСБН 82-573-0408-5
- ↑ 9,0 9,1 Жоҳн Геттингс; Чристине Франтз. „Wинтер Олймпиcс: Ски Жумпинг“. инфоплеасе.cом. Қаралди: 2017-йил 14-март.
- ↑ „Планиcа – cрадле оф Словениан спорт“. словениа.си. 2017-йил 15-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 14-март.
- ↑ Ҳаарстад, Кжелл (1993): Скиспортенс оппкомст и Норге. Трондҳеим: Тапир.
- ↑ Матт Слатер. „Wҳй ит'с тиме то лет ладиэс флй“. ББC Неwс (2009-йил 2-март). Қаралди: 2017-йил 14-март.
- ↑ (ста). „Либереc: Световна првакинжа в скоки Линдсей Ван, Манжа Погражc заседла 24. место“ (сл). дневник.си (2009-йил 20-феврал). Қаралди: 2017-йил 14-март.[сайт ишламайди]
- ↑ „ФИС МЕДИА ИНФО: Деcисионс оф тҳе 45тҳ Интернатионал Ски Cонгресс ин Виламоура/Алгарве“. Интернатионал Ски Федератион. 2013-йил 23-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2009-йил 14-ноябр.
- ↑ „ИОC аппровес скиcросс; режеcц wомен'с ски жумпинг“. иҳт.cом. Қаралди: 2009-йил 15-март.
- ↑ Роб Ҳодгетц. „Сочи 2014: Cарина Вогт wинс wомен'с ски жумпинг голд“. ББC Неwс (2014-йил 11-феврал). Қаралди: 2017-йил 14-март.
- ↑ Эуроспорт. „Ски жумп wорлд реcорд брокен фор сеcонд тиме ин тwо дайс ас Андерс Фаннемел флиэс то глорй“ (2015-йил 15-феврал). 2015-йил 17-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 15-феврал.
- ↑ А. В.. „Рок Урбанc ин Жака Рус изведла први смуčарски скок в тандему (ВИДЕО)“ (сл). Дело (2016-йил 22-феврал). Қаралди: 2017-йил 15-март.